Ram Kumar - Unemployed Graduates (1956) Salem Library

Door Herbert Ploegman Ik ben op zoek naar werk. Werk waarvoor je betaald wordt; om van te leven. En zo zit ik na inmiddels een periode van solliciteren aan de tafel van een ‘werkcoach’. Dat is een vrouw van een bureau dat lijntjes heeft met de arbeidsmarkt en zij weet hoe je ‘ergens komt’. Ze bekijkt mijn cv, en zegt: “antropologie, leuk hoor, maar ik zal je uit de droom helpen: je hebt er niets aan”. Dan herstelt ze zich: “of misschien toont het diploma enkel aan dat je wat breder kunt kijken”. Ik knik begrijpend, maar zie ondertussen twee jaar prestatie en inhoudelijke studie van het bordje in de prullenbak geschoven worden. Dit is het geluid dat je links en rechts hoort: antropologie als kansloze discipline. Het heeft geen toegevoegde waarde, zo stelt ook deze dame. “En zeker nú”, voegt ze toe. Het is 2012 en het is malaise. Maar is antropologie werkelijk kansloos? Als ik naar mijn bankrekening kijk zou ik het haast gaan denken. Maar wat heb ik ook alweer gedaan, de afgelopen twee jaar? En waarvoor?

Ik herinner me nog de eerste colleges, waarin Engelstalig jargon me om de oren vliegt: agency, endogamy, rites of passage. De woorden grijnzen me aan als een klassieke wilde: fascinerend maar toch ook beangstigend. Ga ik dit wel snappen? Enkele maanden en wat inspirerende collegereeksen later kan ik al heel wat beter uitleggen waar het om draait in de antropologie: het is een geschiedenis aan pogingen om te begrijpen waarom mensen doen zoals ze doen, en hoe ze met macht en middelen zin geven aan hun bestaan. Weer een jaar later, met een master als een snelkookpan achter de rug, heb ik geleerd korte heldere argumenten te schrijven. Ook heb ik geleerd onderzoek te doen vanuit de empirie: zoals het zich om me heen aandient. Ik kan dit verbinden met dat wat anderen er al over hebben gezegd, en er een standpunt over innemen. Ik, de bijna-master, die de grootheden der academie aanspreek op de kieren in hun argumentatie. En het lukt: ik ploeter, ik groei en ik kom boven!

En nu? Nu zit ik daar te kijken met ogen die ideologische structuren kunnen traceren. En ik kan (leren) snappen hoe mannen en vrouwen, Turken en Armeniërs, of zieken en gezonden de verhalen over hun leven volhouden met alle mogelijke middelen die ze bezitten. Ook als dat betekent dat ze delen van zichzelf of de ander daardoor niet kunnen accepteren of moeten onderdrukken. Zo zit ik aan de tafel van die ‘werkcoach’ en zij legt mij haarfijn uit hoe ‘het’ zit, “en zeker nú”.

Als ze dit zegt besef ik hoe ik in ideologische structuren ben opgenomen. Deze instantie, de tafel met computer, de stoel voor de adviseur en die voor de werkzoekende, ze helpen allen mee om me te overtuigen dat de werkelijkheid zo in elkaar zit. En met het magische ‘nú’ bezweert deze vrouw als een ware sjamaan een realiteit op mij, die de meerwaarde van antropologie voor mijn arbeidsleven uitsluit.

Tijdens mijn studie heb ik mij twee jaar lang blootgesteld aan andere verhalen en een andere werkelijkheid. Eén waarin aan waarden andere dan economische bestaansrecht wordt verleend. Niet zomaar omdat het leuk is, maar omdat het merendeel van de wereld bestaat uit zulke andere waarden. En logisch: de antropologische discipline heeft ook haar voeten aan de koude Hollandse grond, met beperkte budgetten en een limiet aan arbeidsplaatsen. Maar ondertussen is het zich gaan vastzetten in mijn hoofd en in mijn lijf: ik kan niet meer geloven dat deze twee jaren antropologie geen meerwaarde vormen voor mij, in welke context dan ook. Of blijf ik daarmee, hoe koud en nat Holland ook, zo’n idealistische roepende in de woestijn?

Herbert Ploegman studeerde in 2011 af als antropoloog aan de VU en deed onderzoek naar kleding en mannelijkheid onder Marokkaans-Nederlandse jongens in Amsterdam. Momenteel oriënteert hij zich op arbeidsmarkt en academische onderzoeksplaatsen.

