Singapore (picture by jjcb)

Door Freek Colombijn Eerder schreef ik over het Philips Center for Health and Well-being. Dit centrum is een kleine afdeling in Philips, die strategische studies verricht, met input van twee denktanks. De denktank waar ik sinds twee jaar deel van uitmaak houdt zich bezig met leefbare steden. Welke factoren maken een stad leefbaar en hoe is de leefbaarheid te bevorderen?

De eerste bijeenkomsten bogen we ons over de vraag wat de kenmerken zijn van een leefbare stad. Drie factoren hebben we onderscheiden in het AIR model. De A staat voor Authenticity. Authenticiteit is een lastig begrip in de antropologie, maar de denktank bedoelt ermee dat steden iets herkenbaars moeten hebben, zodat de bewoners zich in de stad kunnen oriënteren en zodat ze iets hebben om trots op te zijn. De I staat voor Inclusiveness, het ideaal dat iedereen -ongeacht gender, leeftijd, religie of etniciteit- een plek moet kunnen krijgen in de stad. Voor mij is dit het meest moeilijke punt in het AIR model. Terwijl ik me wel steden kan voorstellen die iets authentieks hebben, bestaat er volgens mij geen samenleving die geen enkele groep marginaliseert. De R staat voor Resilience, het vermogen om je opnieuw uit te vinden als de (economische) omstandigheden een stad daartoe dwingen.

De denktank wil nu een stap verder gaan en heeft een zelfevaluatie-formulier ontworpen, dat stadsbesturen, ondernemers en NGOs ertoe moet aanzetten na te denken over de vraag hoe leefbaar hun stad is en waar ruimte is voor verbetering. Voor mij als antropoloog is deze fase in de ontwikkeling van de denktank een moeilijke. Terwijl ik graag meedacht over de vraag waarom sommige bestaande steden leefbaarder zijn dan andere, heb ik grote moeite om stadsbewoners te vertellen hoe ze hun steden idealiter moeten inrichten. De antropoloog, zeker als die verbonden is aan een universiteit, is veel meer getraind om te luisteren en te analyseren, dan om top-down te vertellen wat er moet veranderen. Juist omdat ik dit een moeilijke fase vind, is de overgang van analyse naar beleidsimplementatie voor mij interessant.

Een praktisch punt is het vinden van een stad waar we de zelfevaluatie als pilot kunnen laten uitvoeren. Aanvankelijk dachten we aan Chengdu, een miljoenenstad in China. Toen echter een ambtenaar uit Chengdu het zelfevaluatie-formulier onder ogen kreeg om dat te vertalen van het Engels naar het Chinees, gaf hij aan dit niet te kunnen doen. Als hij de vragen over Inclusiveness (mannen en vrouwen, Han Chinezen en Tibetanen hebben gelijke rechten en gelijke kansen?) zou vertalen, zou hij ogenblikkelijk gestraft worden met ontslag. Een andere stad vinden die de zelfevaluatie wil uitproberen is lastig, omdat een aantal stadsbesturen blasé lijken te zijn geworden. Er komen teveel organisaties langs die de steden vertellen hoe het moet. Bescheidenheid is op zijn plaats.

Intussen blijf ik moeite hebben met de luxe waarin de denktank opereert. De laatste bijeenkomst vond plaats in het Shangri-La hotel in Singapore. Ik word van het vliegveld afgehaald in een limousine, waarvan het portier naast mijn zitplek 14 verschillende knopjes telt. Ik heb geen idee waar ze allemaal voor dienen, maar probeer met succes eentje uit die het zonneschermpje ophaalt. Het ontbijtbuffet is zo krankzinnig uitgebreid dat er wegwijzers zijn geplaatst naar de verschillende delen: het continentale ontbijt, het Chinese eten, het Maleise eten, het Indiase eten, het Engelse ontbijt, de fruitbar, het yoghurt buffet, enz. We worden gedurende de dag een voor een even uit de bespreking gehaald om voor de camera geïnterviewd te worden. De filmpjes komen op de website van het Philips Center for Health and Well-being, maar ik vraag me af hoe onoprecht het overkomt als ik praat over leefbare steden in een duurzame wereld, met op de achtergrond de lounge van een energie- en waterslurpend 5-sterren hotel. Ik voel me dan beter thuis op mijn volgende bestemming van deze reis, een eenvoudige stadswijk in Indonesië, waar de bewoners zelf afval scheiden en van de schillen compost maken om door de hele wijk planten in potten op te kweken.

 Voor de resultaten van de denkdank, ga naar www.philips-thecenter.org.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Op Standplaatswereld berichtte hij verschillende malen onder andere over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Sinds de val van Suharto in 1998 is veel ten goede veranderd in Indonesië. Het land wordt democratischer bestuurd en de burgers hebben meer verweer. Toch worden mensen nog steeds van hun grond gegooid. Ik kreeg onlangs zo’n geschiedenis verteld door het wijkhoofd van kampong Alon-Alon Contong, Surabaya. Ik moet van hem luisteren en hij geeft me na afloop een stapel documentatie (kopieën van krantenknipsels en vonnissen) mee om in Nederland verslag te doen.

De kampong ligt ironisch genoeg vlakbij het vrijheidsmonument van Surabaya. Eerst leiden het wijkhoofd en een lid van de Surabaya Heritage Society mij rond door de wijk. Ik krijg waterputten van honderd jaar oud te zien, ‘de enige putten die nog in het centrum van de stad in gebruik zijn’. Ik mag ook een groot, oud gebouw binnen; ik kijk aan tegen de onderkant van het pannendak; alle wanden zijn verveloos. ‘Een pakhuis’, denk ik aanvankelijk. Maar dan zie ik het: het is een kolossale, koloniale villa, met een centrale gang met links en rechts hoge kamers en een voor- en achtergalerij. In de keuken liggen oude tegels op de vloer.

98 % van de bevolking is Chinees, maar ze wonen zoveel generaties in de stad, dat niemand een Chinees dialect spreekt. Hun omgangstaal is Javaans, maar dan op zijn Surabayaas. Hun inkomens zijn gering. Een aantal werkt voor een catering bedrijf; het eten wordt op straat bereid bij gebrek aan een keuken. Mijn gids, het wijkhoofd, wijst ook zijn huis aan; een woninkje zonder een raam in een steeg zonder licht; op de voordeur hangt een Che Guevara poster.

In de wijk staat een hotel (dat ook als illegaal bordeel wordt geëxploiteerd) en de eigenaar ervan probeert een honderdtal huishoudens weg te krijgen om uit te breiden. Deels is dat gelukt door mensen te intimideren om hun grond te verkopen. Door het plaatsen van zeven geweldig grote ‘blowers’ die met veel geraas keukenluchtjes de wijk in blazen heeft het hotel het leven van de naaste buren ondraaglijk gemaakt. Maar andere bewoners houden hardnekkig vast aan hun stukje grond. Met als gevolg dat midden op de parkeerplaats van het hotel drie geïsoleerde huizen staan van mensen die weigeren zich te laten wegjagen.

Het hotel is naar de rechtbank gestapt en heeft zeventien bewoners aangeklaagd als illegale occupanten van de grond. In eerste instantie wonnen de bewoners, maar in hoger beroep won de hoteleigenaar. De bewoners hebben doorgevochten tot aan de Hoge Raad, maar werden daar in het ongelijk gesteld. Ze stonden zwak, want hoewel ze generaties lang hier wonen, had niemand een officieel eigendomsbewijs van de grond en het hotel wel. Er zijn hardnekkige geruchten dat de rechters en het kadaster zijn omgekocht door de hoteleigenaar. Uiteindelijk heeft de Hoge Raad uitspraak gedaan dat ze de grond moeten ontruimen. De naam van het hotel? Hotel Vini Vidi Vici [sic], of Hotel V3. Maar voorlopig houden de bewoners nog even stand. De weg naar de wijk is gebarricadeerd (maar helaas heeft het hotel een eigen ingang). De arme Chinese bewoners zijn teleurgesteld in rijke Chinezen in de stad, die hun invloed niet aanwenden om hen bescherming te bieden. Ze krijgen nog het meeste solidariteit van niet-Chinese burgers die geven om dit stukje Oud-Surabaya en zijn bewoners.

