Categorie archief: De Lage Landen

Het museum als mausoleum voorbij: het rituele en etnografische leven van een Kabra masker

Door Rhoda Woets

KABRA-masker

Kabra masker in het Amsterdam Museum. Bron: http://www.ikbenniettekoop.nl

De meeste antropologen zijn bekend met Arjun Appudurai’s idee dat objecten, net als mensen, een sociaal leven hebben of, in Igor Kopytoff’s woorden, ‘een culturele biografie’. Dit idee impliceert dat objecten geboren worden, relaties aangaan, reizen en agency hebben, maar ook sterven.

Ceremoniële objecten uit Afrika, ooit tot leven gewekt in rituelen en door handelaren en missionarissen naar Europe gebracht, eindigden hun sociale leven gebalsemd en opgebaard in glazen vitrinekasten. Neem een bekend object: het masker. Een masker werd gedragen tijdens speciale ceremonies waarbij het zweet van de danser diep doordrong in het hout. De zweetplekken vormden voor kunst verzamelaars en handelaren het bewijs dat het Afrikaanse masker echt was gebruikt en werd daarmee ‘authentiek’. Maar het leven van het masker leek te eindigen in het museum waar het een object werd van esthetische contemplatie of etnografische kennis.

De kunstenares Sokari Douglas Camp is geboren in the Niger delta in Nigeria en woont al meer dan dertig jaar in Londen. De stille maskers in musea en galeries hebben voor haar veel weg van een onthoofding: het lichaam ontbreekt immers. Maskers komen alleen tot leven in relatie tot de sociale en materiele omgeving: door het lichaam en de kleding van de danser, de opzwepende muziek en de omringende mensenmassa. Een masker vormt hiermee slechts een onderdeel van een performance die beroep doet op alle zintuigen. Douglas Camp maakte een serie metalen beelden van maskerades die laten zien dat een masker onderdeel is van een groter spektakel. Zo wekt zij dode museum maskers weer tot leven.

SokariDouglasCamp

Sokari Douglas Camp (1995), Big Masquerade with boat and household on his head. Bron en copyright: British Museum.

In dit licht bezien, is de recente aankoop van een vooroudermasker door het Amsterdam museum een zeer interessante casus voor de museum antropoloog. Winti priesteres Marian Markelo wilde nieuw leven inblazen in een beeldencultuur die verloren was gegaan in de ‘middle passage’: de trans-Atlantische reis van tot slaaf gemaakte Afrikanen naar Amerika. Algemeen gesteld, werden sommige beelden in West Afrika speciaal gemaakt om contact te leggen met hogere machten. Geesten of voorouders werden door de priester uitgenodigd, bijvoorbeeld via plengoffers, om beelden te gebruiken als verblijfplaats. In de winti religie wordt ook contact gelegd met de geesten van voorouders of met goden, maar communicatie vindt niet plaats via materiele objecten. Om daar verandering in te brengen, selecteerde Markelo samen met de Rotterdamse kunstenaar Boris van Berkum houten maskers in het depot van het Afrika museum in Berg en Dal. Met goedkeuring van de voorouders die door Markelo werden geraadpleegd, werd een Yoruba masker gescand en vergroot uitgeprint in 3d. Het masker werd geschilderd, gekleed in blauwwitte doeken en wordt nu ingezet bij uiteenlopende gelegenheden waar de voorouders worden geëerd of geraadpleegd: Keti Koti, een Winti bal masqué of een maaltijd voor de voorouders. Tussen de maskerades door staat het masker in een glazen vitrine van het Amsterdam museum.

Het creëren van een nieuwe traditie roept ook vragen op over het sociale leven van het Kabra masker. Hoe wordt dit masker, opgeladen met geesten of goden in een ritueel, een dood museumstuk en vice versa? Is een masker dat op en neer reist tussen een danseres en een museumvitrine wel dood of levend te noemen? Is het Yoruba masker uit het museum in Berg en Dal wederom tot leven gewekt via deze ‘kloon’, mogelijk gemaakt door recente technologieën van reproductie zoals 3 d scans en prints?

MarkeloKABRA-kopie

Marian Markelo en het Kabra mask, Keti Koti 2014. Bron: http://www.ikbenniettekoop.nl

De afstand tussen gemeenschappen voor wie etnografische objecten in musea meer zijn dan alleen beelden van esthetische waarde of antropologische interesse, is kleiner geworden in een wereld van globalisering. Het Kabra masker illustreert prachtig wat hier de gevolgen van kunnen zijn.