In de zomer van 2010 heb ik mijn scriptie ingeleverd als afronding van mijn Master Culturele Antropologie. Toen begon het, het zwarte gat. Dag in, dag uit was ik bezig geweest met die scriptie en had ik mezelf maar weinig rust gegeven. Ik vond het schrijven geweldig, alle herinneringen aan mijn afstudeeronderzoek in Suriname heb ik hierdoor telkens weer opnieuw beleefd. Maar nu was ik klaar. Suriname klaar, scriptie klaar, studeren klaar. Wat nu?

Ik kreeg de mogelijkheid om tijdelijk in een huis in Amsterdam te wonen en heb hiervan gebruik gemaakt. De eerste stap naar volwassenheid, een huis, check. De volgende stap was werk, wat vrij essentieel is als je stap één, een huis, hebt gezet.

Ik werkte al in een kroeg in Amsterdam en ging ernaast in de thuiszorg werken. Ik zette mijn CV op meerdere websites en na nog geen maand werd ik benaderd door een bemiddelingsbureau. Ik werd aangenomen als Office manager maar in een compleet andere sector, de staalindustrie. Maar werk is werk en voor het eerst in mijn leven had ik een volledig volwassen salaris. Kortom stap twee, baan, check.

Tja, en dan??? Het was een hele omschakeling om van een intens onderzoek, een scriptie schrijven, flexibele werktijden en afstuderen, direct door te schuiven naar het full time werken en de sleur van het dagelijkse leven. De winter kwam er aan en ook al had ik het allemaal onder controle, ik miste iets. Normaal gesproken zou ik de winter ontvluchten voor minstens 3 maanden. Voorheen zei ik mijn baan op en ging reizen van al het geld wat ik gespaard had en in het laatste jaar was ik op buitenlands leeronderzoek geweest. Maar dit jaar was dat geen mogelijkheid, ik had net een baan en nog niet genoeg geld gespaard om lang weg te gaan. Dan maar in Nederland blijven. Maar ik wilde iets nuttigs doen, iets betekenen en met mijn studie bezig zijn. Maar hoe?

Precies op dat moment werd ik benaderd door een stichting waar ik ooit mee naar Ghana ben geweest, Voluntary Childaid. Deze stichting zendt vrijwilligers uit naar Ghana en tegenwoordig ook naar Guatemala. Ze biedt verschillende projecten, van lesgeven en naschoolse opvang tot werkzaamheden in een ziekenhuis of weeshuis. De stichting was op zoek naar een bestuurslid en dit was precies de uitdaging die ik zocht. Ik heb gereageerd en ik werd uitgekozen samen met nog een andere vrouw. De organisatie bleek op een laag pitje te draaien en de activiteiten waren nihil. Mijn uitdaging was dan ook om deze stichting nieuw leven in te blazen. Het oude bestuur stopte er al snel mee en de stichting werd aan mijn collega en mij overgedragen.

Mijn eigen stichting, wat wilde ik nog meer! Maar het was/is een lastige taak om een stichting in deze tijd weer op de been te krijgen. Dit koste veel tijd en aandacht en we hebben er nog een bestuurslid bijgenomen. We zijn nu 6 maanden verder en het gaat erg goed! Er komen weer nieuwe aanmeldingen van vrijwilligers en ons stageprogramma is ontwikkeld zodat ook stagiaires bij onze stichting terecht kunnen. De stichting krijgt weer de structuur en aandacht die zij verdient en ik ben er met veel plezier mee bezig. Het kost veel tijd, moeite en geld maar het is het allemaal zeker waard!

Het verloren gevoel, oftewel het zwarte gat, heeft hierdoor gelukkig niet lang geduurd. Het is even zoeken en ploeteren, vergelijkbaar met leren fietsen, maar ik heb mijn draai gevonden. Ondanks dat ik niet betaald werkzaam ben als antropologe behoud ik door deze stichting mijn connectie met mijn vakgebied en doe ik een hoop ervaring op voor de toekomst. Beter vrijwillig aan het werk dan de connectie met je vakgebied compleet verliezen! Ik raad het iedereen aan, als je de passie hebt, ga ervoor!

