Door Lysander Wiering.

Metropolis begon dit jaar in Zuid-Amerika. Volgens de lokale reporter is men in Peru erg open over seksualiteit en volgens de tiener die centraal staat in de reportage hoort seks bij de Peruaanse cultuur; men is erg open over seksualiteit en de meisjes lopen er sexy bij. De Peruaanse tiener durft dan ook openlijk te spreken over zijn masturbatiegedrag met een behulp van een papaja en ook zijn moeder weet hier van af: “liever zo, dan dat de varkens en kippen het haasje zijn…” Door de seksuele cultuur in zijn stad zegt hij: “gek te worden als hij het niet zou doen.” Hoewel de jongen in het filmpje het niet ziet als een zonde, is hij er ook niet trots op. Hij hoopt van het masturberen af te komen zodra hij eindelijk echte liefde vindt; iets waar hij reikhalzend naar uit kijkt.

Ruim 2900 kilometer ten noorden van Peru, in Nicaragua, praat de veertienjarige Jonathan met bijna hetzelfde gemak over masturberen. De reden waarom hij het doet is vergelijkbaar met die van de tiener in Peru: “Mijn hormonen slaan op hol (…) het brengt me tot rust, anders voel ik mij niet goed.” Vervolgens komt de dorpspastoor langs die het hem ten strengste af raadt. Om Jonathan er van te weerhouden het toch te proberen vertelt hij hem waarom je het niet moet doen: je wordt er impotent en mank van en het vrijgekomen zaad is eigenlijk bloed. Dit laatste wordt door Sam in Kenia minder cryptisch omschreven. Hij ziet het als “persoonlijke abortus.” Door masturberen dood je potentieel leven en is dus eigenlijk moord. Hij denkt in de hel te belanden door deze zonde.

Ik vroeg mij af sinds wanneer men eigenlijk kwaad is gaan zien in masturberen en waar dit idee vandaan komt. Daarom dook ik in de bestaande literatuur (die erg schaars bleek te zijn) over zelfbevrediging. De Amerikaanse seksuoloog Thomas W. Laquer schreef het meer dan vijfhonderd bladzijden tellende boek: ‘Solitary Sex : A Cultural History of Masturbation’, waarin hij beargumenteert dat in de Europese klassieke oudheid masturbatie een normale zaak was (met name bij de Grieken, waar het als geneesmiddel tegen fysieke en mentale kwalen gezien werd) en dat er binnen de oude Joodse en Christelijke leer weinig aandacht werd geschonken aan dit onderwerp. Tot de 18^de eeuw kwam het idee dat masturbatie slecht voor de gezondheid is niet voor.

De constructie van masturberen als ziekteverwekker deed in 1712 zijn intrede. In het pamflet: ‘Onania; or, the Heinous Sin of Self-Pollution’ uit Londen schreef John Martens dat zelfbevrediging uiteindelijk leidt tot het ruïneren van het individu  (de reden voor het schrijven van dit pamflet is onbekend. Er wordt gedacht dat Martens, eerder een kwakzalver dan een erkend wetenschapper, het schreef ter sensatie en om zo veel geld op te kunnen strijken). Martens raadde in zijn pamflet mensen af om te masturberen en gaf vele voorbeelden van apparaten waarmee men zich ervoor kon behoeden. Bijvoorbeeld de kuisheidsgordel. Deze onderbroek van metaal om geslachtsgemeenschap en masturbatie onmogelijk te maken bestond al in de Middeleeuwen. Hij werd gebruikt door ridders die ten strijde trokken en lange tijd van huis waren. Zij trokken de kuisheidsgordel aan zodat de geliefde, die thuis zat, zeker wist dat hun partner geen overspel zou plegen.

De mogelijke gevaren van masturberen die Martens beschreef werden door de Zwitserse natuurkundige Tissot medisch onderbouwd in diens manifest: ‘l’Onanisme’ uit 1760. Het manifest zorgde voor een enorme sensatie en opschudding. Ze gingen over de toonbank als warme broodjes. Veel andere schrijvers waagden zich ook aan het onderwerp en aan het eind van de 18^de eeuw werden de hypotheses van Martens en Tissot door een meerderheid in Europa en binnen grote delen van Amerika geaccepteerd. Zelfs de medici destijds accepteerden Tissot’s claims en masturbatie werd van af dit moment gezien als individuele ondeugd, zelfbevlekking of zelfs zelfmisbruik.

Maar hoe kijken wij er in Nederland vandaag de dag eigenlijk tegen aan? Voor de eerste aflevering van Metropolis ging reporter Stef de straat op om te vragen hoe men denkt over het onderwerp. In Nederland vinden wij het nog steeds erg moeilijk om over te praten. Maar enkelen durven het er bloot en open over te hebben.  Wellicht roept dit bij de ene kijker een gevoel van plaatsvervangende schaamte op, de ander barst in giechelen uit of houdt de lippen stijf op elkaar. Nee, willen we er geheel vrijuit over kunnen praten dan moet het in een new age-jasje gestoken worden, zoals de Nederlandse Jan dit doet. Hij gebruikt masturbatie als meditatie en ontkomt aan de stigma’s door zich, bij zijn zogenoemde ‘zelf liefdesritueel’ niet te betasten. Hij ziet het als een ‘state of mind’ en kan het dan ook op elk plek waar het een klein beetje rustig is. Ook de Spaanse Nicole verbindt spiritualiteit aan zelfbevrediging. Wanneer zij het gaat doen zorgt ze eerst voor de juiste sfeer met muziek en wierook. Dit helpt haar bij datgene dat zij haar ritueel noemt. Het geeft haar een gevoel van “verbondenheid” en ze ervaart het als “een medicijn” tegen stress en spanning.

En dan de Japanse Masanobu die “wereld kampioen” masturberen is. Dit filmpje leidde uiteindelijk op internet tot de grootste verbazing en was op vele internationale websites terug te vinden. Met name de uitspraak dat hij vrouwen uit anime (De Japanse benaming voor tekenfilms) prefereert boven een echte vrouw, omdat anime “mooi” en “schoon” is en dat een echte vrouw “een bepaalde geur” heeft en “vies” is, leidde internationaal tot verbazing. Op vele sites met filmpjes was de reportage terug te zien en de reacties op de sites waren vaak vol ongeloof, maar in sommige gevallen ook (daar waar Japan berucht is om vreemde tvshows en tvspelletjes) zonder ongeloof (typ in ‘google’ ‘masturbation champion’ en zie hoe de rest van de wereld op dit item reageerde) .

Vanuit een Nederlands perspectief is het moeilijk om Japanse gebruiken te begrijpen. Ik vind het dan ook jammer dat Metropolis niet dieper ingaat op de vraag of dit normaal is in Japan en zo ja, van uit welke context binnen de Japanse cultuur de masturbatiekampioenschappen begrepen kunnen worden.