Als we afscheid nemen wil ik het wijkhoofd vragen waarom hij ondanks alle tegenwerking van de staat toch een T-shirt draagt met daarop de Garuda, het nationale symbool van Indonesië. Maar ik krijg niet eens de kans mijn zin af te maken. ‘Ik ben toch in Indonesië geboren? Natuurlijk houd ik van Indonesië!’

Wie de vonnissen wilt opzoeken en nalezen, het gaat om de zaken PN Surabaya No 326/2009, PT Surabaya 261/2010 en MA 1372/2011.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Hij schrijft regelmatig voor Standplaats Wereld over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Door Freek Colombijn.

De opening vond plaats op de bovenste verdieping van een gebouw met slechts twee liften; vrouwelijke en mannelijke deelnemers werden door behulpzame studenten naar verschillende liften geleid, om de belasting te verdelen (de liften in het VU hoofdgebouw lijken dan opeens een zegen). Studenten waren ook aanwezig bij de publieke opening en gedroegen zich zoals alle studenten die gepresst worden om een zaal te vullen. Ze gingen zo veel mogelijk achterin zitten, kletsen, waren bezig met hun mobieltjes en slopen halverwege weg. Wat verder opviel: de buste van Ho Chi Minh op het podium en het enorme optimisme en zelfvertrouwen die spraken uit de woorden van de Thaise hoogleraar die de keynote lecture gaf. De rest van de workshop vond plaats in een langwerpige, neoclassicistisch gedecoreerde zaal. De electrische draadjes uit het plafond waren verbonden met de draden uit de kroonluchters, door ze in elkaar te draaien en met pleister te omwikkelen. Aan de muur hing een portret van Ho Chi Minh. Het portret kende geen enkel vlekje of pukkel en lachrimpeltjes rond de ogen gaven Oom Ho een vriendelijk gezicht. Toch kan het haast niet anders of deze man moet ook bikkelhard zijn geweest, of hij had zijn land niet door een langdurige strijd tegen Japan, Frankrijk, de VS en Zuid-Vietnam naar onafhankelijkheid kunnen leiden. Toen het portret per ongeluk op de grond viel, zag ik dat op de achterkant karton was geplakt met de tekst: “sate made with Japanese technology”. Misschien had de grote nationalistische leider, die een ecclectisch denker geweest schijnt te zijn, de ironie dat zijn portret is opgehangen tegen een kapitalistische achtergrond wel kunnen waarderen.

Andere grote namen kregen te veel respect. In een middagsessie dook onverwachts een Vietnamese spreker op, die ’s ochtends was weggebleven. Het bleek een oude hoogleraar die als enige op de conferentie in het Vietnamees sprak en waarvan zin na zin in het Engels vertaald werd. Erger, zijn verhaal kwam uit een ander tijdperk en was irrelevant voor de conferentie. Ergst, de veel jongere Vietnamese voorzitter durfde het klaarblijkelijk niet aan de eminence-grise af te kappen, zodat die veel te lang (zin na zin vertaald …) door mocht gaan. De westerse deelnemers zaten zich te verbijten, maar ook de Vietnamese deelnemers waren niet blij met deze presentatie. In de schaarse resterende tijd voor discussie werd de oude man ook door de Vietnamezen genegeerd.

Bij zo’n conferentie gaat het natuurlijk ook om de vraag wie de meeste positieve aandacht krijgt. Robert Cribb heeft de term ‘circles of esteem’ gebruikt voor de subtiele mechanismen waarmee wetenschappers laten merken wie ze ‘in’ of  ‘uit’ vinden. Bijvoorbeeld door tijdens de koffiepauzes een opmerking te laten vallen als: ‘Begreep jij nou wat … eigenlijk wilde zeggen?’ of ‘Wat … zei, dat kan je tegenwoordig echt niet meer maken’, of, aan de positieve kant: ‘dat was een interessant verhaal’. Positieve waardering blijkt ook door tijdens de conferentie naar elkaar te verwijzen: ‘As … already remarked this morning’. Deze oordelen lijken nauwelijks gebaseerd op de inhoud van de presentaties, maar meer op verwachtingen die men op voorhand al van de andere sprekers heeft. Ik had het geluk dat ik op deze conferentie vrienden had bij zowel de deelnemers van de VU, UvA en de Universiteit Leiden en geen vijanden bij de Australiërs. Dus voelde ik me deze conferentie goed geborgen.

Voor de PhD students op de conferentie is het eerst zaak überhaupt hun reputatie te vestigen. Sommigen waren daar nadrukkelijk mee bezig. Twee jongens verschenen bijvoorbeeld in een pak of een gilet met stropdas. Ze waren naar Nederlands-Australische normen overdressed, maar hielden manmoedig deze kledingstijl vol. Een van de twee bood telkens gedienstig aan even koffie te halen of gaf “terloops” zijn e-mailadres en website. Je kan het netwerken ook te ver drijven. De Vietnamese mannen waren overigens allemaal in pak én stropdas en zullen de westerlingen waarschijnlijk wel erg vrijblijvend gekleed hebben gevonden. En wat zullen ze gedacht hebben van de Pietje Bell, een mid-career antropoloog, die op het eind van de middag hard in een microfoon schreeuwde om iedereen wakker te schrikken?

De laatse ochtend ontaardde de conferentie in een ongeneneerde discussie waar geld te vinden voor vervolgonderzoek. Een Britse onderzoeker vertrouwde me toe dat hij een onderzoekssubsidie had ontvangen, maar dat zijn instituut het niet gebruikte om een vervanger in te huren, maar om gaten in de instituutsbegroting te dichten; zijn collega’s moesten dan zijn colleges overnemen. Zo eindigen conferenties vaak onbedoeld in meer kennis over institutionele perikelen.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Hij schrijft regelmatig voor Standplaats Wereld over zijn onderzoek in Indonesische steden.

By Daan Beekers . How should we understand, analyze and compare the cultural worlds that Muslims make and live by? And how should we approach the role of religion in these worlds? These are the central questions of the Muslim World-Making research seminar, a platform for researchers with an interest in studying the everyday lives of Muslims, which will start this Thursday and will be hosted by the VU department of anthropology.

With the increasing social and political interest in Islam, social science research on Muslims has grown exponentially in recent decades. Yet, the very subject matter of this field is characterized by a degree of ambiguity: we study Muslims, but what does it actually mean to say that someone is a ‘Muslim’? Is there a coherent, universal ‘Muslim identity’ that we may find when we compare, say, Indonesian villagers to Moroccan-Dutch people in the suburbs of Amsterdam? To what extent should we see religion as a defining feature of the everyday lives of Muslims? These are difficult questions, which have become only more pertinent in the light of the heated public and political debates about Islam.

This ambiguity in the study of Muslims has fostered two separate critiques of the field. The first, raised with regard to research on Muslims in Europe in particular, deplores the focus on such themes as integration, radicalization and security at the cost of in-depth investigations of religious experience and practice (see e.g. Sunier). The second critique, rather directed at studies of Muslims in predominantly Islamic societies, criticizes the focus on religious piety and the disregard of the complex and often non-pious nature of people’s everyday lives (see e.g. Schielke). In short, religion is pushed too much to the background according to the first critique and too much to the foreground according to the second. There are good arguments for both of these positions.