Linda Kroeze studeerde Culturele Antropologie aan de VU. Zij studeerde af in 2010 op een onderzoek in Suriname naar de identiteitsvorming van Ndyuka Marrons in Paramaribo.

By Linda van de Kamp In 2007, Madam Gracelina (45 years old) was going to open a business with her husband in Maputo, the capital of Mozambique. She had managed to rent a nice building for their company at a central location in the city centre and had bought all the necessary equipment. There were also some possible future customers Dona Gracelina was in contact with and she was all ready to start. However, after having dealt with the right government department in Maputo for several months, government officials would not hand over the required licence. She suspected that the officials were waiting for her to pay them an additional sum of money to proceed, but she refused. In the Brazilian Pentecostal God is Love Church that she frequented, she handed over the project file with the company plans and copies of all the papers she had to arrange for the licence to a Brazilian pastor. He would take it with him on his travels until he was back in Brazil where the church’s founder was going to pray for her. During the service it was revealed that an evil spirit stood behind Dona Gracelina and this was following her wherever she went. The pastor expelled the spirit and proposed a programme of prayer, offerings and fasting to defeat the demon.

Studies on religious transnationalism have addressed the role of religion for migrants in maintaining the link between the home and host society. A central question is how transnational religion plays a role in preserving a sense of cultural continuity or in encouraging cultural change in contact between migrants and the new society in which migrants are subjected to a forceful public agenda that usually emphasizes integration. In this context, it has been argued that transnational Pentecostalism encourages stability in situations of mobility and provides for cultural continuity by offering migrants a ‘home away from home’.  

In the case of Brazilian Pentecostalism in Mozambique we are not, however, dealing with a migrant community. Mozambican converts continue to live in their own society while participating in a setting where relations are developed and maintained that link Brazilian and Mozambican societies. What exactly is the relevance of transnational religion and related questions on cultural (dis)continuity and (dis)integration in such an environment?

In the case of transnational Pentecostalism in Mozambique, converts’ cultural nearness to the local society appears critical. Brazilian Pentecostalism in Mozambique demonstrates the locally embedded meaning and development of transnationalism. Being part of the local society, unlike in situations of migration, many converts struggle to understand how their Pentecostal morality and spirituality can remain unaffected or even ‘uncaptured’ by local circumstances, powers or cultural realities. They want to become independent of locally binding forces, i.e. to become more culturally and socio-economically mobile and to cross boundaries. One example is the case of Dona Gracelina.

Madam Gracelina felt paralyzed because of the power the government officials had over her: she was being kept by ‘evil national powers’. It was through transnational Pentecostalism that she would be able to break out of this situation, something that was made real with the business papers that would leave the country to receive a blessing in Brazil. In this context Dona Gracelina was made aware of the negative impact of national spiritual connections: through her possible links with ancestral or other spirits her project was failing but by engaging in transnational Pentecostalism she could move away from these ‘origins’.

As outsiders, Brazilian pastors confront Mozambicans in a variety of ways with what their culture or life looks like. To question the power of local healers, the pastors mimic the behaviour of the healers when they are in a trance. They bring objects into church that local healers work with and show that they can touch them without any negative consequences. In the traditional Mozambican context this is considered offensive and dangerous but the pastors show that one should not be afraid if one is in the sphere of influence of the borderless power of the Holy Spirit. Another example is the so-called therapy of love (‘terapia do amor’). The therapy is a public meeting that resembles a church service but is dedicated to the subjects of marriage, love and sexuality. Thousands of people participate every week and most of them are young (aged 15-35). During one therapy session, the pastor imitated the behaviour of Mozambican couples who, according to Brazilians, are shy, do not have the courage to look each other in the eyes or to touch their partner in public spaces. Then the pastor held hands with his wife, embraced her and gave her a kiss to show what love is but also to demonstrate the shortcomings of local customs. By doing all this openly, the pastors want to force open cultural values as a way of bringing about transformation. They urge converts to cross cultural and spiritual boundaries, extending the tradition that spiritual practices involve boundaries that can be transcended.

