by mac42

Door Daan Beekers Een nachtwake voor de slachtoffers bij de Brandenburger Tor, een grote demonstratie in mijn wijk Friedrichshain en constante aandacht op radio en TV: tijdens de afgelopen weken die ik in Berlijn doorbracht stond de publieke discussie hier in het teken van de door neonazi’s gepleegde moorden op negen middenstanders met een migrantenachtergrond (mit Migrationshintergrund zoals dat hier heet), acht van Turkse en één van Griekse afkomst. Deze moorden werden tussen 2000 en 2006 op verschillende plekken in Duitsland gepleegd en stonden bekend als de ‘döner-moorden’ (twee van de slachtoffers hadden een döner-zaak). De ondernemers werden allen, schijnbaar in koelen bloede, in hun eigen zaak doodgeschoten. Tot voor kort waren de daders niet gevonden.

De recente ontdekking dat drie neonazi’s verantwoordelijk waren voor deze moorden, en voor nog een moord op een politieagente, bracht een grote shock teweeg in Duitsland (de daders behoorden tot de terreurgroep Nationalsozalistischer Untergrund; twee van hen zijn dood aangetroffen na een mislukte bankoverval, de derde heeft zich bij de politie gemeld). Het nieuws maakt duidelijk dat de moorden zonder aanzien des persoons zijn gepleegd, om geen andere reden dan de buitenlandse afkomst van de slachtoffers.

De politie en binnenlandse veiligheidsdiensten waren er steeds van uitgegaan dat het bij de moorden ging om een afrekening binnen een Turkse criminele onderwereld. Met de mogelijkheid van betrokkenheid van neonazi’s leek überhaupt geen rekening gehouden. Nu bewijsmateriaal is gevonden dat duidelijk deze richting uitwijst leeft bij velen de vraag hoe dit ooit heeft kunnen gebeuren. De kritiek op het functioneren van opsporings- en veiligheidsdiensten stapelt zich in rap tempo op. In al die jaren was er geen verband gelegd tussen de moorden en de neonazi terreurgroep, waarin de diensten nota bene behoorlijk diep geïnfiltreerd geweest zouden zijn.

door Akbar Sim (voorheen Meneer de Braker)

Blind aan rechterzijde?

Een veelgehoord verwijt richting de autoriteiten is dat ze zouden lijden aan een zekere blindheid aan de rechterzijde. De prioriteit lag, zeker na 9/11, bij het monitoren van de dreiging van islamitisch extremisme. ‘Was het een fatale vergissing’, vraagt de Frankfurter Allgemeine Zeitung zich af, ‘om de tekenen van extreem-rechts terrorisme in Duitsland te zien als provinciale idiotie, in vergelijking met het overkoepelende islamistische terrorisme?’ De Duitse autoriteiten gingen er volgens Der Spiegel vanuit dat ze extreem-rechts onder controle hadden. Zoals een terrorisme-expert van een regionale afdeling van de nationale veiligheidsdienst oppert: ‘misschien omdat de rechts-extremisten bier drinken en Duits spreken, we denken dat we ze kunnen begrijpen. Met de islamisten na 2001 was dat anders, moesten we echt een andere benadering aannemen. Maar misschien is dat met de rechts-extremisten ook het geval’.

Ook de ervaringen in het recente verleden met het juist links-extremisme van de Rote Armee Fraktion kan bijgedragen hebben aan een bias die de aandacht wegleidde van rechts-extremistisch geweld, dat volgens Der Tagesspiegel stelselmatig wordt onderschat in Duitsland. Een onderzoek van die krant en twee andere dagbladen schatte het aantal dodelijke slachtoffers van rechts-extremistisch geweld tussen 1990 en 2010 zelfs op 138, in plaats van de 48 volgens de officiële telling. Andere stemmen verwerpen het idee van een blindheid op rechts, wijzend op het bewustzijn in Duitsland over het oorlogsverleden.

Overigens was, zoals gesteld wordt in Der Spiegel, het uitzonderlijke van deze daders dat ze de moorden niet opeisten, waardoor ze, zoals de meeste andere terreurgroepen, geen politieke eisen bekendmaakten, copycats opriepen of gerichte angst zaaiden in de samenleving als geheel – tot voor kort dan.

‘Symbolische uitburgering’

Naast deze kritiek op instituties gaan er naar aanleiding van het nieuws over de moorden ook stemmen op voor een brede discussie over xenofobie en racisme, thema’s die gevoelig liggen in het naoorlogse Duitsland, zoals Stefan Kuzmany in een opiniestuk in Der Spiegel aangeeft. Volgens hem illustreert het gebruik van de term ‘döner-moorden’, als benaming voor de misdaden, de omvang van latent racisme in Duitsland. Stel je de verontwaardiging voor, stelt Kuzmany, als er een serie moorden op Duitsers in Turkije zou zijn en die zou worden aangeduid als de ‘sauerkraut-moorden’. Kuzmany wijst bovendien op de veronderstelling dat migranten onevenredig verantwoordelijk zouden zijn voor misdaad: ‘Het politieteam dat onderzoek deed naar de moordserie had de veelzeggende codenaam “Bosporus”’.

door gnu1742

De term ‘döner-moorden’ is inderdaad niet alleen misleidend (slechts twee van de slachtoffers werkten in een döner-zaak), maar ook stigmatiserend, gezien de verwijzing naar het meest stereotype ‘culturele product’ van Duitse Turken: de döner kebap – dat overigens in de huidige vorm in Duitsland door Turkse migranten is uitgevonden en vooral door niet-Turkse Duitsers wordt gegeten (zoals antropologe Ayse Caglar in haar artikel ‘McDöner’ heeft laten zien).