The challenge, then, is to take account of the aspirations to piety that many Muslims appear to have, while at same time pay attention to the complexity, conflicts and contradictions they are likely to experience in their everyday lives. This is the challenge that we hope to take up in the research seminar. We (the conveners of the seminar) intend to examine the various worlds that Muslims make and live by, without deciding beforehand what such ‘Muslim worlds’ should look like.

The concept ‘Muslim world-making’ has a number of advantages in this respect. The adjective Muslim indicates that we are concerned with Muslims. We are interested in the social activity of concrete individuals, rather than the formal or ideal-typical models of religion that the adjective ‘Islamic’ would suggest. The term world-making refers to a creative process involving acting people. We are looking at the cultural activity of Muslim world-making, rather than at the manifestation of a fixed or static ‘Muslim world’. Further, different from such concepts as ‘identity’, world-making does not only refer to how people perceive themselves, but also how they relate to others and how they are socialized in – and themselves (re)create – particular cultural worlds.

In this regard, ‘world-making’ captures, on the one hand, the ambition of religion to ‘govern access to the world’ (Lefort and Mbembe) and, on the other, the observation that people’s attempts at world-making always come up against discontinuities, inconsistencies and ‘cracks in the story’, as Mattijs van de Port has shown in his discussion of the concept in his recent book Ecstatic Encounters. It is these two sides of the coin of world-making that we hope to explore in our seminar. We will do this by discussing the ongoing work of researchers in this field from universities around the Netherlands and occasionally inviting leading scholars (from abroad) to talk about their latest research. All students and researchers working on these issues are very welcome to attend our seminars.

The seminar series is organized and convened by Thijl Sunier, David Kloos and Daan Beekers. For more information see www.fsw.vu.nl/muslimworld-making.

Daan Beekers is a PhD-candidate at the Department of Social and Cultural Anthropology (VU). He works on a comparative study of young, actively practicing Muslims and Christians in the Netherlands. See also his previous posts on Standplaats Wereld.

Door José Verwaal, Saskia Simbhoedatpanday en Kavita Mathoera (m.m.v. Ina Keuper). Vrijdag 18 en zaterdag 19 november 2011 was het idyllische Fort aan de Klop te Utrecht het decor van de tweejaarlijkse conferentie van de Antropologen Beroepsvereniging (ABv). Als eerstejaars bachelorstudenten antropologie aan de VU hadden wij de opdracht gekregen hieraan deel te nemen en een verslag te schrijven van een lezing of workshop. Hieronder volgen onze bijdragen, die we wat bewerkt hebben voor deze bijdrage aan Standplaatswereld.nl.  We ontdekten dat op zo’n congres mensen van heel verschillend pluimage samenkomen die allemaal één gemeenschappelijke interesse hebben: antropologie. Het thema van het congres was Antropologie en de toekomst aan de hand waarvan zou worden gereflecteerd op de rol van antropologie in deze maatschappij, zowel in het verleden, het heden en de toekomst. Op de website van de ABv  staat onder andere het volgende vermeld over het thema:

“Antropologen hebben zich uitgebreid beziggehouden met utopische en dystopische voorstellingen van de toekomst. Het klassieke voorbeeld van deze belangstelling is het onderzoek naar cargo cults. In onze eigen tijd zijn de vele nieuwe religieuze bewegingen die een op handen zijnde nieuwe wereldorde voorspellen een even belangwekkend onderzoeksobject.

Zorg om de toekomst, al dan niet duidelijk gearticuleerd, is ook de motor achter veel onderzoek naar armoede, ontwikkeling van medische technologie, HIV/AIDS, landgebruik, demografie, sociale en economische ongelijkheid, religieus fundamentalisme en processen van in/uitsluiting. Geholpen door een groeiend bewustzijn betreffende het belang van verduurzaming onder consumenten, overheden en bedrijven wereldwijd, krijgen antropologen in hun toegepast onderzoek steeds meer kansen om bij te dragen aan sustainable development. Het begrip ‘toekomst’ maakt onlosmakelijk deel uit van een Westerse (uni)lineaire visie op tijd (in plaats van bijvoorbeeld cyclische of spiraalvormige visies op tijd), die continue verandering en ontwikkeling veronderstelt. Het is daarom voor antropologen de vraag in hoeverre dit concept en het wereldbeeld dat ermee verbonden is, van invloed is op de antropologische theorie en praktijk van onderzoek. Moet de antropologie van de toekomst niet proberen ook plaats te bieden aan alternatieve zienswijzen op tijd en ‘toekomst?’

Deze invalshoek vormt een mooie aanvulling op het onderzoek dat heden ten dage wereldwijd door antropologen gericht is op endangered cultures en het behoud van cultural heritage. Dit onderzoek is aan de ene kant waardevol omdat het streeft naar het documenteren van het rijke menselijke erfgoed en daarmee het geven van inzicht in het verschijnsel mens in al zijn diversiteit. Tegelijk maakt dit onderzoek de antropoloog bijna automatisch partij in politieke processen, omdat het gebruikt wordt in projecten van inventing tradition. Hoe opereren antropologen in dit spanningsveld?”

Op het congres werden twee keynote lezingen gegeven en was er een scala aan panels over social media, muziek in het Caribisch gebied en Latijns-Amerika en diverse concrete voorbeelden van het samenspel tussen globalisering en regionalisering. Zie hier voor het hele programma.

Op de vrijdagochtend werd het congres geopend met de keynote van Prof. Dr. Peter Pels van de Universiteit van Leiden. Hij sprak over de betekenis van tijd, eindigheid en toekomst en pleitte voor meer aandacht bij antropologen voor het futurisme, het denken over de toekomst als een breuk met of juist als voortzetting van het heden of verleden. Nadat hij diverse interessante voorbeelden had gegeven van hoe in het verleden over de toekomst gedacht werd noemde hij ondermeer het recente onderzoek van de Amerikaanse antropoloog James Ferguson naar ideeën van Zambiaanse mijnwerkers over de toekomst. Uit dat onderzoek blijkt dat zij leven met een mythe over de toekomst, zijn verwachten dat modernisering hun leven veel goeds zal brengen. Pels pleitte ervoor om dit toekomstdenken en andere vormen van futurisme meer in hun context te bestuderen. Ook het begrip tijd werd van diverse kanten belicht in de lezing en in de discussie erna. Zo kwam onder meer naar voren dat we meer oog moeten hebben voor het multitemporele karakter van tijd, zoals het verschil in tijdsbeleving van de westerse antropoloog en die van de mensen van een onderzochte andere cultuur.

De tweede congresdag  begon met de keynote lezing van Prof. Dr. Halles Ghorashi, bijzonder hoogleraar Management van Diversiteit en Integratie aan de VU. Zij probeerde de  antropologie te duiden in het huidige tijdperk. Wat is de toekomst van antropologie? Dat is voor ons als eerstejaarsstudenten antropologie natuurlijk een relevante vraag, niet in het minst vanwege ons persoonlijk belang. Ghorashi begon met te stellen:  “De tijd waarin wij leven wordt door Giddens en Bauman geduid als late modernity”; het modernisme en postmodernisme gingen daaraan vooraf. Het begon met de creatie van nieuwe ideeën, de autonomie van het individu en het zich losmaken van solide structuren. Nieuwe ideeën leggen zich echter op den duur echter ook weer vast in nieuwe structuren. Zo kan het “zich losmaken van structuren” nooit vervolmaakt worden. Ghorashi meende dat late modernity het ultimatum van het post-modernisme is, waarin extreem individualisme de overhand heeft: “de publieke ruimte is leeg geworden”.  Dit komt omdat er geen bad guy meer is die men gezamenlijk bevecht. Er is namelijk voor alles een nuancering, er is geen goed of fout. Enerzijds kunnen antropologen in deze tijd van superdiversity en versnippering een bijdrage leveren door het duiden van de vele verschillende discoursen in hun context. Anderzijds moeten wij geen tandeloze kritiek tonen en issues van machtsverschil durven aansnijden. Wij moeten eerlijk durven reflecteren in een wereld waar iedereen individueel opinies tentoonspreidt. “Reflexiviteit is de kern die wij als antropologen moeten beheersen om het discours van deze tijd te stroomlijnen”  aldus Ghorashi.