Mozambicans do not travel literally to cross boundaries. Brazilian pastors have done so and it is their trajectory that creates a space of mobility. The dislocation by Brazilian pastors within and outside Brazil who leave their homes and families to preach the gospel  is valued as an important strategy of spiritual development because, by leaving one’s family, it is possible to be fully dedicated to the missionary project. The geographical journey facilitates a radical break with one’s former life and allows for the formation of a new person. During services in Mozambique, Brazilian pastors often used their personal journeys as an example of what faith looks like and what it can achieve. To transform, one has to travel and transcend the familiar, including one’s family and culture, and suffer hardships to create new possibilities. By participating in Brazilian Pentecostalism one embarks on a journey. Mozambican believers leave elements of local culture behind, begin to experience their lives differently and see things in a new light. Since converting, Dona Gracelina had started to walk through the city with a particular attitude, alert to all the (evil) influences that could affect her. Even though bodies remain in the same location physically, the subjective dislocation and the transnational positioning have the same effect as embarking on a real journey regarding social and cultural perceptions, values and practices.

Between 2005 and 2008, Linda van de Kamp did research in Mozambique as part of the research programme ‘Conversion Careers in Global Pentecostalism:  A Comparative Study in Four Continents’, funded by the ‘The Future of the Religious Past’ programme of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO) and hosted by the department of Social and Cultural Anthropology at the Vrije Universiteit, Amsterdam and the African Studies Centre, Leiden. On September 16^th, she successfully defended her thesis ‘Violent Conversion: Brazilian Pentecostalism and the Urban Pioneering of Women in Mozambique’. 

by Gea Wijers

The GMS cooperation is characterized as based on the increase of connectivity, competitiveness and community. Please note, not necessarily on the cooperation  or even integration that our European Union is based on. Cooperation or integration would rather be the aim of ASEAN. The challenge, on the other hand, for a small open economy like Cambodia is to maximize its opportunities within the GMS by building its infrastructure and trade facilitation yet also increase its competitiveness through investments in skills and human resources.

Regional competitiveness may hold promising results for a developing nation. It’s all about creating opportunities, which is hard. But when successful  it generates short-term results in terms of growth of private investment and employment. The number of foreign banks mushrooming in the streets of Phnom Penh over the last years is telling. So far the economic growth in the sub-region has averaged 6 per cent while Cambodian economic growth has averaged around 10 percent during the last years. Not a bad performance.

On the down side, health concerns such as the spread of HIV/AIDS and the increase of, for instance, illegal logging have been clear side-effects of this greater connectivity in the region.  Inequality within this regional community makes Cambodia vulnerable to these negative effects while there’s little capacity to counter them.  Moreover, the abuses of power and grand corruption so abundant in Cambodian society seem to act as barriers to growth and slow down the progress made.  Sounds familiar?

Of course, finally, an anti-corruption law has now been passed by the government.  It is received with very mixed reactions. As George Boden of Global Witness states: “Corruption tends to permeate through societies. Unless corruption is tackled at the very top, it seems very unlikely that it will ever be stamped out.” The central government is in full control of the anti-corruption bodies and this will severely undermine the law’s implementation. It seems Cambodian society itself could do with increased connectivity between its institutions and social groups as well as a building of an anti-corrupt community if it is to make the most of regional cooperation. An easy parallel is drawn with the Greek situation. There too, there are marked differences between the hard-working citizens paying the bill of the upcoming bankruptcy, and the responsible governmental officials that seem to escape unharmed.

In conclusion: if you want to go anywhere as a regional program or project, you better find a way to deal with institutional weaknesses in your most vulnerable members. Their open economies will be the first to profit from success, but the vulnerability of their societies will suffer most from the negative side effects and impede progress. If there’s any lessons to be learned from Cambodia it’s that economic and social transformation need to go hand in hand.  That would suggest that Greece cannot be left to its own devices, it’s too easy to boo and throw tomatoes at the weakest performer on the European stage.  Now is the time for European solidarity.

Gea Wijers is a PhD candidate at the Department of Organizational Science, specializing in Cambodian returnee migration, transnationalism and institutional entrepreneurship

Sandra Evers

Welke gevolgen heeft het voor lokale gemeenschappen in ontwikkelingslanden dat internationale organisaties daar op grote schaal landbouwgrond opkopen? Collega Sandra Evers heeft een grote subsidie ontvangen om dat te gaan onderzoeken.