En dan als laatste de groep mensen die onaangetast zijn door het Westerse idee dat masturbatie slecht is. Voor de Aeta-stam op de Filippijnen is het als een vruchtbaarheidsritueel; een onderdeel van de voorbereiding op de overgang naar volwassenheid. De jongens en de leraar verbinden geen seksuele gedachten aan het masturberen. Zij zien het als het klaarstomen op datgene wat moeder natuur verwacht en misschien centraal staat in al het leven: het voortplanten en creëren van nieuw leven. Ik schreef vorige week dat de aankondiging over het thema en met name over de reportage op de Filippijnen, leidde tot veel ophef en commotie. Na de uitzending is het opmerkelijk stil gebleven. Kennelijk viel het allemaal wel mee. Ik ben benieuwd of er onder de lezers van standplaatswereld mensen zijn die vinden dat de aflevering over masturberen niet door de beugel kon?

Aanstaande donderdag opnieuw een thema waar de één niet aan durft te denken en wat de ander al in zwart en wit op papier heeft staan: ‘De Dood’. Hoe gaan mensen daar mee om? In Puerto Rico is er de mogelijkheid opgebaard te worden in een houding naar keuze: bijvoorbeeld op je favoriete sportmotor in de hoek van de kamer of zittend op de bank verkleed als Ché Guevara. In Kenia laat men zijn macht zien door na het overlijden een gigantische begrafenisstoet in te huren met  ‘rouw professionals’ die de tranen rijkelijk laten vloeien.

Zie hier alvast een vooruitblik van uit de Filippijnen van de uitzending van donderdag 29 december.

Lysander Wiering is derdejaars antropologiestudent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij liep drie maanden stage bij het VPRO programma ‘Metropolis’ en geeft wekelijks antropologisch commentaar bij de uitzendingen op standplaatswereld. Bekijk zijn andere post. 

Voor Standplaats Wereld bericht hij wekelijks over de nieuwe uitzendingen. Aankomende donderdag 22 december wordt de eerste afleverig uitgezonden, over masturberen. Hier lees je hoe al tijdens de aankondiging commotie ontstond over dit onderwerp. 

Drie maanden lang werkte ik voor het tv-programma Metropolis. In deze drie maanden hield ik mij vooral bezig met journalistieke werkzaamheden. Ik schreef teksten voor de website en monteerde korte promofilmpjes. Ik maakte veertig uur per week deel uit van de redactie en heb zo met eigen ogen kunnen aanschouwen hoe een nieuw seizoen vanaf de basis wordt opgebouwd. Voordat ik dieper in ga op het antropologische onderzoek dat ik verbond aan mijn stage zal ik eerst antwoord geven op de vraag: wat is Metropolis eigenlijk? Metropolis is een tv-programma waar bij elke uitzending universele thema’s uit het menselijke leven centraal staan. Dit kan zijn: angst, liefde of gevaar, maar ook vrije tijd, overgewicht, en verleiding.

Metropolis laat zien hoe we wij in ons kleine kikkerlandje omgaan met het fenomeen, en vooral ook hoe hier in andere landen tegen aangekeken wordt. Ik zal een simpel voorbeeld geven uit de aflevering over verleiding: we zien hoe Jeffrey en Reno op stap gaan in Harderwijk en hun verleidingstrucs toepassen op de dames. Dit doen zij door een directe aanpak: stoere taal, een ingestudeerde openingszin en wanneer ze de kans krijgen slaan ze een dame op de bips, zo vertellen ze (je kan je vraagtekens neerzetten bij de vraag of dit gedrag typerend is voor alle jongeren in Nederland). Vervolgens vertelt een lokale reporter in Pakistan hoe het verleiden er daar aan toe gaat. In plaats van een directe aanpak is het hier gewoon om indirect te werk te gaan. Twee jongens die in een klein telefoonzaakje werken laten zien hoe zij de telefoonnummers, die vrouwen bij hun achter laten, gebruiken om via sms’jes met deze vrouwen in contact te komen en te flirten.

Het programma laat dus zien dat veel aspecten uit het menselijk leven universeel zijn, ook al gaan wij hier verschillend mee om. Dit levert interessante, bijzondere en soms grappige tv op. Daar waar andere culturen en gebruiken dienen als spiegel om op onze eigen samenleving te reflecteren vraag ik mij ook af in hoeverre het programma ook vanuit een antropologisch standpunt leerzaam is voor zowel antropologen als niet-antropologen. Omdat televisie in de meeste gevallen toch afhankelijk blijft van kijkcijfers is er een zekere noodzaak om bijzondere reportages te laten zien. De meest treffende beelden schuren soms met wat wij in Nederland gewend zijn. Misschien zijn daarom de  reportages soms wat over de top? Worden bepaalde fenomenen wellicht uitvergroot om een cultuur exotischer voor te doen dan deze daadwerkelijk is? Deze vragen staan centraal in mijn onderzoek.

Het is belangrijk om te melden dat de reportages door lokale reporters gemaakt worden. Metropolis werkt samen met zo’n 70  reporters over de hele wereld. Dit zijn journalisten (geen antropologen) die doordat zij zich richten op hun eigen land, weten in hoeverre een gebruik typerend is voor die plek. Elke week zal ik na de uitzending een analyse schrijven en de volgende uitzending introduceren. Deze week blijft het bij een aankondiging, waarmee ik hoop andere mensen aan te sporen om ook te gaan kijken en hun mening te delen op standplaatswereld.

Metropolis aflevering 1: masturberen.

Aankomende donderdag begint op Nederland 3 alweer het 9^de seizoen van Metropolis met een aflevering over  masturberen. De buitenlandse correspondenten gingen op pad om te onderzoeken hoe mensen in hun land om gaan met dit onderwerp dat in Nederland nog steeds omstreden is. Het verbaasde de programmamakers dat er zoveel mensen bleken die openlijk over masturbatie wilde praten. Niet overal op de wereld is masturberen een taboe. De correspondent op de Filippijnen laat bijvoorbeeld zien hoe jongens bij de Aeta-stam wanneer zij man worden hulp krijgen van een masturbatiecoach. De dorpoudste moedigt de jongens aan het zo vaak mogelijk te doen tijdens de transitie naar volwassenheid. De jongens tonen voor de camera blaren op hun handen van al het oefenen. En in Spanje is zien we Nicole die openlijk praat over wat zij alleen in haar slaapkamer uitspookt. Zij gaat ook naar praatgroepen om met andere mensen van gedachten te wisselen over dit onderwerp.

Maar op andere plekken zien we in aankomende uitzending dat masturberen een heel andere betekenis heeft. De dorpspastoor in Nicaragua gaat huizen langs om de bewoners masturbatie af te raden. De pastoor vertelt een lokale puber dat het volgens de bijbel absoluut een taboe is en dat wanneer men het vrijgekomen zaad mengt met citroensap het geheel verandert in bloed. Hij houdt zijn theorie staande door de geschrokken puber op het hart te drukken het vooral niet uit te proberen. En dan vertelt Sam uit Kenia over zijn dochters en dat hij geen zoon gekregen heeft. Dit ziet hij als een straf van God voor de zonde die hij pleegt: namelijk masturberen.