Bovendien, zoals nieuws commentator Andrea Dernbach opmerkt, ‘waren de daden niet tegen middagsnacks gericht, maar tegen mensen’. Ook zij laakt de toenmalige aanname dat de verantwoordelijkheid voor de moorden bij criminele banden van de slachtoffers zelf gezocht moest worden en, in het geval van de moord op de politieagente, in het ‘Sinti-en-Roma milieu’. Wat hier is gebeurd is volgens haar een vorm van symbolische Ausbürgerung, die gepaard gaat met het idee dat de slachtoffers ‘niet “bij ons” horen. Zij zijn de Anderen, de Vreemden.’ Dernbach roept ertoe op om naast integratie meer te spreken over ‘datgene wat integratie het meest belemmert: over racisme’.

Het samenkomen van het nieuws dat de moorden op Duits-Turkse middenstanders door neonazi’s zijn gepleegd, het gebruik van de ongelukkige – zoniet stigmatiserende – term ‘döner-moorden’ om deze misdaden aan te duiden en het falen van de veiligheidsdiensten bij de opsporing van de daders, heeft geleid tot verontwaardiging en kritiek in het debat dat hierover in Duitsland is opgelaaid.

Als kortstondig bezoeker in Duitsland kan, en wil, ik geen oordeel geven over het opereren van de veiligheidsdiensten of de mate van xenofobie en racisme in de Duitse samenleving. Wel kan ik nadenken over wat de kritiek in het Duitse debat zou kunnen betekenen voor de situatie in Nederland. Hier zijn denk ik twee punten van belang.

Ten eerste wijzen de gebeurtenissen in Duitsland, evenals trouwens de aanslag van Breivik in Noorwegen, op de noodzaak op de hoede te blijven voor geweld en terreur uit rechts-extremistische hoek. Ook in Nederland hebben veiligheidsdiensten zich vanaf de jaren negentig sterk gericht op islamitische orthodoxie, zoals Beatrice de Graaff heeft aangetoond (ze duidt dit proces aan als de ‘securitisering’ van religie). De Graaff laat ook zien welke gebeurtenissen en actoren hierbij een rol hebben gespeeld. Ook in Nederland moeten we echter waken voor een bias in de veiligheidsagenda die de aandacht zou kunnen afleiden van andere dreigingen dan die van islamitisch extremisme.

Het tweede punt betreft ons denken over de multiculturele samenleving. Het gebruik hierboven van het Duitse woord Ausbürgerung, ‘uitburgering’, herinnert ons eraan oog te houden voor structurele mechanismen in taalgebruik, handelingen en beleid, waarmee bepaalde groepen symbolisch (maar soms ook fysiek) worden uitgesloten van volledig burgerschap, als geen ‘echte’ Nederlanders worden gezien. Het vanzelfsprekende gebruik in Nederland van de term ‘allochtoon’ kan hier een voorbeeld van zijn (immers impliceert deze term dat hoe ‘goed’ je het ook doet, je gestempeld blijft als ‘niet van hier’ – zie hierover ook Yanow en Van der Haar). Terwijl het debat in Nederland de laatste jaren wordt bepaald door een nadruk op integratie, aanpassing en inburgering, blijft het hard nodig om vormen van structurele segregatie, uitsluiting en ‘uitburgering’ aan de orde te stellen.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Hij doet onderzoek naar de geloofsbeleving van jonge moslims en christenen in Nederland. Op dit moment is hij als onderzoeker te gast bij het Zentrum Moderner Orient in Berlijn. Zie ook zijn eerdere berichten op Standplaats Wereld. 

Door Markus Balkenhol

Op 12 november hield Sinterklaas zijn jaarlijkse intocht, deze keer in Dordrecht. Net als andere jaren was het weer een drukbezocht evenement. Ook de kritiek op Zwarte Piet, inmiddels eveneens traditie, ontbrak dit jaar niet. En zoals gewoonlijk werd daar met geweld (symbolisch en fysiek) op gereageerd. Dit jaar heeft het geweld echter een nieuwe kwaliteit. Het werd niet meer, tegen de wet in, door burgers uitgeoefend, maar door de politie, als uitvoerend orgaan van de staat.

Wat is er precies gebeurd in Dordrecht? Twee kunstenaars die al sinds juni bezig zijn met het dialoog-kunstproject ‘Zwarte Piet is Racisme’ stonden bij het eindstation van de intocht. Twee onderzoekers, een Deense antropologe en een studente journalistiek, waren ook aanwezig voor veldonderzoek. De kunstenaars hadden een opgerold spandoek bij zich en droegen T-shirts met daarop de stelling ‘Zwarte Piet is Racisme’. Een agente had hen het uitrollen van het spandoek verboden, maar daaraan toegevoegd: ‘Als er iets anders op het spandoek zou staan zou het wel mogen. … De gemeente heeft veel geld, tijd en energie besteed om het feest hier naartoe te halen en zij wensen geen inhoudelijke kritiek.’ Van de agente mochten de kunstenaars dus wel op het plein staan, mits het spandoek niet zou worden uitgerold.