Congresverslag: integere antropologie (2)

Het studentenpanel

Het studentenpanel

Door Georgette Veerhuis m.m.v Laetitia Simorangkir
“Integriteit moet opnieuw uitgevonden worden’’ (Fridus Steijlen), “Wij zijn heel snel verlinkers’’ (Sabine Luning), “Constateren is niet gelijk een oplossing klaar hebben’’ (Wim Manahutu). Dit zijn slechts een aantal van de vele inspirerende uitspraken die vrijdag 13 juni gedaan werden tijdens het congres Integere Antropologie van de Antropologen Beroepsvereniging in Amsterdam. In verschillende panels werd gesproken over ethische kwesties binnen de antropologie, hierbij een korte impressie. Lees verder

Congresverslag: integere antropologie (1)

integere-antro Door Matthias Teeuwen
‘In die zin heb ik ook aan zelfplagiaat gedaan’ legt Sjaak van der Geest uit tijdens het Congres Integere Antropologie van de Antropologen Beroepsvereniging op 13 juni 2014. Om enigszins het beeld rond zelfplagiaat te nuanceren vertelt Van der Geest waarom hij uit eerder gepubliceerde artikelen van hem zelf kopieert en plakt in nieuwe artikelen die hij schrijft. Zeer logisch: als je een tweede artikel schrijft over een onderzoek dat je gedaan hebt, kan je het deel over methodologie van het eerste artikel zonder problemen in het tweede artikel plaatsen. Het betreft namelijk één onderzoek met één geheel aan methoden.

Dit werd besproken in het kader van integere antropologie. De openingsvoordracht door Tobias Kelly van de University of Edinburgh prikkelde om na te denken over wat integriteit eigenlijk inhoudt. Integriteit is het consequent vasthouden aan principes. Met het voorbeeld van conscientious objectors, jonge mannen die tijdens de Tweede Wereld Oorlog vanuit gewetensbezwaren niet in dienst van het leger wilden, toont hij aan wat voor mijnenveld de discussie over integriteit eigenlijk is. Immers, wat is integere antropologie? En was Van der Geest integer toen hij ‘zelfplagiaat’ pleegde?

In het panel Wie controleert de antropoloog? Een gesprek over facultaire richtlijnen en antropologische tactieken opende Janneke Verheijen van de Radboud Universiteit de discussie over integriteit en antropologische data door te vertellen waarom ze haar data online heeft gezet. Dit maakt het werk van een onderzoeker zeer transparant, wat bijdraagt aan het onderbouwen van de integriteit van de onderzoeker. Want een integer persoon doet wat hij zegt en zegt wat hij doet. Maar antropologische data zijn uniek in vorm en inhoud, ze zijn contextgebonden en gaan over mensen die belangen hebben. Ook Verheijen gaf toe dat ze enkele gegevens heeft moeten achterhouden om de privacy van haar respondenten te beschermen.

Er komen veel vragen naar boven bij antropologische data. Van wie zijn de data eigenlijk? Van de onderzoeker of van zijn respondenten? En hoe zit het met het anonimiseren van data? Dat kan maar tot op een zekere hoogte, want met een beetje moeite kan je vanuit de data uitvogelen wie de respondenten zijn. Dus ook al is het goed om meer transparantie in te voeren, binnen antropologisch onderzoek zitten er wel veel haken en ogen aan. Sommige onderzoekscentra hebben dataopslag-kluizen ontwikkeld waar geïnteresseerden alleen met toestemming bij mogen komen. Hierdoor worden data beschikbaar, maar blijft het wel privé? En aan wie geef je toegang? En hoeveel tijd moet er verstreken zijn na het onderzoek voordat data vrijgegeven worden?

Om bij te dragen aan een integere antropologieafdeling en om een schandaal à la de affaire Bax te voorkomen worden er veranderingen doorgevoerd in Antropologieafdelingen op universiteiten. Op de Radboud Universiteit Nijmegen moeten onderzoekers hun methodologie verantwoorden en deze verslagen worden opgeslagen en met steekproeven gecontroleerd. Op de antropologie-afdeling van de Vrije Universiteit Amsterdam is reeds het nodige ondernomen. Er zijn protocollen opgesteld rondom kwesties van waaraan onderzoek en onderzoeker, en data-opslag, moeten voldoen. Maar er is geen Ethics Review Board zoals op de Universiteit van Amsterdam. Op de VU zijn echter vertrouwenspersonen aangesteld aan wie verdenkingen kunnen worden voorgelegd. Vertrouwen is de sleutelwoord in de discussie rond integriteit in de antropologie. In een sfeer van vertrouwen zal je consequent vast kunnen houden aan je principes.

Matthias Teeuwen is nu derdejaars student Antropologie aan de VU.