Ook in Nederland is het thema masturbatie gewaagd gebleken, zeker wanneer het minderjarigen betreft. Voor deze uitzending schreef ik de volgende aankondiging voor de website van Metropolis:

Vervolgens is deze tekst volledig uit zijn verband getrokken en werd de VPRO niet veel later op meerdere nieuwswebsites en fora ervan beschuldigd nu echt een stap te ver gegaan te zijn. Ze zou schuldig zijn aan het uitzenden van kinderporno. Teksten zoals hieronder verschenen op het internet:

“Het tv-programma Metropolis van de VPRO wordt nu al bestempeld als ‘schaamteloze kinderporno’. Het programma laat masturberende kinderen zien die aangemoedigd worden door volwassenen. De VPRO wil met het programma masturbatie breder onder de aandacht brengen. Gelovigen waarschuwen dat de ‘Eeuwige Duivel’ nu écht in ons midden is.” 

Naar aanleiding van deze ontwikkelingen vroeg ik mij af  waar de grenzen liggen van wat je wel en niet kan laten zien op tv. In hoeverre kunnen de openhartige Aeta jongens die in het donker bij het kampvuur masturberen gezien worden als een cultureel verschijnsel? Deze vraag is relevant voor zowel journalisten als antropologen. Zelf heb ik de uitzending nu meerdere malen gezien. Volgende week na de uitzending zal ik bediscussiëren waarom ik net als de VPRO achter de aflevering sta. Ik ben erg benieuwd hoe andere mensen hier tegen aan kijken. Steken wij van deze uizending iets op, of gaat de VPRO, zoals sommige boze reacties op internet, een stap te ver door dit uit te zenden? Kijk donderdag 22 december naar de eerste  uitzending op Nederland 3 en barst allemaal maar los in de reacties hieronder!

Klik hier voor een promo van de eerste aflevering.

Lysander Wiering is derdejaars antropologiestudent aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Een dergelijk ingrijpen is in Nederland ondenkbaar: hier krijg je bij burgerlijk protest tegen Zwarte Piet geen excuses aangeboden maar pepper spray in het gezicht. Cliché afbeeldingen van de joviale “neger” op blikjes schoensmeer (en vele andere artikelen) zijn al enige tijd van het sociale toneel verdwenen. Maar iedereen die erop wijst dat Piet zijn karikaturale uiterlijk (zwarte huid, kroeshaar, dikke rode lippen) verkreeg in de tijd van slavernij is een Zeurpiet. Zeurpiet of niet: Zwarte Piet is een stereotype karikatuur in het pak van een Moorse bediende die zeer waarschijnlijk de dienstbaarheid van de trouwe zwarte slaaf symboliseerde.

Vergelijkbare figuren als Blackface en Golliwog (zie foto) zijn al decennia omstreden en daarom (zo goed als) verdwenen. Nog niet zo heel lang geleden werd een vrouw uit het Engelse Worlingham op het politie bureau gehoord na klachten van buren over een Golliwog in haar vensterbank. Er hangt deze mevrouw een flinke boete boven het hoofd. Echter, in Nederland tref je in de weken voor 5 december niet alleen op talloze vensterbanken, maar overal en nergens onze eigen nationale Golliwog aan: Zwarte Piet. Is dat niet de wereld op zijn kop?

Het ter discussie stellen van Zwarte Piet strooit volgens velen roet in het eten van een onschuldig kinderfeest. Val kinderen niet lastig met racisme: ze zien helemaal geen slaaf in die grappige branie met pepernoten is een veelvoorkomend argument. Of zoals Aleid Truijens schrijft in de Volkskrant: “Bij het uitdelen van de pietenrollen staan Surinaamse, Ghanese en Antilliaanse kinderen vooraan om Piet te mogen zijn.” Truijens zwijgt vervolgens over de verhalen van Antilliaanse en Surinaamse volwassenen en kinderen die het vervelend vinden om voor Zwarte Piet te worden uitgemaakt, hoe goedbedoeld ook. Ook zwijgt zij over de nare jeugdherinneringen, pesterijen en kinderen die ieder jaar de binnenstormende Zwarte Pieten in de klas verwelkomen met buikpijn. Dat zowel “witte” als “zwarte” kinderen Piet een acrobatische held vinden zegt bovendien nog niets over een “implicit bias” die mogelijk wordt gecreëerd. De invloed van het Sinterklaasfeest op de beeldvorming van kinderen is nog nauwelijks (of zelfs niet) onderzocht.

In het boek met de veelzeggende titel “Sinterklaasje, kom maar binnen zonder knecht”schrijft Teun van Dijk dat veel Nederlanders zichzelf graag zien als open en tolerant. Racisme associëren veel Nederlanders met ultrarechtse partijen en neonazi’s. Zwarte Piet is zo duidelijk gebaseerd op het cliché van de “neger,” zegt van Dijk, dat mensen strategieën formuleren om de spanning tussen een positief zelfbeeld enerzijds, en een racistische performance anderzijds, op te heffen. Enkele bekende argumenten die hierbij ingezet worden is dat Piet zwart is van zijn tocht door de schoorsteen of dat hij inmiddels een moderne manager is en geen knecht. Zelf denk ik dat veel Nederlanders (ikzelf lange tijd incluis) niet zien wat er racistisch is aan Zwarte Piet omdat we vanaf onze vroege kindertijd zijn gesocialiseerd in het Sinterklaasfeest. Ik raad iedereen die geïrriteerd is door politiek correct “gezeur” over Piet aan om niet meteen in de verdediging te schieten maar eens de film Bamboozled (2000) van Spike Lee te kijken. Zoek de verschillen tussen de racistische zwarte minstrels en de Hollandse Piet: nou die zijn er praktisch niet!

Zwarte Piet’s omstreden positie in binnen- en buitenland, weerhield de directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur er niet van zich sterk te maken voor een plekje op de UNESCO lijst van immaterieel cultureel erfgoed van het Sinterklaasfeest. Het centrum maakt zich weinig zorgen over racisme; in een door hen uitgegeven boekje over de geschiedenis van Sinterklaas wordt geduldig uitgelegd dat de lieve schoolmeester die Zwarte Piet voor het eerst afbeeldde een heel progressieve man was, wars van discriminatie. Ergo: Zwarte Piet kan helemaal niet racistisch zijn. Eén blik op oude afbeeldingen is echter voldoende om te concluderen dat Piet duidelijk een “neger” is en geen Italiaanse schoorsteenveger of duivel zoals vaak vergoelijkend wordt gesuggereerd. John Helsloot van het Meertens instituut ontdekte dat in 1928 al over de zwarte knecht werd gesproken als “een kroesharigen neger.”Nu wordt cultureel erfgoed altijd gekarakteriseerd door een proces van in en uitsluiting. Aan de ene kant is de stoomboot gevuld met pakjes voor alle lieve kinderen. Aan de andere kant is er een groep die dit feest graag wil vieren maar hiervan wordt weerhouden door racistische elementen.

Een van de argumenten in de strijd tegen zeurpieten is dat Sinterklaas een oeroude traditie is en misschien wel het laatste “puur” Hollandse feest tussen het geweld van Kerst, Halloween, Valentijn en de Paashaas. Zo’n unieke traditie moet je koesteren en behouden. Ondertussen is er wel degelijk aan de rol van Zwarte Piet gesleuteld. Piet spreekt nog zelden een brabbel taaltje of met een Surinaams accent. Hij is slimmer geworden, minder onderdanig, en speelt niet langer een boeman. Deze veranderingen wijzen op de stilzwijgende erkenning dat tradities aanpassing vereisen in een multiculturele samenleving.