De kunstenaars stonden ongeveer tien minuten op het plein, zonder iets te zeggen. Op een gegeven moment nam een stel een foto van hen, en maakten het ‘thumbs up’ teken. Dertig seconden later was een aantal agenten ter plaatse. Zij gaven aan dat de jonge mannen waren aangehouden. Eén van hen vroeg om de reden voor hun aanhouding. Seconden later lagen beiden op de grond en werden ze tientallen meters over de grond een steegje in gesleurd. Een film op YouTube toont hoe een van de kunstenaars daar minutenlang door drie op hem knielende agenten tegen de grond werd gedrukt. Toen omstanders dit bij de agenten probeerden aan te kaarten, was hun reactie: ‘Wegwezen’ en ‘Dan ga jij straks d’r achteraan’. De gearresteerden werden geboeid en afgevoerd, en kwamen om half acht ‘s avonds, zes en een half uur later, weer vrij. Ze hielden er blauwe plekken, schrammen en brandende ogen van de pepperspray aan over.

Discussies rondom Zwarte Piet zijn nu reeds tientallen jaren gaande. Doordat de kritiek op Zwarte Piet tot agressieve reacties leidt, lijkt het echter steeds minder op een discussie: het wordt een zaak van burgerwachten die het domein van de Nederlandse Traditie bewaken. Twee kunstenaressen bijvoorbeeld, die een aantal jaren geleden een kritische performance over Zwarte Piet probeerden te organiseren, werden zelfs met de dood bedreigd. Zwarte Piet is ‘ons’ erfgoed, daar blijf je van af, is het onderliggende sentiment.

Tradities zijn, dat weten antropologen, een serieuze zaak; mensen zijn bereid tot geweld om te beschermen wat zij als bedreigd ervaren – ook in Nederland. Met name op het internet, waar de drempels voor fatsoen nóg lager zijn, horen bedreigingen tot de orde van de dag.

Dat dit soort bedreigingen nu echter binnen het geweldsmonopolie van de staat valt, luidt een nieuwe fase in. Geweld tegen kritiek staat niet langer buiten de wet, maar wordt door de staat gesanctioneerd en krijgt brede steun. De reacties op de gebeurtenissen in Dordrecht spreken boekdelen. ‘Lang leve de politie!’ roept men bijvoorbeeld in de reacties op ad.nl, en sommigen wensen zelfs dat de politie nog harder was opgetreden. Zelfs als men de verlaagde drempel van fatsoen op het internet meerekent, blijft er een breed gedragen toestemming voor het inzetten van de politie voor de bescherming van Zwarte Piet. Het gaat al lang niet meer om het handhaven van de orde, als die al bedreigd werd door twee jongens in een T-shirt. Het gaat hier om het onder politiebewaking stellen van ‘traditie’: policing tradition.

Wat houdt dat in voor een samenleving als de Nederlandse? Volgens velen betekent het een afkeer van fundamentele overtuigingen waarop de Nederlandse democratie stoelt. Gelijkwaardigheid, respect, openheid, vrijheid van meningsuiting, en het omarmen van de dialoog. Het betekent ook dat de politie de onwettige praktijken van de burgerwachten in ieder geval voor een deel heeft omarmd. Traditie, zo leek het in ieder geval afgelopen zaterdag, wordt steeds minder iets waarover consensus bereikt moet worden door een democratisch gesprek (het Nederlandse poldermodel), maar iets waarover consensus wordt afgedwongen door geweld.

De kunstenaars benadrukken daarentegen juist dat zij de dialoog willen aangaan met voorstanders van het Sinterklaasfeest in de huidige vorm. Er gaat geen dreiging van hen uit (ik meen dat te kunnen beoordelen omdat ik Quinsy Gario en Kno’ledge Cesare voor mijn promotieonderzoek geïnterviewd heb). In tegendeel: Kno’ledge Cesare geeft op de radio aan dat hij dit feest graag met zijn kinderen zou willen vieren, en hij betreurt dat dit in de huidige vorm niet kan.

Het gaat dus niet om het afschaffen van een traditie, en nog minder om het verpesten van een feest dat voor kinderen wordt georganiseerd. Het gaat eenvoudig om het besef dat tradities voortdurend veranderen om zo in het heden te blijven passen. Dat dit ook met het Sinterklaasfeest gebeurt is duidelijk. Het blijkt al uit het feit dat Sinterklaas de kinderen niet meer straft, zoals dat kort geleden nog wél het geval was. Het feest zal dus ook in de toekomst veranderen – dat is een feit. Hoe men daarop wil reageren is een keuze, geen dwang. Is het werkelijk zo moeilijk om tégen geweld en vóór dialoog te kiezen?

Markus Balkenhol is PhD student aan de Vrije Universiteit en bij het Meertens Instituut. Hij doet onderzoek naar cultureel erfgoed, in het bijzonder naar het cultureel geheugen van de slavernij in Nederland. Eerder schreef hij op standplaatswereld over de serie “De Slavernij”, Een tuintje in mijn hart en de herdenking van de slavernij en het fileprobleem.

Foto Maybritt Alpes

Een interview met recent gepromoveerde Maybritt Jill Alpes door redacteur van het NRC Handelsblad Dick Wittenberg.

Door Dick Wittenberg. Jonge Kameroeners willen geld verdienen in westerse wildernis. Naar Europa, tegen elke prijs. Dat is de instelling van veel jonge Kameroeners. Europese maatregelen om immigratie te beknotten, vergroten juist de aantrekkingskracht van het continent.