In Ethiopië, Madagascar en Oeganda gaat ze kijken naar landprojecten voor voedselproductie, mijnbouw, biobrandstoffen, natuurbehoud, het tegengaan van ontbossing en aanplanten van nieuwe bossen. De lokale bevolking moet vanwege die projecten soms gedwongen verhuizen, wat gevolgen heeft voor hun economische, politieke, sociale en culturele leven. In Madagaskar kopen mijnbouwbedrijven bijvoorbeeld grond om mineralen te winnen. De mensen die daar wonen krijgen geld en een huis op een andere plek, maar raken wel de graftombes van hun voorouders kwijt, die heel belangrijk voor ze zijn.

Evers gaat in haar onderzoeksproject ‘Development as a Trojan Horse? Foreign Large-scale Land Acquisitions in Ethiopia, Madagascar and Uganda’ samenwerken met andere wetenschappers, beleidsmakers en non-gouvernementele organisaties. Met haar budget kan ze bovendien vier promovendi aanstellen. Het project wordt gefinancierd als Integrated Programme door WOTRO Science for Global Development.

Op Standplaats Wereld publiceerden we over dit thema eerder een uitgebreid radio interview met Evers bij het programma Spoken van FunX en een interview met haar door De Volkskrant.  Bovenstaand bericht verscheen op de nieuws website van onze faculteit.

Sandra Evers is universitair hoofddocent aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU.

Door Freek Colombijn Het Philips Center for Health and Well-being is een kleine afdeling binnen Philips, die strategische studies verricht. Het centrum krijgt input van twee denktanks. Eentje houdt zich bezig met de vergrijzing van de samenleving, de ander met de vraag hoe steden in de toekomst leefbaarder gemaakt kunnen worden. Voor de laatste ben ik tot mijn verrassing uitgenodigd. Een tiental bijeenkomsten staat gepland over een periode van twee jaar.

De denktank bestaat uit een tiental leden. De meesten hebben werk als consultant in stadsontwikkeling, of de ontwikkeling van hele regio’s, of hebben een managementfunctie (met strategische taken) bij Philips. Er zijn drie mensen van universiteiten: een architect, een specialist in internationale relaties en dan dus een antropoloog. Helaas heb ik de eerste bijeenkomst gemist en bij de tweede gelegenheid, in Shanghai, kom ik nieuw bij een groep die al patronen van interactie heeft ontwikkeld. Het is niet alleen een uitdaging iets aan de discussies van de denktank bij te dragen, maar ik zie de bijeenkomsten ook als een veld van onderzoek. Verslag van participerende observatie bij een multinational.

Het eerste dat opvalt is dat Philips er veel aan doet om de denktankleden te laten voelen dat ze belangrijk zijn. Voor een dag vergaderen wordt het team businesclass ingevlogen naar Shanghai. Op het vliegveld staat een auto voor me klaar, die me rechtstreeks naar het hotel brengt. Ik krijg een kamer op de 79^e verdieping met een adembenemend uitzicht op de beroemde Oriental Pearl Tower en de Bund. Het persen van mijn pak en gratis cocktails zijn inbegrepen bij de kamer.

Dat laatste is geen luxe, want de discussies zijn fascinerend, maar wel wat rommelig. Door onze verschillende achtergronden hebben we soms moeite om elkaar te begrijpen. Op de eerste bijeenkomst was bijvoorbeeld inclusiveness naar voren gekomen als een belangrijk punt van leefbare steden. Mensen kunnen zich veilig in de stad voelen als iedereen meedoet: rijk, arm, man, vrouw, jong oud, mensen met een verschillende religieuze of etnische achtergrond. Ik probeer uit te leggen dat dit naïef is. Dat mensen juist de neiging hebben muren op te trekken, soms letterlijk, en anderen buiten te sluiten om zichzelf veilig te voelen. Mijn punt wordt niet goed begrepen. Sterker, het was de enige opmerking van de dag die van anderen een geprikkelde reactie uitlokte.

Regelmatig is een algemene antropologische blik voldoende om wat zinvols te kunnen zeggen. Met enige trots worden bijvoorbeeld de resultaten van een mondiale vergelijkende survey gepresenteerd, waarbij mensen gevraagd is wat zij hun grootste gezondheidsprobleem vinden. Stress is een van de grote gezondheidsproblemen in veel westerse landen, maar tot verrassing van de meeste denktank leden wordt dat in Japan helemaal niet zo ervaren. De conclusie dat stress geen rol speelt in Japan, mag natuurlijk niet zomaar getrokken worden, want het punt is dat wat wel of niet als een gezondheidsprobleem wordt gedefinieerd cultureel bepaald is. Het is het algemene probleem van het vertalen van een begrip, hier ‘gezondheidsprobleem’, van de ene cultuur naar de andere. Stress bestaat wel in Japan, maar wordt niet als een aanslag op de gezondheid gezien.