Toegegeven: een intocht met een eenzame Sint op een schimmel lijkt me oersaai. Wat dat betreft geef ik die Nederlandse Canadezen gelijk. De regenboogpieten met hun blauwe, paarse en groene hoofden waren geen succes (en dat is mild uitgedrukt). Ze waren ronduit eng en daarom genoeg redenen voor de directeur van een basisschool in de Amsterdamse Bijlmer om ze weer af te schaffen. Om Piet dan maar te vervangen door smurfen, zoals kunstenaar en film maker Felix de Rooy ooit suggereerde, lijkt me ook niets. (Zeker niet nu de smurfen door een Franse schrijver van antisemitisme, seksisme én racisme worden beschuldigd: dan begint het hele circus straks opnieuw). Naast meer bewustwording is het hoog tijd voor positieve en creatieve actie! In navolging van Jan Nederveen Pieterse (in het bovengenoemde boek van Van Dijk) stel ik voor om de sidekick van Sint in zijn oude glorie te herstellen. Dat betekent dat we Piet opnieuw de rol van trickster laten spelen: een acrobatisch nar-achtig type in een vrolijk en mooi kostuum. Deze Pieten gaan volgend jaar aan de slag in een nog op te zetten Sinterklaascentrale met Pieten keurmerk.

Welke academici, modeontwerpers/studenten en designers zien een uitdaging in het restylen van Piet? Dit houdt in: het bedenken van een nieuw concept en het ontwerpen van een bijpassend, eigentijds kostuum en uiterlijk. Een pakkende naam (“de kritische (peper)noot?”) en logo voor een Sinterklaascentrale nieuwe stijl zijn ook welkom. Stuur je reacties naar r.woets[at]vu.nl

Rhoda Woets is als post-doc verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit waar zij zich bezighoudt met de circulatie en toe-eigening van zowel handgeschilderde als gedrukte Jezus beelden in het publieke en private domein in Ghana. In September 2011 promoveerde zij aan dezelfde universiteit met een proefschrift over hedendaagse kunstenaars in Ghana. Eerder publiceerde zij op standplaatswereld over hoe gestolen beelden thuiswaarts keren.

Door Markus Balkenhol

Op 12 november hield Sinterklaas zijn jaarlijkse intocht, deze keer in Dordrecht. Net als andere jaren was het weer een drukbezocht evenement. Ook de kritiek op Zwarte Piet, inmiddels eveneens traditie, ontbrak dit jaar niet. En zoals gewoonlijk werd daar met geweld (symbolisch en fysiek) op gereageerd. Dit jaar heeft het geweld echter een nieuwe kwaliteit. Het werd niet meer, tegen de wet in, door burgers uitgeoefend, maar door de politie, als uitvoerend orgaan van de staat.

Wat is er precies gebeurd in Dordrecht? Twee kunstenaars die al sinds juni bezig zijn met het dialoog-kunstproject ‘Zwarte Piet is Racisme’ stonden bij het eindstation van de intocht. Twee onderzoekers, een Deense antropologe en een studente journalistiek, waren ook aanwezig voor veldonderzoek. De kunstenaars hadden een opgerold spandoek bij zich en droegen T-shirts met daarop de stelling ‘Zwarte Piet is Racisme’. Een agente had hen het uitrollen van het spandoek verboden, maar daaraan toegevoegd: ‘Als er iets anders op het spandoek zou staan zou het wel mogen. … De gemeente heeft veel geld, tijd en energie besteed om het feest hier naartoe te halen en zij wensen geen inhoudelijke kritiek.’ Van de agente mochten de kunstenaars dus wel op het plein staan, mits het spandoek niet zou worden uitgerold.

De kunstenaars stonden ongeveer tien minuten op het plein, zonder iets te zeggen. Op een gegeven moment nam een stel een foto van hen, en maakten het ‘thumbs up’ teken. Dertig seconden later was een aantal agenten ter plaatse. Zij gaven aan dat de jonge mannen waren aangehouden. Eén van hen vroeg om de reden voor hun aanhouding. Seconden later lagen beiden op de grond en werden ze tientallen meters over de grond een steegje in gesleurd. Een film op YouTube toont hoe een van de kunstenaars daar minutenlang door drie op hem knielende agenten tegen de grond werd gedrukt. Toen omstanders dit bij de agenten probeerden aan te kaarten, was hun reactie: ‘Wegwezen’ en ‘Dan ga jij straks d’r achteraan’. De gearresteerden werden geboeid en afgevoerd, en kwamen om half acht ‘s avonds, zes en een half uur later, weer vrij. Ze hielden er blauwe plekken, schrammen en brandende ogen van de pepperspray aan over.

Discussies rondom Zwarte Piet zijn nu reeds tientallen jaren gaande. Doordat de kritiek op Zwarte Piet tot agressieve reacties leidt, lijkt het echter steeds minder op een discussie: het wordt een zaak van burgerwachten die het domein van de Nederlandse Traditie bewaken. Twee kunstenaressen bijvoorbeeld, die een aantal jaren geleden een kritische performance over Zwarte Piet probeerden te organiseren, werden zelfs met de dood bedreigd. Zwarte Piet is ‘ons’ erfgoed, daar blijf je van af, is het onderliggende sentiment.

Tradities zijn, dat weten antropologen, een serieuze zaak; mensen zijn bereid tot geweld om te beschermen wat zij als bedreigd ervaren – ook in Nederland. Met name op het internet, waar de drempels voor fatsoen nóg lager zijn, horen bedreigingen tot de orde van de dag.

Dat dit soort bedreigingen nu echter binnen het geweldsmonopolie van de staat valt, luidt een nieuwe fase in. Geweld tegen kritiek staat niet langer buiten de wet, maar wordt door de staat gesanctioneerd en krijgt brede steun. De reacties op de gebeurtenissen in Dordrecht spreken boekdelen. ‘Lang leve de politie!’ roept men bijvoorbeeld in de reacties op ad.nl, en sommigen wensen zelfs dat de politie nog harder was opgetreden. Zelfs als men de verlaagde drempel van fatsoen op het internet meerekent, blijft er een breed gedragen toestemming voor het inzetten van de politie voor de bescherming van Zwarte Piet. Het gaat al lang niet meer om het handhaven van de orde, als die al bedreigd werd door twee jongens in een T-shirt. Het gaat hier om het onder politiebewaking stellen van ‘traditie’: policing tradition.

Wat houdt dat in voor een samenleving als de Nederlandse? Volgens velen betekent het een afkeer van fundamentele overtuigingen waarop de Nederlandse democratie stoelt. Gelijkwaardigheid, respect, openheid, vrijheid van meningsuiting, en het omarmen van de dialoog. Het betekent ook dat de politie de onwettige praktijken van de burgerwachten in ieder geval voor een deel heeft omarmd. Traditie, zo leek het in ieder geval afgelopen zaterdag, wordt steeds minder iets waarover consensus bereikt moet worden door een democratisch gesprek (het Nederlandse poldermodel), maar iets waarover consensus wordt afgedwongen door geweld.