Het westers beeld van mensenhandel klopt niet. Het reduceert vrouwelijke migranten tot willoze slachtoffers die gedwongen of misleid naar het Westen reizen waar ze uitgebuit worden. Deze voorstelling gaat voorbij aan de motieven, problemen en keuzes die tot hun vertrek hadden geleid. Dat ontdekte de Duitse Maybritt Jill Alpes in de tijd dat ze in Parijs met de International Organization for Migration samenwerkte. Bushfalling: How young Cameroonians dare to migrate. Dat is de titel van de dissertatie waarop Alpes op 4 november  is gepromoveerd aan de faculteit Sociale Wetenschappen aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. In haar proefschrift verklaart ze waarom jonge Kameroeners kostewat het kost naar het buitenland willen. Ze beschrijft welke hordes ze moeten nemen en welke rol de staat, de markt en de familie spelen bij hun vertrek. Voor het veldwerk heeft ze dertien maanden in Engelstalig Kameroen gewoond en Pidgin-Engels geleerd, de plaatselijke variant van het Engels.

Wat is bushfalling, het eerste woord in de titel van uw proefschrift? „Bushfalling is in Engelstalig Kameroen sinds eind jaren negentig de Pidgin-term voor migratie.Het betekent letterlijk: de wildernis intrekken om met rijke jachtbuit thuis te komen.”

Veel jonge Kameroeners zijn geobsedeerd door migratie. Hoe komt dat? „Dat heeft te maken met het gebrek aan vooruitzichten in eigen land. Dat westerse landen het steeds moeilijker maken voor niet-westerlingen uit armere landen om binnen te komen, vergroot juist de aantrekkingskracht. ”

Hoe weet u dat zoveel jongeKameroeners weg willen? „Ik heb een enquête gehouden.80 procent van de mensen die reageerden, wilde naar het buitenland voor werk, 29 procent had het geprobeerd. 5 procent was het maar gelukt. De hunkering naarmigratie zie je terug in de namen van populaire horecagelegenheden: snackbar Le Visa, restaurant Schengen Place, Bushfaller Bar. Voor 38 eurocent koop je een zakje whisky van het merk Visa.”

Vrouwen weten hoe moeilijk het is om Europa of de Verenigde Staten binnen te komen en dat ze het risico lopen ter plaatse te worden uitgebuit. Dat weerhoudt hen niet? „Mijn onderzoeksassistente Delphine wilde naar Zuid-Afrika of Europa omverder te studeren. Terwijl ze een van mijn interviews zat uit te werken, sprong ze op en schreeuwde: ‘Je veux go à tout prix.’ Daarmee verwees ze naar de titel van een film Paris à tout prix, een film die de schaduwkant van migratie laat zien, inclusief ongewenste seks en deportatie.”

Dat klinkt onbegrijpelijk in westerse oren. „Je kunt goed geïnformeerd zijn. Maar wat jemet die informatie doet, hangt af van of je die vertrouwt en
hoe je die interpreteert. Verhalen over hoe moeilijk het in het buitenland is zonder papieren, worden niet geloofd. Ze komen voort uit jaloezie. Of mensen die het hebben gehaald, willen hun voorspoed niet delen. Zo wordt geredeneerd. „Daarbij komt dat het typisch westers is om te denken dat illegale migratie wel moet uitdraaien op deportatie of andere ellende. Kameroenezen
schrijven deportatie toe aan pech, slecht gedrag of luiheid. Wie vertrekt, is ervan overtuigd dat zij het gaat maken. Velen lukt dat ook, min of meer.”

Wat hebben ze te winnen?
„Een succesvolle bushfaller stuurt regelmatig geld naar huis. Daarmee kan schoolgeld worden betaald. Of medicijnen. Of voedsel. De familie ziet haar als een held.”

Elke maand komt er in Europa wel een boek uit over de verschrikkingen van mensenhandel. Waarom lezen we alleen die kant van het verhaal?
„Dat zijn de verhalen die opgepikt worden. Ze sluiten aan bij het huidige politieke klimaat, net zoals de dubieuze term mensenhandel. Tegen migratie. Tegen prostitutie. Als je buitenlandse vrouwen wilt beschermen, doe dat dan door goede arbeidsomstandigheden te waarborgen, zonder naar verblijfsstatus te kijken . ”

Welke les zouden Europese politici uit uw proefschrift kunnen trekken?
„Migranten blijven komen, hoe moeilijk je het ze ook maakt. Geef niet-westerse migranten meer mogelijkheden legaal in Europa te komen
werken. Dat kan voor een bepaalde periode met steeds wisselende groepen. Bushfallers willen hier niet blijven. Ze vinden het hier veel te koud en het eten te smerig. Ze willen geld verdienen en terug. Dat ze hier niet legaal kunnen werken, maakt hen juist zo afhankelijk van regelaars en kwetsbaar voor uitbuiting.”

http://www.flickr.com/photos/screenpunk/3591781154/

Eerstejaars antropologie studenten aan de VU deden onderzoek voor het bachelorproject en rapporteren over hun bevindingen

Door Myrthe Flierman, Monique van der Hoef en Sofie van Opdorp Het afgelopen jaar duizelde het de Nederlandse kiezer met de val van kabinet Balkenende 5 en verkiezingen voor zowel de gemeenteraad, Tweede Kamer en Provinciale Staten. Één partij stond constant in de schijnwerpers: de Partij voor de Vrijheid (PVV). Onder leiding van Geert Wilders verwierf de PVV een sterke positie binnen de politiek. Ruim een jaar na de gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart 2010 en bijna een jaar na de beëdiging van het Rutte 1 kabinet, werd het tijd voor een reflectie op de rol van de veelbesproken PVV.