Terug naar de cultuur van de denktank. Mijn inschatting dat bij het informele etentje de avond tevoren de mannen een stropdas zouden dragen was verkeerd en ik was zo’n beetje de enige met zo’n ding. De volgende morgen verschijn ik op de eigenlijke vergaderdag van de denktank zonder stropdas en de eerste man die ik tegenkom, draagt dan wel een das. Zit ik weer fout! Gelukkig blijken meerdere mannen geen das te dragen, dus het kan. De eerste spreker is een plaatselijke directeur die verslag doet over Philips China. Voor mij interessant, maar eigenlijk vormt zijn verhaal geen stof of input voor de denktank en als zijn verhaal uitloopt en de voorzitter hem niet direct afkapt (dat hoort kennelijk niet bij de vergadercultuur) gaat er naar mijn ruwe schatting toch snel zo’n 4000 euro verloren (betaald aan tickets, hotels en fees van alle aanwezigen). Bij deze multinational wordt niet zo op de kleintjes gelet.

Van het lidmaatschap van een denktank ben ik trouwens niet slimmer geworden. Op de thuisreis op het vliegveld van Shanghai bedenk ik me dat ik een jasje, een overhemd en drie stropdassen op mijn hotelkamer heb laten liggen. Teveel met het hoofd in de wolken? Bij Philips heb ik die stropdassen in ieder geval niet nodig.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Onlangs schreef hij voor deze weblog over Shanghai en ecologie. Daarvoor berichtte hij verschillende malen over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Wil je meer weten over The Philips Center for Health and Well-being, ga naar

Sandra Evers

Deze week waren Sandra Evers en Michel Doortmont te gast bij Manu om ons bij te praten over landacquisities door welvarende overheden en multinationals in met name Afrika. De interessante interviews zijn hier weer direct te beluisteren:

Door Manu van Kersbergen De wereldbank heeft berekend dat er in 2009 voor 45 miljoen hectare aan grond werd verhandeld (dat is ongeveer 11 keer de oppervlakte van Nederland). Hierbij gaat het vooral om grond in Afrika, Zuid-Amerika en delen van Azie. De lappen grond worden opgekocht of gepacht door grote multinationals of welvarende centrale overheden, die de grond vervolgens gebruiken voor de productie van voedsel of biobrandstoffen. Dit proces, dat sinds de voedselcrisis van 2008 een enorme vlucht heeft genomen, staat beter bekend als ‘landgrabbing’.

Voor deze aflevering van Spoken ging ik in gesprek met VU antropologe Sandra Evers over de gevolgen van het wisselen van eigenaar van de lappen grond voor de lokale bevolking. Eerder publiceerde dit weblog al een interview met haar in De Volkskrant over dit thema. Ook sprak ik met universitair hoofddocent Internationale Betrekkingen en Afrika Studies aan de Rijksuniversiteit Groningen, Michel Doortmont. Dr. Doortmont verklaarde o.a. waarom hij de kritiek vanuit het westen op ‘landgrabbing’ hypocriet vindt.

Zie ook het volgende filmpje voor een indruk van de problematiek:

Manu van Kersbergen is radiomaker, rapper en student culturele antropologie op de Vrije Universiteit. De eerdere antropologisch-getinte afleveringen van Spoken gingen over antropologie en activisme in Israël/Palestina en over de publieke antropologie.

Hyundai's giant vuvuzela (picture by Duane Jethro)

By Duane Jethro The car company Hyundai has come up with a solution for those whom the expression “Feel It. It Is Here” has no real emotive purchase. In support of their slogan for the World Cup, “We bring the Gees”, the company has erected a 37 metre long vuvuzela on an abandoned flyover in Cape Town’s city centre. To affirm their commitment to pumping up the World Cup spirit, the instrument is not merely a striking piece of visual advertising, but sonically brings the company slogan to life as a fully operational noise making instrument.

Intended to be sounded off every time a goal was scored during the tournament, the giant trumpet’s sonic booms have, however, been curtailed by the city council on the grounds that it would seriously disrupt traffic at the major intersection below. While the project has been a failure in this sense, it has succeeded in promoting the notion of gees and linking it with vuvuzelas.