De kunstenaars benadrukken daarentegen juist dat zij de dialoog willen aangaan met voorstanders van het Sinterklaasfeest in de huidige vorm. Er gaat geen dreiging van hen uit (ik meen dat te kunnen beoordelen omdat ik Quinsy Gario en Kno’ledge Cesare voor mijn promotieonderzoek geïnterviewd heb). In tegendeel: Kno’ledge Cesare geeft op de radio aan dat hij dit feest graag met zijn kinderen zou willen vieren, en hij betreurt dat dit in de huidige vorm niet kan.

Het gaat dus niet om het afschaffen van een traditie, en nog minder om het verpesten van een feest dat voor kinderen wordt georganiseerd. Het gaat eenvoudig om het besef dat tradities voortdurend veranderen om zo in het heden te blijven passen. Dat dit ook met het Sinterklaasfeest gebeurt is duidelijk. Het blijkt al uit het feit dat Sinterklaas de kinderen niet meer straft, zoals dat kort geleden nog wél het geval was. Het feest zal dus ook in de toekomst veranderen – dat is een feit. Hoe men daarop wil reageren is een keuze, geen dwang. Is het werkelijk zo moeilijk om tégen geweld en vóór dialoog te kiezen?

Markus Balkenhol is PhD student aan de Vrije Universiteit en bij het Meertens Instituut. Hij doet onderzoek naar cultureel erfgoed, in het bijzonder naar het cultureel geheugen van de slavernij in Nederland. Eerder schreef hij op standplaatswereld over de serie “De Slavernij”, Een tuintje in mijn hart en de herdenking van de slavernij en het fileprobleem.

http://spunk.nl/article/5054/seksuele-rituelen

Dit artikel is een fictionele tekst geschreven voor online literair magazine spunk.nl.

Door Sacha Hilhorst De Oegandese antropoloog is bij voorbaat al onder de indruk. De stam die hij bezoekt staat erom bekend heel ver ontwikkeld te zijn. Hij probeert zijn ontzag te onderdrukken, zulke vooroordelen zijn natuurlijk ongepast bij onafhankelijk onderzoek. Hij gaat namelijk research doen naar seksuele voorlichting bij een bepaald volk. Tussen de lakens laat een cultuur haar ware gezicht zien, zegt hij altijd maar.

Al de allereerste avond is de antropoloog getuige van een fascinerend paringsritueel. De hormonale lijfjes van puberale jongens maken de ruimte zweterig en heet en de bassen dreunen zo hard dat een dove erop kan dansen. Stamleden van een jaar of dertien verrichten een intieme dans. Soms buigen de meisjes zich naar voren terwijl de jongens achter ze staan, voor anale pseudo-seks. Opeens rukt één van de meisjes zich los van haar partner en trippelt ze naar de antropoloog. “Patrick is zoooo vies!”, jengelt ze. “Hij kreeg een stijve bij het schuren. Gatverdamme!” De antropoloog noteert het in zijn opschrijfboekje: “Schuren – een seksueel initiatieritueel om de zelfcontrole van de man te testen.” Hij heeft dit jonge stamlid al eerder die dag geïnterviewd. Samen met een vriendin die weinig zei maar veel knikte – de antropoloog had het eerste meisje al snel herkend als alfavrouwtje – zocht ze raad bij een digitaal orakel over seks. “Kijk,” zei ze, “dit forum is echt heel grappig!” Haar lichaamshouding veranderde: ze tuitte haar lippen en duwde haar non-existente boezem naar voren. “Help! Ik heb een belangrijke vraag,” las ze voor, “ik heb me afgedroogd met dezelfde handdoek als mijn vriendje. Ben ik nu zwanger?!” De meisjes schaterden het uit. De antropoloog merkte op dat het bezitten van seksuele kennis hier een statussymbool is.

 Ondertussen op het warme, vochtige tienerfeest vertelt het alfameisje de antropoloog dat ze nooit zomaar met jongens naar bed zou gaan. “Behalve met Justin Bieber natuurlijk,” voegt ze eraan toe, “die zou ik sowieso doen.” Dan komt Patrick erbij staan. Hij kijkt de antropoloog achterdochtig aan. “Wat doe jij hier, ouwe?” “Onderzoek,” antwoordt de antropoloog. “Onderzoek is gay,” zegt Patrick. De antropoloog snapt het niet. Maar voor hij de tijd heeft om te vragen om opheldering is Patrick al verdwenen met het alfameisje. Hij ziet ze een stukje verder op de dansvloer staan. Al dansend schuift zijn hand onder haar rokje en zij doet een krampachtige poging te genieten van zijn kleine jongenshandjes.

Het wordt de antropoloog allemaal even te veel – de indrukken, de hitte – en hij stommelt naar de toiletten. Daar, voor de ingang van het damestoilet zit een meisje te huilen. Het duurt even voor de antropoloog haar herkent als de stille vriendin. Hij gaat naast haar zitten op de plakkerige vloer. “Is er iets?” Door haar mascara en foundation zijn de tranen van het meisje zwart met oranje. “Ik kan niet meedoen,” snikt het meisje, “ik moet voor altijd maagd blijven.” Ze legt haar hoofd op zijn schouder. “Ik ben lelijk daar beneden, niet zoals in filmpjes op het internet. Maar ik heb geen geld voor een schaamlipcorrectie.” Ondertussen wrijft ze over het kruis van de antropoloog.

 De antropoloog schiet geschrokken overeind. Het meisje begint weer te gillen: “Zie je wel! Niemand wil me!” De antropoloog kan het niet onderdrukken: het beeld van een kleuter die met een kartelschaar de eigen genitaliën bewerkt. Is dat dan beschaving? “Bij mijn volk verlengen vrouwen juist de schaamlippen voor meer genot,” zegt hij. Het meisje komt wat tot bedaren. Ze kijkt hem aan. “Echt waar?” snottert ze. “Andere culturen zijn soms zo raar!”

Dit artikel werd op 9 November geplaatst op Spunk, een online literair jongerenmagazine. Het lijkt geinspireerd op de vierdelige serie ‘Sunny Side of Sex’, momenteel uitgezonden op Nederland 3. Hierin onderzoekt Sunny Bergman de grenzen van seksualiteit en vrouwelijkheid op verschillende plekken in de wereld.  Meer artikelen van Sacha Hilhorst op Spunk.nl zijn hier te lezen. 

Door Markus Balkenhol

Sinds drie weken zendt de NTR op Nederland 2 de documentaires ‘De Slavernij’ en ‘De Slavernij Junior’ uit. Het is voor het eerst in de Nederlandse televisiegeschiedenis dat er zo veel aandacht is voor de Nederlandse rol in de trans-Atlantische slavernij. Op zichzelf is dat al een heugelijk feit: het betekent dat de kennis over dit onderbelicht onderdeel van de Nederlandse geschiedenis verbreed wordt, en dat er wellicht een discussie op gang komt. Een kritische omgang met het eigen verleden past een natie die zichzelf als liberaal, progressief, en tolerant beschouwt.

Maar er zijn ook problemen rondom deze uitzendingen. Te beginnen met het eerste woord, nog voordat de eerste scène van de documentaire haar loop heeft genomen: het woordje ‘De’. Dit woordje is verwarrend. Het woord ‘de’ suggereert namelijk dat de serie over een specifiek geval van slavernij gaat, een unieke gebeurtenis uit de geschiedenis van de mensheid. Zoals ‘de’ Verlichting, of ‘de’ Piramides. Of, in dit geval, ‘de’ trans-Atlantische slavernij en niet ‘de’ Egyptische slavernij uit de Bijbel.