Een dagje vasten

 

Door Mayke de Cock Donderdagnacht, 9 juli 2014, 01.00: ik baal als een stekker. Het Nederlands elftal ligt uit het wereldkampioenschap voetbal. Met een aantal in het oranje gekleurde vrienden zitten we in mijn oranje gekleurde woonkamer, allemaal kijken we verslagen voor ons uit. Wat een fantastische avond had kunnen worden, eindigt in een enorme domper. Mijn huisgenoot, een niet-moslima die de hele Ramadan vast, dwingt mij nog een kop soep naar binnen te werken. Om 03.00 de wekker zetten om nog wat te eten en te drinken zien we allebei niet zitten. Met heel veel tegenzin werk ik de soep naar binnen en sla ik nog een aantal glazen water achterover. Een flesje water zet ik naast mijn bed. Als ik voor 03.00 nog wakker ben, kan ik hier nog wat van drinken. Ik vind het onzin, want ’s avonds en ’s nachts veel water drinken staat garant voor een groot aantal toiletbezoeken gedurende de nacht. Maar volgens mijn huisgenoot zal ik haar de volgende dag dankbaar zijn, dus doe ik braaf wat ze zegt. De reden voor dit alles: ik zou op 10 juli een dag meevasten met degenen die aan de ramadan deelnemen. Lees verder

Vrouwen met een eerste kind – Hoe voeden zij op?

Door Mieke Jakobs    Ter afronding van de Master Sociale en Culturele Antropologie aan de Vrije Universiteit heb ik onderzoek gedaan naar vrouwen die voor het eerst moeder zijn (‘first-time mothers’). Hierbij richtte ik me op hoger opgeleide moeders met een kind in de leeftijd van 0 t/m 3 jaar, woonachtig in Nederland. Ik was erg benieuwd naar hoe zij bepalen wat goede opvoeding is, en hoe zij dit invullen in de praktijk. Over het algemeen wil toch iedere moeder het beste voor haar kind?! Maar wat is dan dit beste? Hoe bepalen zij dit? En hoe verkrijgen ze deze kennis?

spw fotoIn de politiek, door vele instellingen, maar ook door de mondige burger, wordt een directe link gelegd tussen maatschappelijke problemen (bijvoorbeeld criminele jeugd) en opvoeding. Zicht krijgen op hoe moeders hun ideaal (‘het beste voor hun kind’) invullen in de praktijk, en hoe zij hun kennis hierover vergaren, lijkt me hierom relevant. Dit onderzoek kan deze instellingen en de overheid enig inzicht verschaffen. Lees verder

Over Almere, de PVV, en cultuur

SpW ruzieDoor Bionda Stolk In maart 2010 deed de PVV voor het eerst mee aan de lokale verkiezingen in twee gemeenten, Den Haag en Almere. Zoals verwacht resulteerde dit in beide gemeenten in een forse winst; in Almere werd de PVV zelfs de grootste partij. De vragen die naar aanleiding van dit succes in de media werden gesteld, waren ook te verwachten: hoe kon dit gebeuren? Waarom hadden de burgers zo massaal op de PVV gestemd? En, hoe zouden de bestaande partijen reageren? Vooral deze laatste vraag hield mij bezig, want konden de overige raadsleden in Almere nog wel objectief zijn, aangezien zij mogelijk al jarenlang een bepaald, en zeer negatief, beeld hadden over het fenomeen PVV? Lees verder

Verstoten in het land van herkomst

Door Edien Bartels. In het TV programma ‘Verstoren in het land van herkomst’ van de Moslim Omroep van 21 juni 2014, vertelt een vrouw die achtergelaten was hoe ze zich voelde: als een vuilniszak die gevuld was met emoties en vervolgens aan de kant gezet. Ik ben dat vaker tegengekomen tijdens onderzoek naar achterlatingen in Marokko (2005, 2009,2011). Bijvoorbeeld een Marokkaanse vrouw achtergelaten op jonge leeftijd, nu in Marokko gehuwd met een naar ze zelf vertelde, goede echtgenoot. Ze is op het moment dat ik haar spreek moeder van een dochtertje en lijkt een plezierig leven te leiden. Maar haar vader kan ze niet vergeven dat hij haar heeft achtergelaten. Ieder jaar komt die vader vanuit Nederland op vakantie naar Marokko. Hij is oud nu. Ieder jaar vraagt ze hem: “waarom heb je me achtergelaten in Marokko”. Haar vader begint dan te huilen, en zoals ze zegt: “ik wil hem laten huilen, hij heeft mij dit aangedaan”. Kennelijk wordt achterlating ervaren als een zo fundamentele krenking dat het mensen tot in jaren achtervolgt.

edien

 

 

 

 

 

 

Lees verder