In de discussie na de lezing kwamen veel reacties los. Er werden zijwegen genomen die  uiteindelijk weer terugkwamen bij de hoofdweg: de toekomst van antropologie. De Occupy beweging werd als voorbeeld gezien van hoe heel verschillende individuen op verschillende plekken hetzelfde nastreven. Ook werden er suggesties gegeven om de antropologie beter in kaart te brengen. Zo werd bepleit dat antropologen interdisciplinair in dialoog moeten blijven om aandacht te winnen in en via meerdere beroepsvelden. Ook wordt vanuit de zaal gereageerd op het marginaliteitsdenken onder antropologen: “We zouden ons als antropologen ook op de meerderheid moeten richten in plaats van eeuwig op die marginale groepen”, was een kritiek die haar tanden laat zien. Als onderzoekers toch ongelijkheden onder de loep willen nemen, zou dit meer in een bredere  context geplaatst moeten worden. “We kunnen een stem geven aan de onderdrukten door ons onderzoek, maar we kunnen ook helpen de massa beter te leren luisteren naar de mensen in de marge”, sloot een ander hier op aan. Eén ding werd ons wel duidelijk: antropologie heeft niet enkel de toekomst, het sluit ook naadloos aan op de huidige tijd. Wel moeten antropologen leren hoe ze zich in deze tijdsgeest op een lucratieve wijze kunnen bewegen. Zónder nuancerende kunstgebitjes, mét een reflecterend oog.

Zaterdagmiddag werd onder andere een film vertoond over het leven van Indiase jongeren in Londen: Living like a common man. De documentairemakers waren vrijwel allemaal aanwezig tijdens de vertoning van de film. Hun onderzoek betrof Indiase jongeren in Londen en hun familie in India. De jongeren waren naar Engeland gegaan om een nieuw leven te starten en voor een betere toekomst. Velen van hen waren naar Londen gekomen om er te gaan studeren, al dan niet als cover up story. Opmerkelijk was dat de jongeren in Engeland niet het gevoel hadden dat zij zich ergens anders bevonden; ze vonden werk binnen de eigen culturele gemeenschap en leefden in de eigen subcultuur. Wel moesten ze eraan wennen dat ze moesten werken voor hun geld, dit was in India niet het geval. Hun arbeidskansen in Engeland bleken echter klein. Iemand die in India als prins leefde, werkte in Londen in een broodjeszaak, like a common man. Hun ouders in India maakten zich zorgen over de studie en het welzijn van hun kinderen. Vaak stelden zowel de ouders als de kinderen hun toekomst heel erg rooskleurig voor. Eén van de doelen van de documentairemakers was dan ook om duidelijk te maken dat racisme op de arbeidsmarkt wel degelijk een issue is in de Engelse (westerse) maatschappij; hoewel deze jongeren zeker talenten hadden, kregen zij geen kans om deze in te zetten. Zo leefden zij als een gewone man, maar ook weer niet, vergeleken met hun landgenoten in Engeland, die meer kansen kregen.

De conferentie werd niet in groten getale bezocht, maar er hing een enthousiaste sfeer. Het zou mooi zijn als nog meer antropologen zich zouden verenigen om zo samen de toekomst vorm te geven. De Antropologen Beroepsvereniging wil zich daarvoor inzetten, zij behartigt de belangen van iedereen met een antropologische achtergrond. Sluit je aan! Op www.antropologen.nl  vind je hoe je dat kunt doen.

Jose Verwaal, jose_verwaal@hotmail.com
Saskia Simboedhatpanday, saskia.panday@gmail.com
Kavita Mathoera, k.v.mathoera@student.vu.nl

Toegevoegd bericht:

Op de zaterdag van het congres werd in een panelsessie het boek Local Battles, Global Stakes: The Globalization of Local Conflicts and the Localization of Global Interests  geïntroduceerd door Ellen Bal, Lenie Brouwer en Halleh Ghorashi onder voorzitterschap van Ton Salman, allen verbonden aan de faculteit Sociale Wetenschappen van de VU. Zij vertelden over hun eigen bijdragen aan deze bundel van case-studies over plaatselijke conflicten en spanningen in wisselwerking met bredere, soms wereldomspannende conflicten, controverses en belangenbehartigingen.  Bal gaf een schets van haar artikel over identificatieprocessen van Indiase migranten in Suriname; Ghorashi schreef (met Nayera Tayakoli) voor deze bundel over de buitenlandse bemoeienis met Iraanse vrouwenorganisaties; Brouwer verdiepte zich in de ideeën over de islam bij Marokkaanse jongeren in een Amsterdam computer clubhouse en Salman analyseerde de grote sociale protestdemonstraties in Bolivia.

Kijk hier voor een fotoverslag van het ABv-congres 2011

Door Maaike Benders.

De volgende verkiezingen, die twintig jaar later plaatsvonden, werden door haar partij geboycot vanwege oneerlijke spelregels. Een week na de verkiezingen werd haar huisarrest opgeheven, en vervolgens nam een ‘nominale burgerregering’ de macht over van het leger. In de loop van 2011 voerde deze een opmerkelijke hoeveelheid hervormingen door, en zocht onder andere toenadering tot Suu Kyi’s partij. Het resultaat was dat zij zich verkiesbaar stelde voor de tussentijdse verkiezingen. Afgaand op de hoeveelheid merchandise die Yangon de afgelopen maanden overspoelde, lijkt ze wederom af te stevenen op een overtuigende overwinning. In Europa wordt het verkiezingsnieuws op de voet gevolgd. Niet geheel toevallig zal na 1 april het Europese sanctiebeleid op Myanmar worden herzien. De gang van zaken tijdens de tussentijdse verkiezingen lijkt hierbij van doorslaggevend belang. De nieuwe regeringsleiders lijken gebrand op een positief imago, en nodigden zelfs buitenlandse verkiezingswaarnemers uit. Bij de buitengewoon snelle ontwikkelingen zijn wel wat kanttekeningen te plaatsen.

 Hoewel de indruk ontstaat dat Aung San Suu Kyi geen strobreed meer in de weg gelegd wordt, klagen haar aanhangers over voortdurende intimidatie en onregelmatigheden. Zo slagen veel mensen er niet in zich te registreren als kiezer, en verschijnen overledenen op de kiezerslijst. En terwijl de regering verkiezingswaarnemers uitnodigde, werd een onaangekondigde delegatie het land uit gezet, en worden de media nog steeds gecensureerd op overheidskritiek; monitoring dient wel volgens de overheid’s regels plaats te vinden. Ondertussen vindt in de noordelijke Kachin staat nog altijd een conflict plaats tussen het overheidsleger en gewapende Kachin, met een groot aantal vluchtelingen tot gevolg.

Is hier nu sprake van een Birmese ‘Renaissance’, of een schijnvertoning? Hierover is men het zowel binnen als buiten het land niet eens. De overheid heeft concrete concessies gedaan op het gebied van politieke gevangenen, economische ontwikkeling en vredesonderhandelingen. Maar gezien de militaire achtergrond van de huidige machthebbers, is een bepaalde mate van wantrouwen niet onbegrijpelijk. Velen wijzen er bovendien op dat verandering aan de top niet automatisch leidt tot verbetering op lokaal niveau. Aangezien de regeerstijl onder het Birmese leger werd gekenmerkt door angst zaaien en incompetent leiderschap, is het niet verwonderlijk dat lokale leiders in deze onduidelijke tijden teruggrijpen op repressieve middelen. Dit is een erfenis van decennialang militair bewind, die zelfs met de beste bedoelingen niet in korte tijd ongedaan gemaakt kan worden.