Maar de serie gaat niet alleen om een specifiek geval. Hij gaat over slavernij in het algemeen. Alleen wel met bijzondere aandacht op het Nederlandse aandeel aan de trans-Atlantische slavernij. In de aankondiging van de eerste aflevering, op de website, is dan ook te lezen: ‘Slavernij is van alle tijden, van alle kleuren en van alle werelddelen, en nog steeds is er slavernij op de wereld.’ In deze zin is het woordje ‘de’ dus ineens weggevallen. Het is ‘slavernij’. Ineens is het dus heel algemeen gehouden. In de eerste aflevering horen wij dan ook dat Nederlanders zowel mensen tot slaaf maakten als ook zelf tot slaaf gemaakt werden; dat er vroeger geen tot slaaf gemaakten in Nederland waren, maar dat er vandaag wél mensen in Nederland tot slaaf gemaakt worden. Is dat dan allemaal hetzelfde? Is slavernij werkelijk van alle tijden, voor alle kleuren, en alle werelddelen hetzelfde? Is het allemaal ‘de’ slavernij? De serie zegt van wel, maar tegelijkertijd ook van niet.

Direct aan het begin wordt een onderscheid gemaakt tussen ‘moderne slavernij’ en ‘slavernij’. Het is een raar onderscheid, want als slavernij voor iedereen hetzelfde is, waarom moet er dan een kwalificatie van ‘modern’ gemaakt worden? Het woordje modern is bovendien een zeer problematische kwalificatie, omdat het veronderstelt dat de trans-Atlantische slavernij niet modern is geweest. Dat deze vorm van slavernij eigenlijk buiten de westerse moderniteit staat. Daarentegen is keer op keer aangetoond hoe de trans-Atlantische slavernij onlosmakelijk onderdeel was van de ontwikkeling van moderne natiestaten in Europa en de grondslag van de Europese welvaart is geweest.

Misschien kun je mij verwijten dat ik een muggenzifter ben. Ik denk echter dat muggenzifterij nodig is, wil je een complex fenomeen als slavernij begrijpen. Anders wordt het moeilijk om een zinvol onderscheid te maken tussen bijvoorbeeld (krijgs)gevangenschap, dwangarbeid, slavernij, bezetting door een ander land (na 1945 werd de Duitse bezetting van Nederland ook wel eens als slavernij omschreven, net als de bezetting van Nederland door Spanje in de zestiende en zeventiende eeuw), of zelfs de Holocaust.

In een discussie deze week, met de makers van de serie, gaf de regisseur aan dat er voor deze titel, met de slavernij in enkelvoud, was gekozen om ‘De Slavernij’ herkenbaar in een rij te plaatsen met de eerder door de NPS uitgezonden serie ‘De Oorlog’. Het is een interessante uitspraak, zeker omdat het in ‘De’ oorlog om een zeer specifieke oorlog gaat, en niet om oorlog in het algemeen. Het is in die zin eveneens opmerkelijk dat de makers van ‘De Oorlog’ niet ook voor dezelfde openingszin hebben gekozen: ‘Oorlog is van alle tijden, van alle kleuren, en van alle werelddelen’.

Wellicht is het allemaal toch niet zo eenvoudig.

Markus Balkenhol is PhD student aan de Vrije Universiteit en bij het Meertens Instituut. Hij doet onderzoek naar cultureel erfgoed, in het bijzonder naar het cultureel geheugen van de slavernij in Nederland. Eerder schreef hij op standplaatswereld over Een tuintje in mijn hart en de herdenking van de slavernij en het fileprobleem.

http://www.flickr.com/photos/screenpunk/3591781154/

Eerstejaars antropologie studenten aan de VU deden onderzoek voor het bachelorproject en rapporteren over hun bevindingen

Door Myrthe Flierman, Monique van der Hoef en Sofie van Opdorp Het afgelopen jaar duizelde het de Nederlandse kiezer met de val van kabinet Balkenende 5 en verkiezingen voor zowel de gemeenteraad, Tweede Kamer en Provinciale Staten. Één partij stond constant in de schijnwerpers: de Partij voor de Vrijheid (PVV). Onder leiding van Geert Wilders verwierf de PVV een sterke positie binnen de politiek. Ruim een jaar na de gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart 2010 en bijna een jaar na de beëdiging van het Rutte 1 kabinet, werd het tijd voor een reflectie op de rol van de veelbesproken PVV.

Daarvoor ontwierpen wij de onderzoeksvraag “Hoe kijken Almeerse gemeenteraad PVV-stemmers aan tegen de rol van de PVV in de huidige landelijke politiek?” en beten wij ons vijf maanden vast in deze partij. Dit onderzoek was onze eerste kennismaking met antropologisch veldwerk. Zowel het onderwerp als de groepssamenwerking bleken een uitdaging en het is ons gezamenlijk gelukt om interessante bevindingen over de PVV en haar kiezers boven water te krijgen.

Ter voorbereiding van het empirisch onderzoek in Almere is er een literatuurstudie uitgevoerd naar o.a. onderwerpen als de opkomst van de PVV in Nederland en populistische partijen in West-Europa. Almere was een geschikte onderzoekslocatie vanwege de concentratie PVV- stemmers tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2010. Door middel van straatinterviews in vijf verschillende wijken in Almere hebben we geprobeerd een reflectie op de landelijke politiek van de PVV te construeren. Het onderzoek bevatte ook participerende observatie als kwalitatieve onderzoeksmethode en hiervoor woonden wij gemeenteraadsvergaderingen van Almere bij. Na analyse van de verschillende observaties zijn we tot de volgende bevindingen gekomen.

Om te beginnen zijn er een aantal redenen om op de PVV te stemmen die zowel in de literatuur als in het veldwerk terugkomen. De meeste stemmers lieten weten voor de PVV te kiezen, omdat ze het inhoudelijk eens zijn met deze partij op het gebied van de buitenlanderproblematiek en het gebrek aan veiligheid op straat. Daarnaast is de manier waarop Wilders de politiek voor een grote groep mensen begrijpelijk(er) maakt belangrijk. Tenslotte zien we de zogeheten ‘proteststem’ vaak terugkomen, waarbij mensen voornamelijk op de PVV stemmen wegens grote ontevredenheid over de zittende politieke (linkse) elite.

De vraag over de rol van de PVV in de landelijke politiek werd met meer diversiteit beantwoord. De grootste variatie in meningen kwam naar boven als het ging over de positie van Geert Wilders binnen de partij. Enerzijds is er een grote groep kiezers die Wilders een charismatisch leider vindt en wie naar hun mening nog meer op de voorgrond mag treden. Anderzijds, en dit zijn voornamelijk de mensen die zich meer betrokken voelen bij de politiek, vinden ze dat de PVV als partij meer centraal moet staan en Wilders juist minder als boegbeeld moet functioneren. Als we kijken naar de rol die de PVV inneemt in de Tweede Kamer blijken veel respondenten teleurgesteld te zijn dat de partij niet mee regeert. Zij denken dat het gewilde effect van de PVV nu niet groot genoeg is. De kiezers hadden dus liever gezien dat er een kabinet met de PVV was gekomen. Over het algemeen zijn de Almeerse PVV-stemmers goed te spreken over de door hun gekozen partij en hopen ze dat de PVV in de toekomst nog meer invloed zal hebben in de Nederlandse politiek.