Daarvoor ontwierpen wij de onderzoeksvraag “Hoe kijken Almeerse gemeenteraad PVV-stemmers aan tegen de rol van de PVV in de huidige landelijke politiek?” en beten wij ons vijf maanden vast in deze partij. Dit onderzoek was onze eerste kennismaking met antropologisch veldwerk. Zowel het onderwerp als de groepssamenwerking bleken een uitdaging en het is ons gezamenlijk gelukt om interessante bevindingen over de PVV en haar kiezers boven water te krijgen.

Ter voorbereiding van het empirisch onderzoek in Almere is er een literatuurstudie uitgevoerd naar o.a. onderwerpen als de opkomst van de PVV in Nederland en populistische partijen in West-Europa. Almere was een geschikte onderzoekslocatie vanwege de concentratie PVV- stemmers tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2010. Door middel van straatinterviews in vijf verschillende wijken in Almere hebben we geprobeerd een reflectie op de landelijke politiek van de PVV te construeren. Het onderzoek bevatte ook participerende observatie als kwalitatieve onderzoeksmethode en hiervoor woonden wij gemeenteraadsvergaderingen van Almere bij. Na analyse van de verschillende observaties zijn we tot de volgende bevindingen gekomen.

Om te beginnen zijn er een aantal redenen om op de PVV te stemmen die zowel in de literatuur als in het veldwerk terugkomen. De meeste stemmers lieten weten voor de PVV te kiezen, omdat ze het inhoudelijk eens zijn met deze partij op het gebied van de buitenlanderproblematiek en het gebrek aan veiligheid op straat. Daarnaast is de manier waarop Wilders de politiek voor een grote groep mensen begrijpelijk(er) maakt belangrijk. Tenslotte zien we de zogeheten ‘proteststem’ vaak terugkomen, waarbij mensen voornamelijk op de PVV stemmen wegens grote ontevredenheid over de zittende politieke (linkse) elite.

De vraag over de rol van de PVV in de landelijke politiek werd met meer diversiteit beantwoord. De grootste variatie in meningen kwam naar boven als het ging over de positie van Geert Wilders binnen de partij. Enerzijds is er een grote groep kiezers die Wilders een charismatisch leider vindt en wie naar hun mening nog meer op de voorgrond mag treden. Anderzijds, en dit zijn voornamelijk de mensen die zich meer betrokken voelen bij de politiek, vinden ze dat de PVV als partij meer centraal moet staan en Wilders juist minder als boegbeeld moet functioneren. Als we kijken naar de rol die de PVV inneemt in de Tweede Kamer blijken veel respondenten teleurgesteld te zijn dat de partij niet mee regeert. Zij denken dat het gewilde effect van de PVV nu niet groot genoeg is. De kiezers hadden dus liever gezien dat er een kabinet met de PVV was gekomen. Over het algemeen zijn de Almeerse PVV-stemmers goed te spreken over de door hun gekozen partij en hopen ze dat de PVV in de toekomst nog meer invloed zal hebben in de Nederlandse politiek.

In het kort zijn dit onze belangrijkste bevindingen van het onderzoek. Het waren enerverende maanden waar we veel over de antropologie, maar ook over onszelf hebben geleerd. Meer over ons onderzoek is te lezen in komende editie van faculteitsmagazine Essay.

Eerstejaars antropologie studenten aan de VU deden onderzoek voor het bachelorproject en rapporteren over hun bevindingen.

 Door Elizabeth Marteijn en Milah van Strijp In het stadsdeel Slotervaart staat een islamitische basisschool. Met leerlingen van groep vijf hebben wij, een groep van acht antropologie studenten, de tentoonstelling ‘Passie voor Perfectie’ over islamitische kunst bezocht in de Nieuwe Kerk te Amsterdam. De bedoeling was om een klein onderzoek te doen voor ons eerste jaar onderzoekspracticum naar ‘Kinderen, kunst en islam’, ‘een onderzoek naar de betekenis die kinderen geven aan islamitische kunst’. Er is nog weinig bekend over wat islamitische kinderen van kunst vinden. Dit maakte dit onderzoek voor ons uitdagend en interessant.

Om kinderen te onderzoeken heb je andere onderzoekstechnieken nodig dan voor onderzoek naar volwassenen. Interviewen van kinderen gaat bijvoorbeeld niet zo makkelijk. Daarom hebben wij gebruik gemaakt van tekeningen. Die tekeningen hebben we niet gebruikt om ze inhoudelijk te analyseren, maar om de kinderen aan het praten te krijgen over kunst en de tentoonstelling. Deze gesprekken hebben we zoveel mogelijk opgeschreven en later naast elkaar gelegd om te analyseren.

Op deze wijze onderzochten wij verschillende vragen, namelijk het belang van antropologisch onderzoek naar kinderen, de methoden en technieken die hierbij gebruikt worden, het belang van kunst, het verband tussen religie en kunst en de ontwikkeling van islamitische kunst. Naast veel interessante gesprekken met de kinderen, heeft ons onderzoek ook enkele opvallende en noemenswaardige onderzoeksresultaten opgeleverd. Voor wij deze bevindingen presenteren geven wij enkele voorbeelden van uitspraken die de kinderen deden over de islamitische kunst tentoonstelling:

 “De tentoonstelling was mooi, leuk, kostbaar, ook een beetje raar omdat de spullen die er stonden anders zijn dan we hier hebben.”  