Misschien wel de grootste onzekere factor schuilt in de aanstaande economische ontwikkelingen. Nu een nieuwe politieke lijn lijkt ingezet, staan investeerders en toeristen te springen om dit relatief onontdekte land te betreden. Van de recente economische maatregelen, zoals verruiming van investeringsmogelijkheden en een belastingvrije periode voor buitenlandse investeerders, is nog lang niet duidelijk hoe deze de meerderheid van de Birmese bevolking zullen beinvloeden. De bekende econoom Joseph Stiglitz, die onlangs het land bezocht in de rol van adviseur, sprak de hoop uit dat Myanmar zou leren van de door andere landen begane fouten op het gebied van economische groei.

Een grotere kloof tussen arm en rijk zou desastreus zijn voor Myanmar’s ontwikkeling op de lange termijn. De huidige regering staat ontegenzeggelijk een zware klus te wachten. De bevolking kan alleen maar hopen dat een toekomstige bijdrage van Aung San Suu Kyi, de NLD, en een groot aantal buitenlandse actoren uiteindelijk zal leiden tot een einde aan het geweld en het begin van duurzame economische groei.

Maaike Benders werkt op de afdeling sociale en culturele antropologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Ingenieur Omaan, kunt u ons iets vertellen over de commissie, en de motieven om deze opdracht aan haar mee te geven?

Look, we constateerden dat het wetenschappelijk onderzoek in Nederland stagneerde. Teveel onderzoekers, in particular in de alfa- en gammawetenschappen, werkten en publiceerden nog in samenwerkingsverbanden van minder dan 5 of 10 collega’s en incidenteel zelfs individueel. Dat leverde publicaties op met slechts één naam daarboven; very inefficient, en een output van minder dan drie peer-refereed articles a year, in sommige gevallen zelfs in journals met minder dan een double-A rating. Dat leverde vanzelfsprekend ondermaatse impact-scores op. Er moest dus iets gebeuren, en mijn collega’s en ikzelf zijn op zoek gegaan naar een integraal, innovatief, future-ready alternatief.

Maar op de Nederlandse universiteiten zijn de afgelopen jaren toch al de nodige maatregelen genomen om de output en efficiëntie te verbeteren?

Te weinig, en met te geringe ambities. For instance, enkele jaren terug lanceerde men de notie van focus en massa, om onderzoeksinspanningen beter te stroomlijnen. Ons bleek dat dat tekortschoot. Naast FOcus en MAssa is GRAvity, SYnergy and SPeed nodig. Dat maakt samen het acronym FOMAGRASYSP. Als we ons onderzoek voortaan op dié leest schoeien, dan héb je ook wat. Een ander voorbeeld betreft de quality van de onderzoeksoutput. Tot nu toe ambieerde men top en excellent research. Dat leek ons te bescheiden. Wil je écht verschil maken, dan moet je utmost en supreme research laten zien. Daarom is onze quality-ambitie vanaf nu de mix van Top, EXcellent, SUPreme en UTmost; kortom TEXSUPUT research. We hebben begrepen dat onze USA-collega’s bleek wegtrokken toen ze over deze nieuwe Dutch target vernamen. Tenslotte: we streefden in het verleden naar tenminste drie refereed outputs per six months in double A-rated-journals. Daarmee win je de oorlog niet. We gaan de lat hoger leggen. Het moeten er zes worden, in triple-A journals. We hebben Standard & Poor’s verder gevraagd een A² category in journals te onderscheiden, journals met een mega-impact dus. Wie daarin publiceert krijgt een marktconforme bonus, zoals dat in de real economy gebruikelijk is. We gaan daaraan een incentive verbinden: we gaan achievement convenants, inclusief concrete benchmarks, met alle stafleden afsluiten en aan het niet nakomen ervan binnen drie maanden consequenties verbinden.

Hoe denkt u dat we deze hoge ambities kunnen verwezelijken?

Basically, afslanking en upscaling. We zijn nu echt ver voorbij al die amechtige noties als de SmartMix, de innovation-platforms, de ondernemende universiteit, de onderzoeksstimulerings-fondsen, de universitaire marketability, ‘Bologna’, de accreditatie-audits, de onderzoeksscholen en de graduate schools, de softe functioneringsgesprekken of de ordinaire peer-reviewed outlets. We moeten radicaler denken. De Nederlandse universitaire wereld moet los komen uit dat provinciale. We stellen gedurfde fusies voor. Leiden, Rotterdam, VUA, UvA en Utrecht gaan samen, op een nieuwe campus. Om een campus van die omvang te kunnen bouwen, heb je ruimte nodig. Vandaar ons voorstel aan de regering om de Markermeerpolder alsnog droog te leggen. Dat gekneuter van “de Boelelaan oversteken” voldoet natuurlijk in deze tijden van accelererend research-dynamism niet meer. Ook Nijmegen, Wageningen, Twente, Eindhoven, Tilburg en Maastricht gaan samen, en zullen bouwen op de Vierde Maasvlakte. Voor Groningen is € 6.57 per aandeel geboden door Oldenburg en Hamburg; me dunkt dat de stockholders in hun handjes zullen knijpen. De nieuwe campussen zullen geen faculteiten meer hebben, laat staan afdelingen, maar big-theme research-clusters, waarin tenminste 100 scholars samenwerken, in grote kantoortuinen. We kopen toegang tot alle grote data-bases in de wereld. Boeken- en archiefkasten bestaan daar niet meer; the world is now digital. Voor echte TEXSUPUT researchers creëren we natuurlijk adequate condities, assembly units, tot 15 personen. Imagine hoe dat daar bruist: iedere dag gaan er twee submissions, samengesteld door minimaal 20 authors, de deur uit! Daartoe is vanzelfsprekend close surveillance and micro-management van medewerkers vereist; per slot van rekening is wetenschap allang geen gewone topsport meer – het is extreme sport geworden.

Hoe vindt u de mensen die op dit niveau kunnen presteren?

Om de young talents eruit te plukken, creëren we voor recent gepromoveerden onderwijsaanstellingen, steeds per course, met een maximale duur van 3 maanden, tegen een half-minimum-wage stipendium. Als zij dit drie jaar lang volhouden, en ondertussen hun research-output op three-refereed-per-semester handhaven, kunnen we ze een temporary-junior-try-out-assessment-dependent-pre-contract aanbieden. Degenen met een echte passionate attachment om output te produceren komen dan vanzelf bovendrijven, blijkend uit hun ISI rankings en H-indexen. Onderzoek, moeten we ons realiseren, is big or is not; it is FOMAGRASYSP or marginal.

En hoe financieren we zulk grootschalig onderzoek?

Het is inmiddels duidelijk dat we way passed de 1^e en 2^e geldstroom zijn. De 3^e geldstroom levert ons de komende jaren nog wat op, maar eigenlijk zoeken wij het in de 4^e geldstroom. Ik heb het hier over de hedgefunds. Dat zijn flexibele, kapitaalkrachtige en gretige financiers, die, om dat vooroordeel maar meteen uit de wereld te helpen, heus niet bang zijn om hun geld in wetenschap te steken. Al willen ze natuurlijk snel en munificent rendement, dus daarin zullen we hen tegemoet moeten komen. We can do that: binnen een project vanaf 15 miljoen moeten 6 patenten binnen 6 maanden gemakkelijk haalbaar zijn. Waarschijnlijk zullen nostalgics zeuren, maar ook zij zullen moeten inzien dat research projects onder de 15 miljoen inmiddels toch echt totaal onrendabel en archaic zijn. Research clusters die, over een periode van 5 jaar, onder de 50 miljoen 3^e en 4^e geldstroom scoren geven er blijk van de knack voor onderzoek onvoldoende te bezitten en zullen worden afgebouwd.