In het kort zijn dit onze belangrijkste bevindingen van het onderzoek. Het waren enerverende maanden waar we veel over de antropologie, maar ook over onszelf hebben geleerd. Meer over ons onderzoek is te lezen in komende editie van faculteitsmagazine Essay.

Door Femke Brandt Een aantal goedverdiendende jonge Nederlanders, waarvan sommigen verbonden als promovendi aan deze faculteit, leefden in de maand mei op bijstandsniveau, dat wil zeggen met een maandbudget van 250 euro, ongeveer 8 euro per dag. Een experiment om te ervaren hoe het is om in de bijstand te zitten. De pinpas bleef de hele maand thuis. Waarom?

Eind 2010 werden er in Nederland 307 duizend bijstandsuitkeringen verstrekt, en de sterkste stijging deed zich voor onder jongeren onder de 27 jaar. Als alleenstaande tussen de 21 en 65 jaar bedraagt de uitkering per januari van dit jaar €656,93 netto per maand. Vergeleken met het netto salaris van een promovendus is dit zelfs minder dan de helft. En van dit soort bedragen moeten steeds meer Nederlanders rondkomen. Marcel van Dam schreef er in 2009 een boek over (Niemandsland) en maakte tegelijk een film met de titel Onrendabelen. Hiermee duidt hij op een groeiende groep burgers die op steeds grotere afstand van de samenleving staan en worden buitengesloten. Dit is het gevolg van de neoliberale politiek-economische koers in Nederland waarvan de snelheid sinds 1980 flink is opgevoerd. Welvaart en welzijn behoren in toenemende mate tot het palet van individuele verantwoordelijheden en als je dat niet zelf kunt regelen, heb je pech.

De filosoof Hans Achterhuis beschrijft op heldere wijze in zijn meest recente boek De Utopie van de Vrije Markt hoe dit soort denken heeft geleid tot een ‘neoliberale tsunami’ die steeds meer sociaal-democratische instituties wegvaagt om plaats te maken voor de illusie van de ‘vrije’ markt. Mijn gedachten waren ook bij deze tsunami toen onlangs in een afdelingsvergadering bleek dat het vooral ging over hoe de faculteit sociale wetenschappen aan de VU eigenlijk in de markt ligt. Wat zijn de mogelijkheden voor schaalvergroting, commerciele masteropleidingen en allianties met het bedrijfsleven? Hoe komen we in de toekomst aan geld voor onderzoek? Over de rol van de wetenschap in onze maatschappij en de relevantie van sociaal-wetenschappelijk onderzoek voor een humane samenleving werd geen woord gerept. 

Teleurgesteld, terug naar de bijstand! Over. Een eerste opvallende observatie is dat het merendeel van de deelnemers is opgehouden met de zelfopgelegde financiele beperking. Het is namelijk gedoe en gewoon moeilijk te combineren met een welvarende levensstijl. De uitval zegt duidelijk iets over de intensiteit waarmee de bijstandssituatie ingrijpt op je leven. Niet alleen werd boodschappen doen een tijdrovende en frustrerende activiteit, ook sociale interacties moesten drastisch aangepast worden. Zo had ik zelf op dag één een kapotte fietsketting waarvan de reparatie me 10% van mijn maandbudget kostte, en mijn goede humeur voor die ochtend. In een eerder column schreef ik al dat ‘wat gratis lijkt, is tijd, en in de bijstand geef je veel tijd uit aan geldgebrek, een kostbare investering’.

Met iedere dag realiseerde ik me meerdere beperkingen als gevolg van een gebrek aan geld: je kunt geen (prijzige) kadootjes meer geven, geen film kijken in de bioscoop, er mag niets stuk gaan in huis, materiele aankopen vallen veelal buiten het budget, openbaar vervoer reizen moet worden beperk, je moet veel plannen en vooruitdenken om onvoorziene kosten te voorkomen, en kiezen in plaats van ervanuit gaan dat alles kan. Af en toe moest ik zelfs de neiging tot stelen onderdrukken. Dan moet ik nu gelijk iets opbiechten: ik heb een aantal theezakjes van de vu ‘meegenomen’ en dit gelegitimeerd door te denken ‘die mist toch niemand’. Elke actie draaide plotseling om het ‘echte’ risico op een tekort aan geld in de (nabije) toekomst. Hierdoor werd elke maaltijd een te grote portie en onstond er een ongekende behoefte aan zoetigheid. Een psychisch compensatiemechanisme voor de bittere smaak van de bijstand?

De sleur van het voorspelbare gebrek aan onbezorgd consumeren ervaardde ik met name in de laatste fase als frustrerend. Voor een onervaren yup of middenstander bleek de bijstand een totale aanpassing in denken en doen. Deze aanpassingen leidden tot interessante en nodige inzichten. Wat wél mogelijk was met het minimale budget was zitten op een bankje langs de Amstel met een thermoskan thee en de goedkoopste chocolaatjes, als vrijwilliger deelnemen aan evenementen en een lunch scoren, gratis tentoonstellingen bezoeken, in de openbare bibliotheek internetten, en met lotgenoten praten over strategieen om de bijstand leefbaar te houden. Hierdoor kwam ik op nieuwe plaatsen, ontmoette nieuwe mensen. Een interessant neveneffect van het experiment bleek ook de reacties uit mijn omgeving. Sommigen herkenden het omdraaien van elk dubbeltje en hadden associaties met vroeger. Anderen deelden uiteindelijk eerlijk mee dat ze mijn experiment zat waren: “ik vind het echt irritant dat jij geen geld hebt”. Bevredigend was het moment waarop een collega zei ‘door jullie projectje filosofeer ik over de rol van geld in mijn leven. Word ik nou gelukkig van geld, en waarom dan?’ Een vriendin die een boek meebracht: “onze kast staat toch veel te vol en ik dacht: jij kan er nu geen kopen”. Zou de bijstand dan toch bijdragen tot de herwaardering van wederkerigheid? 

De bijstand werkte in het geval van dit experiment vooral als een spiegel die mijn gewoonlijke levenstijl reflecteerde. Soms moet je uit een bepaalde context stappen om er van een afstand naar te kunnen kijken. Daarom beweren antropologen vaak dat ze als buitenstaanders juist dingen zien die voor de ‘insider’ vanzelfsprekend zijn geworden. In dit experiment nam ik zelf beide posities in en werd mij zo bewust van de manier waarop alles samenhangt met geld; sociale relaties, werk, tijd, en gezondheid. Ik besefte mij dat geld tot mijn beschikking hebben zó vanzelfsprekend is dat ik er in essentie van vervreemd ben. Omdat ik nooit eerder echt tekort heb ervaren, wist ik simpelweg ook niet hoe het is om geld te hebben, ook al had ik het. Normaal gesproken drink ik koffie verkeerd in pittoreske cafés in de stad, deze maand was ik toeschouwer aan de rand van datzelfde terras, uitgesloten van die wereld. Voorheen zwiepte ik kundig met mijn bankpas door elektrische apparatuur om overal toegang tot te krijgen. Het betalen met cash en ervaren hoe geld daadwerkelijk vermindert als je het uitgeeft staat gevoelsmatig haaks op de mogelijkheid van het pinnen en het ‘geld uit de muur trekken’ waarbij de vermindering onzichtbaar en ook onvoelbaar is geworden. Onze samenleving faciliteert en stimuleert het uitgeven gretig en alleen diegene die niks uit te geven heeft, ziet de opgetrokken grenzen van dit Niemandsland.