“Die mensen van de tentoonstelling moet opletten; ze moeten ze niet laten stelen.”

“Mooie kunsten zijn dat, vooral de dolken en de zwaarden.”

“Nee, de schalen waren mooier.”

“Het boek van de Qur’an was  het mooist.”

Ten eerste viel ons op dat de kinderen islamitische kunst op verschillende wijzen benaderen; we kunnen islamitische kinderen en hun kijken naar islamitische kunst dus niet over één kam scheren. Moslims zijn geen uniforme groep; moslim kinderen evenmin. Ook werd duidelijk dat de kinderen een breed wereldbeeld hebben, zowel met betrekking tot hun geloof als daarbuiten. De kinderen hadden een idee bij wat we kunnen noemen de immanente en de transcendente wereld. Islamitische kunst omvat namelijk zowel religieuze als seculiere kunst. Op sommige kinderen maakte de religieuze kunst veel indruk en riep deze kunst ontzag en herkenning op. Andere kinderen vonden het spannender om naar de meer seculiere zaken in de Nieuwe Kerk te kijken, zoals dolken, vazen, gouden kistjes, oorbellen, kettingen en schilderijen, maar ook naar het kerkgebouw, de grafzerken, het praalgraf van Michiel de Ruyter en de kerkbanken.

 Wat als een paal boven water stond, was dat de kinderen door de herkenning van de islamitische kunst en hun kennis over hun geloof zich als ware cultuurmakers hebben getoond en zo als waardevolle informanten konden optreden. Ze dachten na over wat haram (verboden) is en wat niet en probeerden te achterhalen of dat wel of niet van toepassing was. Ze gingen met elkaar in discussie over wat kunst voor hen betekent en wat ze mooi vinden. Het onderzoek liet zien dat kinderen actoren zijn in het maken van cultuur, dat ze kunst mooi vinden en kennis hebben van veel kanten van de islam.

At the end of February, armed Libyan rebels assembled in front of the work site and commandeered two trucks. The Chinese workers assembled into units armed with crowbars and bricks; they barricaded the entrance with more trucks and threw stones over the wall. The attackers retreated, but the offices at another, unguarded work site were looted. The article refers to these Libyans as thugs and provides no political context, but the engineer is quoted as saying that Chinese workers have encountered hostility and have even been thrown stones at before. He attributes this to causing a rise in the price of consumer goods such as cigarettes: the price of Rothmans has doubled since Chinese visitors have been buying them up. The article quotes a Chinese researcher, Liu Zhirong, as saying that the Chinese media’s portrayal of African friendliness towards Chinese is skewed. The reality, it suggests, is more mixed, just as Chinese see Africa in a mixed light (they like that cars let pedestrians cross the road).

The engineer featured in the article makes $1,700 a month, or 3-4 times what he made in China, plus a “substantial” living allowance, and has almost no expenses since accommodation, meals, and transportation are provided by the company. In less than a year in Libya, he has saved over 100 thousand yuan, while his total savings before he left China were just 5,000 yuan. An ordinary construction worker makes 4-5 thousand yuan a month, while a skilled carpenter makes around 10 thousand, or over $1,500.

Workers have 2 days off in a month. At these times, the company sometimes organised a barbecue at a nearby restaurant, a shopping trip to Benghazi, or a trip to the sea. They are not allowed to leave the site on their own — to avoid incidents such as a mass fight between Chinese workers and Algerians in Algiers in 2009. (Another article says that at a work site in Mali,  there is also a sign saying ”It is not allowed to become too close to local women.”)

It is not clear if the reporters, Zhou Peng and Wu Guixia, actualy visited  Africa, or if the article is based on interviews. The fact that Lome, the capital of Togo, is described as being on the Mediterranean coast raises suspicions of the latter.

Antropologiestudente Silvia van der Wal koos Brazilië als plek waar ze haar scriptie wil schrijven. Dit is de laatste van een serie van drie mijmeringen over de omstandigheden waarin die keuze haar bracht. 

Het is een soort sport geworden om de wereld te verkennen zonder direct herkend te worden als toerist. Het is ook de enige sport waarvan ik durf te zeggen dat ik er in uitblink. Op Schiphol sta ik al in de starblokken, vanaf daar verander ik tot een wereldburger die overal thuis zou kunnen zijn. Bij iedere stap kom ik dan ook in de buurt van een nieuw thuis. In het begin zijn die stappen heel dwalend; mijn ogen en voeten zoeken zo ongemerkt mogelijk de fijnste plekjes. In steden over de hele wereld vragen mensen mij de weg. Vaak moet ik dan bekennen dat ik zelf ook verdwaald ben, maar zo zal ik er nooit uitzien. In het openbaar gebruik maken van een kaart is natuurlijk uit den boze in mijn tak van sport. De ontdekkingen dienen geleid te zijn door advies van locals, liefst natuurlijk in hun taal. Belangrijker nog is echter een speciaal instinct voor het kiezen van de locals – handen en voeten brengen je ook ver. Zo wist ik al op vele plaatsten mijn toerist-zijn te vermommen.