U denkt echt gróót, nietwaar?

Het moet. Op dit moment wordt bijvoorbeeld gesproken over IOZI’s, de Interfacultaire Onderzoeksinstituten, gericht op het upscalen van onderzoeksmassa. Maar het is duidelijk dat dit nog te dispers en kleinschalig is om toekomstbestendig te zijn. Wat we nodig hebben zijn megainteruniversitairepluridisciplinaire en transacademische, multimethodologische en giganationale tetra-instituten waarin de cream of science haar inspanningen combineert, at a large scale. De tijden zijn veranderd. Voor het eerzame en eenzame individue dat notabene op een eigen kamer, door de universiteit gefourneerd, in de namiddag nog zit te tobben op een publicabele tekst in een sub-double-A-journal, is in de future echt geen plaats meer.

En bevlogen doceren, in het Frans of Nederlands publiceren of boeken schrijven?

Dat staan wij voorlopig onverkort toe.

Wij bedanken de heer Omaan voor dit openhartige interview. 

Door Ton Salman, universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).  Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika. Op Standplaats Wereld schreef  hij onder meer over burgerrechten en gemeenschapsrechten, over de impact van de financiële crisis (in het Engels) in Bolivia, en nog veel meer.

Drawing on the red-thread of subject formation, Megan Raschig prefaces edition 4,1 with a heerlijke summary of the developments that have taken place at the journal over the last year, describing how the board’s efforts have helped shape the journal’s burgeoning public image. Lucy Hall’s article, Erasing Agency: Representations of Women Terrorists and the Intersection of Gender, Race and Ethnicity, leads the issue, picking up on the mediated concept of Black Widows, or Chechen female suicide bombers, tracking its prevalence in mainstream online news media and interrogating its underlying premises using feminist and post-colonial theory. Continuing with the theme of mediation, next, we are whisked off to Indonesia where Leonie Schmidt engages with popular cinematic representations of religion gender and politics in her article, Post-Suharto Screens: gender politics, Islam and discourses of modernity. Outside of Asia, Karel Hendriks raises the question of whether it is still pertinent to hold the view that African interstate violence has declined in his piece, African Vultures: the new prevalence of interstate war in Africa. Gender makes a fishy return in Robbie Voss’s concise, engaging Derridean reading of the Disney classic, The Little Mermaid; while Itamar Shachar takes another look at the UvA Start Magazine using ‘anthropological image analysis and auto-ethnography’ as part of his broader, deep and thoughtful analysis of representations of safety and discourses about ‘international students’ and ‘migrants’ in Amsterdam. The issue concludes with a Comment by Danilo Mandic on ‘Eckhards “Political Engineering in Kosovo”, which deals with the complex political dynamics regarding the state of Kosovo, discussed in an article published in the previous issue.

Interested in finding out more? Pick up a hard-copy in the VU Graduate Room (Z-403) or a range of different locations at the UvA. Otherwise, point your browser to our website, www.socialscience.nl where you can find all our inspiring articles online.

]]> http://standplaatswereld.nl/2012/03/16/mermaids-vultures-and-black-widows/feed/ 0 standplaatswereld Java Printing http://standplaatswereld.nl/2012/02/28/in-memoriam-alain-claude-rutishereka/ http://standplaatswereld.nl/2012/02/28/in-memoriam-alain-claude-rutishereka/#comments Tue, 28 Feb 2012 10:47:23 +0000 standplaatswereld http://standplaatswereld.nl/?p=5460 Lees verder →]]> Op 9 februari 2012 is Alain Claude Rutishereka, eerstejaars student in de bacheloropleiding Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie, geheel onverwacht op de VU overleden aan een hartstilstand. Alain was in 2004 vanuit Burundi als asielzoeker naar Nederland gekomen, was Nederlands staatsburger geworden en had een woning en vriendengroep gevonden in Ankeveen. Hij kreeg hulp van Vluchtelingenwerk in Hilversum en verwierf een beurs van het UAF. Alain was met veel enthousiasme aan de antropologie studie begonnen; hij zag het als een nieuwe start voor een betere toekomst. De studie was een uitdaging, de inhoud inspireerde hem.

Hij wilde de antropologie gebruiken als een zoektocht naar kennis om zijn begrip van de mensheid te vergroten, zoals de  tegenstellingen en conflicten tussen verschillende groepen in Burundi en Rwanda. Hij was optimistisch. “Maakt niet uit, het komt goed” zei hij vaak, als hij aan zijn essay opdrachten werkte die in het Nederlands geschreven moesten worden. Hij bleef kalm en werkte gestaag en vol ijver door.

Omdat Alain op de VU overleed en er niet meteen familie te achterhalen was hebben studenten en docenten van antropologie zich ervoor ingezet om via Alains facebook netwerk zijn familie, vrienden en kennissen te informeren. Ook via de vereniging Izere van Burundezen in Nederland werd het bericht van Alains overlijden verspreid. Alain groeide grotendeels op in Burundi, maar woonde in zijn middelbare schooltijd ook een tijd in de Rwandese hoofdstad Kigali. In de nasleep van de burgeroorlog in Rwanda is Alains vader vermoord en zijn moeder vermist geraakt; Alain werd opgevangen door een zus van zijn moeder. Deze tante en veel andere familieleden zijn net als Alain gevlucht uit Burundi en kwamen terecht in Canada, Zuid Afrika en de Verenigde Staten; in Nederland wonen (achter)nichten en neven. Zo was Alain lid van een transnationale familie, die veel contact onderhoudt via de telefoon, skype, facebook en e-mail. De tante uit Canada kwam regelmatig over naar Nederland.

Alains begrafenis in Amsterdam op maandag 20 februari was een indrukwekkende bijeenkomst met meer dan tweehonderd aanwezigen. Naast zijn medestudenten, docenten en andere betrokkenen van de VU, waren familieleden uit het buitenland gekomen, waaronder zijn tante uit Canada en een tante uit de Verenigde Staten. Ook waren zijn neven en nichten uit Nederland er en diverse vrienden en kennissen uit Ankeveen en van het UAF. Daarnaast kwamen meer dan honderd personen uit de kring van de ongeveer drieduizend Burundezen en Rwandezen in Nederland, waaronder de consul van de Rwandese ambassade uit Den Haag en de voorzitter van de vereniging Izere. Deze mensen hebben onderling veel contact en ze voelen zich verantwoordelijk voor elkaar. Ook voor diegenen die Alain niet persoonlijk kenden was de gemeenschappelijke achtergrond en geschiedenis een reden om te komen en hem te begraven.

Bij de begrafenisceremonie hebben diverse mensen toespraken gehouden. Edien Bartels heeft als Alains docent in de Bachelorwerkgroep antropologie onderstaande woorden uitgesproken. Een Franse vertaling daarvan is tijdens de ceremonie uitgedeeld en geven wij  hieronder eveneens weer.

Amsterdam, 20 februari 2012

Beste Alain,

Wat hadden we hier graag NIET gestaan. Wat hadden we als studenten graag in een saai college gezeten of als docenten stapels nakijkwerk willen wegwerken. Alles beter dan dit, een afscheidsritueel, om jou hier gedag zeggen na deze week van verdriet.

Wat hadden we je graag een ANDER ritueel gegund, over drie jaar een uitreiking van het bachelorsdiploma, samen met je jaargenoten. Een ander ritueel, een ritueel van bekroning voldoening en plezier, dat is wat we voor ogen hadden toen je met de 44 andere eerstejaars in september aan onze opleiding antropologie en ontwikkelingssociologie bent begonnen.