Femke Brandt is promovenda aan de afdeling Organisatiewetenschappen bij de Faculteit Sociale Wetenschappen van de VU. Zij doet  ethnografisch onderzoek in Zuid-Afrika naar de relaties tussen boeren en landwerkers op wildboerderijen in de oostkaap, met name in de commerciele jachtindustrie.

  Door Ellen Bal

Ik ontmoette de 17 scholieren van 5 VWO en HAVO tijdens hun reis door Nederland, ter oriëntatie op hun vervolgopleiding. Omdat er geen voortgezet onderwijs op het kleine eiland is, verlaat een groot deel van de Bonairiaanse jeugd na de middelbare school het eiland. Hun tocht ving aan op de VU. Uit een lange lijst van mogelijke gastlessen had een van hun docenten gekozen voor mijn gastles getiteld “dubbele paspoorten, dubbele loyaliteiten?”

Tijdens het college stond de veronderstelde relatie tussen paspoort, identiteit en loyaliteit, die in Nederland zo vaak gelegd wordt, ter discussie. Al snel ontstond er een levendige discussie. Ik toonde een deel van de beruchte/beroemde toespraak van prinses Máxima, van september 2007, waarin zij stelt dat dé Nederlander niet bestaat. Deze toespraak, die in Nederland zoveel protest opleverde, werd instemmend bekeken door de 17 scholieren uit Bonaire. Zij herkenden zich helemaal in het beeld dat Nederland divers is en dat mensen niet één maar meerdere identiteiten hebben.

De persoonlijke achtergronden van elk van de 17 scholieren in het college, illustreerden dat er geen eenduidige relatie te leggen valt tussen paspoort en identiteit. Of tussen paspoort en loyaliteit. Hun verschillende verhalen waren ook illustratief voor de grote diversiteit op het kleine eiland zelf. Sommigen hadden familie op Curac̡ao, anderen op Aruba, in Suriname, of in Venezuela. En dankzij staatkundige wijzigingen waren zij per 10-10-10 ineens inwoners geworden van een Nederlandse gemeente, al waren de meesten hier nog nooit geweest. En de afstand tot Nederland is niet alleen letterlijk maar ook figuurlijk groot. De scholieren en docenten zijn zich ten zeerste bewust van de verschillen. Zij weten dat dé Nederlander niet bestaat.

Al tijdens de voorbereiding op de les, realiseerde ik mij dat wij hier nauwelijks iets afweten van Caribisch Nederland, ondanks onze lange maar niet zo fraaie historische relatie. Ik moest me verdiepen in de historische en culturele achtergrond en in de staatkundige wijzigingen, want ik had geen idee. In dat gebrek aan kennis en inzicht in de lokale culturele situatie van de jongste gemeente van Nederland (samen met Saba en st. Eustatius) en vooral in het gebrek aan respect voor dat verschil, zo veronderstelde de docent, schuilt de kern van de oorzaak voor de nieuwe ongelijkheid op het eiland.

Het lijkt er echter op dat in de wijzigingen die er worden doorgevoerd, maar weinig ruimte is voor de erkenning van al die historische en culturele verschillen. Kinderen zullen op hun scholen dezelfde stof tot zich nemen als de kinderen hier. Maar waar in die methoden is zoveel aandacht voor Bonaire, de Cariben, als voor Europees Nederland? De kinderen leren in het Nederlands, alsof die taal hun moedertaal is. In werkelijkheid spreekt de grote meerderheid thuis een andere taal. Ze krijgen dus onderwijs in een ander dan hun moedertaal, wat het leerproces bemoeilijkt.

Alleen als dat besef doordringt bij de Europese Nederlanders, dat dé Nederlander niet bestaat, en dat de jongste gemeenten van Nederland op vele fronten hun hele eigen geschiedenis, gewoonten, en zelfs talen hebben, en als er ruimte kan bestaan voor verschil, zullen de lokale Bonairianen gelijkwaardige Nederlandse burgers worden, maar wel als Bonairiaanse Nederlanders.

Door Ellen Bal, universitair docent antropologie aan de VU, gespecialiseerd in transnationalisme, etniciteit en identiteitsvorming onder Bangladeshis en Indiërs. Eerder schreef ze voor Standplaats Wereld: ‘Nederland is vol (of was het nou de wereld?)’.

By Ali Taher, visiting researcher from Iraq at the SCA-department of the VU  To begin with: It gives me a strange feeling when I see how the people in the Netherlands openly express their emotions. As a visitor from Iraq it is really interesting for me to see “lovers” and “couples” walking together in the center of Amsterdam, embracing each other, and nothing preventing them to interchange very hot kisses amidst the noise of a busy market !

Every day walking in the beautiful city streets, I continue thinking about all the differences  between Iraqi and Dutch society.  One of the differences is the kind of everyday embarrassing feeling I have at lunch time. You cannot imagine how shocked I was when I saw one of the girls in VU University choose only one apple as her lunch, although we had been together from early morning… It was unbelievable to see one of the professors who behaved no better than the girl, when he chose some soup with only three pieces of biscuit!  I really don’t know how the people here stay alive when they eat almost nothing! It is embarrassing for me to realize I need to eat three times more than what they eat (at least), to feel saturated! Also the taste of the food here is far removed from the taste in Iraq, which is known for its fatty and salty food.

I also smile when I am observing the high discipline of the people at the station when they are waiting for the tram towards “Dam Square”. I asked myself: who forces them, or makes them use this “chipcard” without any sergeant or other official controlling their every movement? And why is there not any kind of fighting when there is overcrowding at the station?

In the meantime, one day I was so fortunate to see hundreds of people gathering at “Dam square” to protest against nuclear energy. The form of the protest was really interesting for me: a music concert, two short speeches (without screaming and emotion!), and the showing of pictures on a huge screen. All urged to stop using nuclear energy. More than a thousand demonstrators, including old men and women, danced with the songs and were influenced by the pictures. That day I had a very nice story to tell my family whom I meet almost daily on “Messenger” about the way of protest, the issue itself, and the fact that women played a role in the protest too, etc. Indeed, I tried to explain all of that to my mother and my little smart sister Zahra (8 years old) who was staring at the laptop screen and replied with simple words and sentences. During my explanation my father joined us on Messenger, and Zahra started talking:

-      Daddy, do you know? Ali said that the people in the Netherlands do not have any kind of problems, and that is the reason they create their problems, and then they demonstrate against their imagined problems!!

I honestly didn’t use this theoretical level of words! Now I wondered: who is the sociologist in my family??!!

Ali Taher is a PhD-student at the University of Baghdad, currently a visitor at the Faculty of Social Sciences of the VU, thanks to the Academic Freedom Program for post-conflict countries’ scholars.