Nu zit ik in een bergstadje in Brazilië, een paar uur reizen van de plaats waar mijn moeder geboren is – mijn moederland dus. En wat faal ik hopeloos. Nee, ik zal mijzelf niet te kort doen: er is niemand die mij voor toerist heeft aangezien. Maar een vreemde ben ik wel. Ik kan nog geen pak koffie kopen zonder dat ik direct met mijn vreemdheid word geconfronteerd. “Jij bent niet van hier hè?”, is het meest voorkomende antwoord op willekeurig welke vraag. Dus ook in een geval als: “goede morgen, mag ik een koffie en een broodje?”

Zelfs de muskieten hebben mij als vreemd vlees herkend. Wat is hier anders? Het stadje is wel erg klein; ons kent ons. Mijn huid is ook nog te wit. Bovendien heb ik hun accent, maar dan nét niet.

Wat mij het meest verbaast is dat ik het eigenlijk helemaal niet erg vind om als vreemde in de stad te zijn. Het geeft mij ook de ruimte om werkelijk alles te vragen. Als men er toch vanuit gaat dat ik niet weet hoe het  hier werkt gaat het onschuldig kijken bij het stellen van vragen ook veel makkelijker. Anderzijds nemen zij ook de ruimte om de vreemde schaamteloos alles te vragen. Zo ben ik – op de supermarkt na – nog geen enkele winkel uitgelopen zonder een ondervraging te hebben ondergaan over wie ik ben en wat ik kom doen (andere klanten wachten wel even). Ze heten mij allemaal welkom in hun stad, en zo voel ik me ook; een welkome vreemde.

  Door Ellen Bal

Ik ontmoette de 17 scholieren van 5 VWO en HAVO tijdens hun reis door Nederland, ter oriëntatie op hun vervolgopleiding. Omdat er geen voortgezet onderwijs op het kleine eiland is, verlaat een groot deel van de Bonairiaanse jeugd na de middelbare school het eiland. Hun tocht ving aan op de VU. Uit een lange lijst van mogelijke gastlessen had een van hun docenten gekozen voor mijn gastles getiteld “dubbele paspoorten, dubbele loyaliteiten?”

Tijdens het college stond de veronderstelde relatie tussen paspoort, identiteit en loyaliteit, die in Nederland zo vaak gelegd wordt, ter discussie. Al snel ontstond er een levendige discussie. Ik toonde een deel van de beruchte/beroemde toespraak van prinses Máxima, van september 2007, waarin zij stelt dat dé Nederlander niet bestaat. Deze toespraak, die in Nederland zoveel protest opleverde, werd instemmend bekeken door de 17 scholieren uit Bonaire. Zij herkenden zich helemaal in het beeld dat Nederland divers is en dat mensen niet één maar meerdere identiteiten hebben.

De persoonlijke achtergronden van elk van de 17 scholieren in het college, illustreerden dat er geen eenduidige relatie te leggen valt tussen paspoort en identiteit. Of tussen paspoort en loyaliteit. Hun verschillende verhalen waren ook illustratief voor de grote diversiteit op het kleine eiland zelf. Sommigen hadden familie op Curac̡ao, anderen op Aruba, in Suriname, of in Venezuela. En dankzij staatkundige wijzigingen waren zij per 10-10-10 ineens inwoners geworden van een Nederlandse gemeente, al waren de meesten hier nog nooit geweest. En de afstand tot Nederland is niet alleen letterlijk maar ook figuurlijk groot. De scholieren en docenten zijn zich ten zeerste bewust van de verschillen. Zij weten dat dé Nederlander niet bestaat.

Al tijdens de voorbereiding op de les, realiseerde ik mij dat wij hier nauwelijks iets afweten van Caribisch Nederland, ondanks onze lange maar niet zo fraaie historische relatie. Ik moest me verdiepen in de historische en culturele achtergrond en in de staatkundige wijzigingen, want ik had geen idee. In dat gebrek aan kennis en inzicht in de lokale culturele situatie van de jongste gemeente van Nederland (samen met Saba en st. Eustatius) en vooral in het gebrek aan respect voor dat verschil, zo veronderstelde de docent, schuilt de kern van de oorzaak voor de nieuwe ongelijkheid op het eiland.

Het lijkt er echter op dat in de wijzigingen die er worden doorgevoerd, maar weinig ruimte is voor de erkenning van al die historische en culturele verschillen. Kinderen zullen op hun scholen dezelfde stof tot zich nemen als de kinderen hier. Maar waar in die methoden is zoveel aandacht voor Bonaire, de Cariben, als voor Europees Nederland? De kinderen leren in het Nederlands, alsof die taal hun moedertaal is. In werkelijkheid spreekt de grote meerderheid thuis een andere taal. Ze krijgen dus onderwijs in een ander dan hun moedertaal, wat het leerproces bemoeilijkt.

Alleen als dat besef doordringt bij de Europese Nederlanders, dat dé Nederlander niet bestaat, en dat de jongste gemeenten van Nederland op vele fronten hun hele eigen geschiedenis, gewoonten, en zelfs talen hebben, en als er ruimte kan bestaan voor verschil, zullen de lokale Bonairianen gelijkwaardige Nederlandse burgers worden, maar wel als Bonairiaanse Nederlanders.

Door Ellen Bal, universitair docent antropologie aan de VU, gespecialiseerd in transnationalisme, etniciteit en identiteitsvorming onder Bangladeshis en Indiërs. Eerder schreef ze voor Standplaats Wereld: ‘Nederland is vol (of was het nou de wereld?)’.