If in the months leading up to the World Cup South Africans lacked a term to describe the achy, charged sensations evoked by the news of the impending tournament, then Hyundai provided them with a concise, lofty expression describing the religious like atmosphere that was being conjured up. Gees is an Afrikaans word meaning spirit or ghost, and is specifically rooted in Christian religious rhetoric. Through their marketing campaign, Hyundai have therefore attempted to tap into the almost transcendent sentiments associated with the World Cup. At the same time, as far as religion is a cultural phenomenon, the company has also seemed to have spawned an invented tradition.

That said, the emergence of this term can not simply be put down to the heavenly financial gains the Hyundai company would reap from this branding exercise, since religion has been a pervasive feature of this World Cup. Examples abound. Prior to the start of the tournament, FIFA™ was alerted to the widespread use of a combination of traditional pharmacopeia and religious practices that were employed widely across the African continent as a means of improving on field performance. In that instance, FIFA™ lowered their gaze from the heavens and the efficacy of divine influence and focused instead on the as yet unknown potency of potions that formed part of many African football teams’ performance improving regimes.

In another instance, the ground upon which the opening game was to be staged at Soccer City had to be consecrated by members of the Traditional Healers Council, ‘as a means of blessing the stadium as a symbol of welcome to the nations that are coming, and calm the ancestors who may be frightened by the many different languages spoken by foreign fans’. The ritual included the burning of incense and special medicines, and the slaughtering of a cow, since bovine symbolized strength and would aid global camaraderie since the specimen sacrificed in this instance was “a unifying cow”.

Hyundai were onto something when they erected their massive vuvuzela on the unfinished flyover, since there was some truth to the idea that the vuvuzela resonated with real religious power. While the plastics manufacturing company Mascincedane Sports could be credited with popularising the instrument during the 2000’s, it was the Shembe Church that claimed original ownership of the horn. For members of this congregation, their horn, known as the imbomu, has been used in their most sacred religious rituals since 1910. In the wake of the vuvuzela’s increasing popularity, the church came out forcefully against it, protesting not at the fact revenue that was being generated by their sacred horn, but the theft of their religious power. As one member of the Church declared, “when people are playing football and hearing the vuvuzela they are getting the power of our Holy Spirit”. In that sense, while it may not always sound like it, this tournament may certainly be blessed.

Duane Jethro

Duane Jethro is a PhD Student at the Department of Social and Cultural Anthropology of VU University Amsterdam. His research focuses on post-apartheid cultural heritage initiatives and takes place as part of the NWO project Heritage Dynamics. He is currently conducting fieldwork in South Africa and regularly writes reports about the World Cup for Standplaats Wereld.

Foto door Maki

Door Tijo Salverda Voor alles is een eerste keer. Deed het pijn de eerste keer verkiezingsprogramma’s lezen? Nee, maar echt fijn was het ook niet. Ik heb me moeten worstelen door de retoriek over veiligheid, migratie, duurzaamheid en onderwijs. Allemaal belangrijk uiteraard, maar misschien moeilijk te verwezenlijken vanwege de geplande bezuinigingen. Uiteraard hebben de partijen daar wel een antwoord op: ‘zoveel bezuinigen hier, zoveel bezuinigen daar.’ Maar hoe zijn we ook alweer in deze situatie terechtgekomen? O ja, kuddegedrag, irrationaliteit en een nogal creatieve manier van werken in de financiële sector. Dus wat zeggen de partijen eigenlijk over de oorzaken van de staatsschuld?

Ik heb de verkiezingsprogramma’s van CDA, D’66, GroenLinks, de PVDA, de PVV, de SP en de VVD er eens op nageslagen. “[De] crisis kwam van rechts, de oplossingen komen nu van links,” zegt GroenLinks. Typisch zo’n opmerking, maar hebben we niet met zijn allen de controle op de banken laten verslappen? De SP merkt dan ook terecht op dat zowel links als rechts met marktwerking te koop liepen. Beetje jammer alleen, dat de SP zichzelf voor het gemak niks aanrekent. Maar ja, politici ter aller zijden blinken niet uit in zelfreflectie. Er wordt dan ook niks gezegd over het eigen falen en hoe de partijen dat in de toekomst willen gaan voorkomen.Ik zou zeggen, de crisis kwam niet per se van rechts. Maar komen de oplossingen van links? Ik zou hier geen uitspraak over durven doen aangaande de komende bezuinigingen.