Je koos voor antropologie vanuit het motief kennis te vergaren over mensen en verschillen. Met die kennis dacht je verder te komen om te begrijpen waarom mensen tegen elkaar vechten, oorlog voeren en geweld gebruiken. Als vluchteling uit Burundi met familie in Rwanda weet je wat dat betekent, verschillen tussen mensen die aangezet worden en die tot geweld, wanorde en eindeloos verdriet leiden. Jouw vraag was, met welke kennis komen we verder om dat geweld tegen te gaan, en belangrijker nog, dat geweld te voorkomen. Met antropologie wilde je verder komen om DIE vragen te begrijpen. En op de VU wilde je je die kennis eigen maken. Zo kwam je terecht in de onze kring van antropologiestudenten en docenten.

Je had je goed voorbereid. Je deed  een jaar schakelcursus om het Nederlands nog beter onder de knie te krijgen. Daarna volgde je afgelopen zomer een ‘eerste generatie’ summercourse. Dat is een speciale cursus van de VU voor studenten die als eerste uit hun familie aan een universitaire studie beginnen, bedoeld om bekend te raken met de universitaire gewoonten en gebruiken, dus met de cultuur van de universiteit. Zo had je je voorbereid, je was er klaar voor, je wilde aan de slag, je wilde een nieuwe start maken.

Je was  net een half jaar bezig. Je genoot van de kennis die je kreeg aangereikt. Je deed mee aan de discussies in de eerstejaars bachelorwerkgroep. Je leerde medestudenten goed kennen. Je was begonnen aan je eerste paperopdracht waarvoor je wilde schrijven over recente debatten betreffende  internationale ontwikkelingssamenwerking. Maar nu, nu staan we hier, niet om een opdracht te bespreken, niet om discussies te voeren, maar om je uitgeleide te doen. Wat hadden we hier graag NIET gestaan.

Maar we staan hier nu WEL. We willen je graag duidelijk maken dat we er zijn voor jou, om je te begeleiden naar een volgende positie. Ook dat is heel erg veel antropologie. Antropologen houden zich bezig met diep menselijke processen van betekenisgeven. Betekenisgeven aan geboorte en dood, aan overgangen en veranderingen in het leven, aan het begin en het eind. Dat hebben we als mensen gemeenschappelijk, of je uit Burundi, Rwanda, Zuid Afrika, Canada of Nederland komt. Dat is het moeilijkste wat er is. Overal, over de hele wereld, geven mensen betekenis  aan de meest fundamentele processen in het leven, vooral aan de dood. We hebben dat gezien toen we met de bachelorwerkgroep in november de tentoonstelling ‘De Dood Leeft’ in het Tropenmuseum bezochten, toen niet beseffend dat dit ook voor ons zo nabij zou zijn. Rondom mensen die overlijden staan de levenden die de dood een plaats moeten geven omdat ze zelf verder gaan met dit leven. We hebben gezien dat overal ter wereld verschillende vormen bestaan voor dat afscheid. Wij zijn hier nu voor jouw overgangsritueel en afscheid. Omdat je gevlucht bent uit je land en je familieleden over de hele wereld verspreid zijn, was het moeilijk verwanten te vinden. Maar dat is gelukt vooral met hulp van onze eerstejaars.

Ook wij zoeken betekenis voor jouw dood. Waarom dit veel te vroege overlijden, dit gedwongen afbreken van de nieuwe start die je had gemaakt. Van heel ver en heel dichtbij zijn mensen gekomen om hier samen dit ritueel van jouw overgang vorm te geven. Dit ritueel  brengt troost voor het verlies van jou en maakt afscheid mogelijk.

Globalisering bracht jou hier in Nederland,  jouw wens om meer te begrijpen van geweld en conflict bracht jou bij ons vak en je keus voor de VU bracht je bij ons. Daar zijn we je dankbaar voor en zo zullen we je herinneren. Maar er is nog meer. Kenmerkend voor jou was bescheidenheid, geduld en vriendelijkheid. Die eigenschappen hebben voor ons nu en hier een extra dimensie. Dat lijkt misschien een tegenstelling in deze omgeving. We verkeren hier op de Zuidas van Amsterdam, een dynamische omgeving van wetenschap, financieel centrum, glamour en het snelle leven. Maar aan de rand van die Zuidas ligt deze begraafplaats, en die maakt ons duidelijk hoe vluchtig dat snelle blitse leven allemaal is. Tegelijk zien we de fundamenten van het mens-zijn en menselijk samenleven  De VU als universiteit wenst zich te profileren als excellent, met de beste studenten aan de top. Jij maakt duidelijk dat álle studenten een kans verdienen, ook de oudere studenten met een verleden en een boodschap. Die boodschap sprak je niet altijd uit maar droeg je wel mee. Je plaats straks onder de schaduw van het VU gebouw maakt ook dat je erbij blijft horen, bij ons hier, bij allemaal. Je bent helaas alleen gestorven maar we brengen je met z’n allen weg. En voor ons allen geldt: je blijft erbij horen en we laten je niet los.

Amsterdam, le 20 Février 2012

Cher Alain,

Comme nous ne souhaitons pas être ici. En tant que étudiants, comme nous souhaitons participer  aux collèges ennuyeuses ou en tant que professeurs, comme nous voudrions éliminer les piles dictés de commentaires. Tout mieux que maintenant ici, un rituel d’adieu, un rituel de vous dire au revoir, après cette semaine de la tristesse.

Comme nous souhaitions pour vous un autre rituel, après trois ans, la distribution du diplôme de bachelor, avec les étudiants de l’année 2011. Un autre rituel, un rituel de couronnement et de satisfaction et de plaisir, c’est ce que nous avons pensé quand vous avez commencé l’étude d’anthropologie et de la sociologie du développement  ensemble avec les autre 44 étudiants de l’année 2011 en Septembre à notre département.
Vous avez choisi l’anthropologie, avec la motivation à acquérir des connaissances sur les gens et leurs différences. Avec cette connaissance vous voudriez venir à afin de comprendre pourquoi les gens se battent, les uns contre les autres, pourquoi on fait la guerre et pourquoi on utilise la violence. En tant que réfugié du Burundi, qui a de la famille au Rwanda, vous savez ce que cela signifie, les différences entre les gens qui sont encouragées  et qui se tournent vers la violence, vers le désordre et vers la tristesse infinie. Votre question a été, avec quelle connaissance on peut continuer à lutter contre la violence, et encore plus important, comment terminer et empêcher la violence. Avec l’anthropologie, vous avez voulu comprendre ces questions au mieux. Et à l’Université Libre d’Amsterdam, vous avez voulu étudier ces questions. Donc, comme ça vous êtes arrivé au cercle de nos étudiants et des professeurs d’anthropologie.

Vous vous avez été bien préparé. Vous avez passé un cours d’un an, afin de communiquer et comprendre mieux la langue néerlandaise. Puis, vous avez suivi un cours d’été,  l’été dernier, le cours intitulé  ”la première génération”. Il s’agit d’un cours spécial pour les étudiants de l’Université Libre afin de préparer le premier étudiant d’une famille à la vie universitaire, prévu  pour se familiariser avec les habitudes et les coutumes universitaires, donc la culture de l’université. Ainsi, vous avez vous bien préparé, vous étiez prêt, vous vouliez travailler, vous vouliez construire un nouveau départ.

Maintenant, vous étiez à peine à la moitié d’un an. Vous aimiez la connaissance que vous aviez étudiée. Vous avez participé aux discussions au sein du groupe de travail ‘bachelor’ pour les étudiants d’année 2011. Vous avez fait connaissance aux autres étudiants ainsi. Vous avez commencé votre premier article vous avez voulu écrire sur les débats récents en ce qui concerne la coopération au développement international. Mais maintenant, nous sommes ici, ne pas pour discuter cet article, non plus pour les discussions, mais afin de vous faire escortés. Ce que nous voudrions de ne pas être ici.