Boeklancering  

Over het boek (dat vervolgens overal – onder meer in de VU-boekhandel– te koop zal zijn), het volgende:

“To make way for a strategic U.S. military base, the Chagossians were evicted from Diego Garcia and other islands of the Chagos archipelago in the Indian Ocean in the 1970s. The U.K. made the islands available to the U.S. and the population was secretly evicted to Mauritius and the Seychelles, about 2000 kilometres away, where many have experienced poverty and difficult life situations. They are not allowed to go back home, only some short trips have been organised since 2006. Recently, the rich marine environment and coral reefs of the Chagos archipelago inspired the U.K. government to transform the status of the Chagos region into the world’s largest Marine Protected Area. But what about the Chagossians, who are locked in a political and legal battle for the right to return to the islands and recognition as a people to live in diaspora? After several law suits against the British government, the Chagossians have vested their hope on the European Court of Human Rights which will rule shortly.”

Het boek zal aangeboden worden aan Bernadette Dugasse, die onlangs het privilege had haar thuisland te bezoeken.  Het programma van de middag ziet er als volgt uit: om 14.00 uur het welkomstwoord van Sandra Evers. Om 14.10 een lezing door Wilbert van der Zeijden (van IKV Pax Christi, zie hieronder), getiteld “The centrality of Diego Garcia in U.S. military infrastructures”. Vervolgens om 14.40 een exerpt van een radiodocumentaire gemaakt door Saar Slegers (journalist).

Om 15.00 volgt dan een interview door Marry Kooy met Atman Ramchalaon, een  Mauritiaan die zich inzet voor de Chagossians, waarna er tijd is voor vragen. Om 15.15 is er dan de echte boeklancering: het boek wordt aangeboden aan Bernadette Dugasse, waarna een high tea reception.

De abstract van de lezing van  Wilbert van der Zeijden (IKV Pax Christi, politicoloog gespecialiseerd in de ontwikkeling van internationale militaire infrastructuur, atoom-ontwapening en de reacties van civil societies daarop) is:

“The U.S. maintains a global network of military outposts, counting more than 800 facilities and spanning most of the globe. Diego Garcia has always been – and still is – a crucial pawn in that military infrastructure. It is the primary launching point for reconnaissance missions and bombing missions for an area covering most of the Indian Ocean waters, the Horn of Africa, the Middle East, Central Asia and South Asia. Additionally, Diego Garcia is a main hub for maritime maneuvers, intelligence operations and for some matters the U.S. hopes to keep concealed from the public view – such as the extraordinary rendition practices of a few years back.  Foreign military facilities impact local populations. From Puerto Rico to Greenland, from Italy to Okinawa and from Guam to Chagos, people are standing up against the negative effects. This lecture will discuss such fates with a particular focus on the Chagossians who were forced to give up their homeland for the U.S. military base on Diego Garcia.”

By Ali Taher, visiting researcher from Iraq at the SCA-department of the VU  To begin with: It gives me a strange feeling when I see how the people in the Netherlands openly express their emotions. As a visitor from Iraq it is really interesting for me to see “lovers” and “couples” walking together in the center of Amsterdam, embracing each other, and nothing preventing them to interchange very hot kisses amidst the noise of a busy market !

Every day walking in the beautiful city streets, I continue thinking about all the differences  between Iraqi and Dutch society.  One of the differences is the kind of everyday embarrassing feeling I have at lunch time. You cannot imagine how shocked I was when I saw one of the girls in VU University choose only one apple as her lunch, although we had been together from early morning… It was unbelievable to see one of the professors who behaved no better than the girl, when he chose some soup with only three pieces of biscuit!  I really don’t know how the people here stay alive when they eat almost nothing! It is embarrassing for me to realize I need to eat three times more than what they eat (at least), to feel saturated! Also the taste of the food here is far removed from the taste in Iraq, which is known for its fatty and salty food.

I also smile when I am observing the high discipline of the people at the station when they are waiting for the tram towards “Dam Square”. I asked myself: who forces them, or makes them use this “chipcard” without any sergeant or other official controlling their every movement? And why is there not any kind of fighting when there is overcrowding at the station?

In the meantime, one day I was so fortunate to see hundreds of people gathering at “Dam square” to protest against nuclear energy. The form of the protest was really interesting for me: a music concert, two short speeches (without screaming and emotion!), and the showing of pictures on a huge screen. All urged to stop using nuclear energy. More than a thousand demonstrators, including old men and women, danced with the songs and were influenced by the pictures. That day I had a very nice story to tell my family whom I meet almost daily on “Messenger” about the way of protest, the issue itself, and the fact that women played a role in the protest too, etc. Indeed, I tried to explain all of that to my mother and my little smart sister Zahra (8 years old) who was staring at the laptop screen and replied with simple words and sentences. During my explanation my father joined us on Messenger, and Zahra started talking:

-      Daddy, do you know? Ali said that the people in the Netherlands do not have any kind of problems, and that is the reason they create their problems, and then they demonstrate against their imagined problems!!

I honestly didn’t use this theoretical level of words! Now I wondered: who is the sociologist in my family??!!

Ali Taher is a PhD-student at the University of Baghdad, currently a visitor at the Faculty of Social Sciences of the VU, thanks to the Academic Freedom Program for post-conflict countries’ scholars.