Mais maintenant nous sommes là. Nous voudrions bien vous tenir au courant que nous sommes ici pour vous, pour vous guider au rite de passage. Ça, c’est vraiment l’anthropologie. Les anthropologues sont concernés par les études des processus de signification humaine d’une manière profonde. Signifier à la naissance et à la mort, à des passages, des transitions et des changements dans la vie, au début et à la fin de la vie. En tant que être humain, venant du Burundi, du Rwanda, de l’Afrique du Sud, du Canada ou des Pays-Bas. C’est la chose la plus difficile de la vie. Partout, partout dans le monde, les gens signifient aux processus les plus fondamentaux de la vie, en particulier à la mort, au décès. Nous l’avons vu ce que cela veut dire pour tout le monde pendant la visite au mois de Novembre à l’exposition  ‘La Mort vive’  au Musée de Tropiques à Amsterdam, ne réalisant pas que, cela serait si près pour vous et nous. Autour de personnes qui meurent, les gens vivants restent et on cherche une place, car ils continueront à la vie. Nous avons vu que les différentes formes d’enterrements et rites de passages existent à travers le monde entier. Nous sommes ici aujourd’hui pour votre rite de passage et votre rite d’adieu. Parce que vous étiez en fuite à partir de votre pays et parce que vos proches sont dissipées partout, au monde entier, il était difficile de trouver des parents et des proches. Mais il a arrivé, surtout à l’aide des étudiants de l’année 2011.

Nous aussi, nous cherchons la signifiance de votre mort. Pourquoi ce mort prématuré, ce fin  forcé depuis le nouveau début que vous aviez fait. De loin et de très proche, réunis ici, les gens viennent à former le rituel de passage pour vous. Ce rituel apporte de la consolation pour la perte, la perte  de vous. Ce rituel fait possible de dire adieu.

La mondialisation vous a amené ici aux Pays-Bas, votre désir de mieux comprendre la violence et les conflits a fait votre choix pour l’anthropologie, pour notre profession, et votre choix pour l’Université Libre vous a amené chez nous. Nous sommes reconnaissants et nous vous souviendrons. Mais il y a plus. Typique de vous étaient la modestie, la patience et la gentillesse. Ces caractéristiques ont maintenant reçu une dimension supplémentaire pour nous. Cela peut sembler une contradiction dans cet environnement. Nous restons ici sur les Zuidas d’Amsterdam, un environnement dynamique de la science, le centre financier, le centre du glamour et de la vie rapide. Mais sur le bord des Zuidas, ce cimetière se situe. Cela fait nous réaliser que la vie fastueuse rapide est superficielle. Au même temps, nous voyons les fondements de l’humanité et de la société humaine. L’Université Libre d’Amsterdam veut se présenter comme étant excellente, avec les meilleurs étudiants au sommet. Mais vous, vous faites comprendre que tous les étudiants méritent une chance, même les étudiants plus âgés ayant un passé, et plus important, ayant un message. Ce message que vous portiez, vous ne discutiez pas tous les jours,  mais ce message était dans votre personnalité et votre histoire.  Votre place à l’avenir sous l’ombre du bâtiment de l’Université Libre  c’est que vous continuerez à appartenir à  nous, ici à tous. Malheureusement vous êtes décédé tout seul, mais nous vous emmènerons tous ensemble. Et pour nous tous, la suivante restera: vous appartenez chez nous et nous ne te lâcherai pas.

Onderstaande advertenties zijn gepubliceerd in De Volkskrant van vrijdag  17 februari 2012; de bovenste is ook verschenen in het dagblad Gooi en Eemlander van 17 februari 2012

Ram Kumar - Unemployed Graduates (1956) Salem Library

Door Herbert Ploegman Ik ben op zoek naar werk. Werk waarvoor je betaald wordt; om van te leven. En zo zit ik na inmiddels een periode van solliciteren aan de tafel van een ‘werkcoach’. Dat is een vrouw van een bureau dat lijntjes heeft met de arbeidsmarkt en zij weet hoe je ‘ergens komt’. Ze bekijkt mijn cv, en zegt: “antropologie, leuk hoor, maar ik zal je uit de droom helpen: je hebt er niets aan”. Dan herstelt ze zich: “of misschien toont het diploma enkel aan dat je wat breder kunt kijken”. Ik knik begrijpend, maar zie ondertussen twee jaar prestatie en inhoudelijke studie van het bordje in de prullenbak geschoven worden. Dit is het geluid dat je links en rechts hoort: antropologie als kansloze discipline. Het heeft geen toegevoegde waarde, zo stelt ook deze dame. “En zeker nú”, voegt ze toe. Het is 2012 en het is malaise. Maar is antropologie werkelijk kansloos? Als ik naar mijn bankrekening kijk zou ik het haast gaan denken. Maar wat heb ik ook alweer gedaan, de afgelopen twee jaar? En waarvoor?

Ik herinner me nog de eerste colleges, waarin Engelstalig jargon me om de oren vliegt: agency, endogamy, rites of passage. De woorden grijnzen me aan als een klassieke wilde: fascinerend maar toch ook beangstigend. Ga ik dit wel snappen? Enkele maanden en wat inspirerende collegereeksen later kan ik al heel wat beter uitleggen waar het om draait in de antropologie: het is een geschiedenis aan pogingen om te begrijpen waarom mensen doen zoals ze doen, en hoe ze met macht en middelen zin geven aan hun bestaan. Weer een jaar later, met een master als een snelkookpan achter de rug, heb ik geleerd korte heldere argumenten te schrijven. Ook heb ik geleerd onderzoek te doen vanuit de empirie: zoals het zich om me heen aandient. Ik kan dit verbinden met dat wat anderen er al over hebben gezegd, en er een standpunt over innemen. Ik, de bijna-master, die de grootheden der academie aanspreek op de kieren in hun argumentatie. En het lukt: ik ploeter, ik groei en ik kom boven!

En nu? Nu zit ik daar te kijken met ogen die ideologische structuren kunnen traceren. En ik kan (leren) snappen hoe mannen en vrouwen, Turken en Armeniërs, of zieken en gezonden de verhalen over hun leven volhouden met alle mogelijke middelen die ze bezitten. Ook als dat betekent dat ze delen van zichzelf of de ander daardoor niet kunnen accepteren of moeten onderdrukken. Zo zit ik aan de tafel van die ‘werkcoach’ en zij legt mij haarfijn uit hoe ‘het’ zit, “en zeker nú”.

Als ze dit zegt besef ik hoe ik in ideologische structuren ben opgenomen. Deze instantie, de tafel met computer, de stoel voor de adviseur en die voor de werkzoekende, ze helpen allen mee om me te overtuigen dat de werkelijkheid zo in elkaar zit. En met het magische ‘nú’ bezweert deze vrouw als een ware sjamaan een realiteit op mij, die de meerwaarde van antropologie voor mijn arbeidsleven uitsluit.

Tijdens mijn studie heb ik mij twee jaar lang blootgesteld aan andere verhalen en een andere werkelijkheid. Eén waarin aan waarden andere dan economische bestaansrecht wordt verleend. Niet zomaar omdat het leuk is, maar omdat het merendeel van de wereld bestaat uit zulke andere waarden. En logisch: de antropologische discipline heeft ook haar voeten aan de koude Hollandse grond, met beperkte budgetten en een limiet aan arbeidsplaatsen. Maar ondertussen is het zich gaan vastzetten in mijn hoofd en in mijn lijf: ik kan niet meer geloven dat deze twee jaren antropologie geen meerwaarde vormen voor mij, in welke context dan ook. Of blijf ik daarmee, hoe koud en nat Holland ook, zo’n idealistische roepende in de woestijn?

Herbert Ploegman studeerde in 2011 af als antropoloog aan de VU en deed onderzoek naar kleding en mannelijkheid onder Marokkaans-Nederlandse jongens in Amsterdam. Momenteel oriënteert hij zich op arbeidsmarkt en academische onderzoeksplaatsen.