Als het over de oorzaken gaat, is er wel een patroon te herkennen. Het CDA zegt dat financiële producten een duidelijk doel moeten hebben en op het creëren van toegevoegde waarde gericht moeten zijn. Vaag. Het blijft eigenlijk in algemeenheden hangen, waar we vooral alleen wat aan moeten doen als het internationaal gecoördineerd wordt. De enige die snoeihard zegt dat als het internationaal niet gaat, we het zelf moeten doen is de SP. Hulde voor dit standpunt. Want als je je altijd blijft verschuilen achter de angst je concurrentiepositie te verliezen en daarom moet gaan wachten tot er internationale overeenstemming is, ben je waarschijnlijk alweer in een nieuwe crisis beland.

De PVV zegt niks over de financiële markten. En de VVD blijft steken in retoriek over de overheid die op te grote voet heeft geleefd. Misschien is het goed om de VVD erbij te hebben als het op bezuinigingen aankomt, maar dan lijkt het me ook verstandig iets te doen aan de oorzaken van de uit de hand gelopen schulden. Dat zijn namelijk niet alleen wachtgeldregelingen en Grieken die op te grote voet hebben geleefd, maar net zo goed een paar banken op de Zuidas die hun zaakjes niet goed voor elkaar hadden. Diegenen die wel wat zeggen over deze banken zijn vooral GroenLinks, D’66, de SP en de PVDA. Dit varieert tussen algemeenheden, zoals beter toezicht (D’66) en moreel leiderschap (PVDA) en duidelijke standpunten, zoals het splitsen van consumenten- en handelsbanken (GroenLinks en SP). Het ene idee is beter dan het andere, maar tot een grondige analyse van hoe het zo uit de hand heeft kunnen lopen en hoe je dit in de toekomst wilt voorkomen komt het amper.

Het blijft ook lastig de complexiteit van de financiële markten te onderkennen. Vooral ook door de onlosmakelijke invloed van maatschappelijke tendensen, (sociale) psychologie en sociaal-culturele aspecten op deze markten. Grappig is dan ook het verwijt dat Job Cohen geen verstand van economie heeft. Hebben de economen namelijk wel verstand van de economie? Zat het CPB, dat nu alle verkiezingsprogramma’s heeft nagerekend op hun haalbaarheid, er niet faliekant naast met hun groeivoorspellingen vlak voor de financiële markten instorten? Hebben allerlei bankiers en pensioenfondsen zich niet suf gekocht aan Amerikaanse hypotheken, terwijl het duidelijk was dat veel van de Amerikanen amper de middelen hadden? Konden de banken niet bedenken dat de Grieken hun huishoudboekje niet op orde hadden toen ze staatsobligaties aanschaften?

Kortom, waarom wordt er niet wat meer sociaal en culturele (ir)rationaliteit in het verhaal gestopt? Deels lijkt dit te komen door de symbolische macht van de economen. Zij waren de experts en wisten altijd alles over de economie. Deze positie proberen ze te behouden, zelfs nu ze hebben gefaald. Openlijke aantrekkingskracht voor andere sociale wetenschappen is dan ook minimaal. Een heimelijke liefde is er wel, want de invloed van sociale en culturele aspecten wordt steeds meer erkend door de economische experts. Al proberen zij vaak het wiel opnieuw uit te vinden, zoals wel vaker bij de eerste keer.

De Nobelprijswinnaar George Akerlof heeft het bijvoorbeeld over Identity Economics. De keuze van een individu komt niet alleen voort uit de persoonlijke voorkeur maar wordt ook beïnvloed door hoe mensen denken te moeten handelen. Huh, van welke planeet kom je als je anno 2010 pas beseft dat het gedrag van mensen wordt beïnvloed door hun sociale omgeving? Vragen naar het verleden van je nieuwe liefde kan dan ook geen kwaad. Wie weet ligt er zelfs een mooie toekomst voor economen en andere sociale wetenschappers in het verschiet. Het besef dat de eerste keer niet louter voorkomt uit je eigen voorkeur, maar wordt gevoed door de verwachting van je sociale omgeving helpt daar vast bij.

Tijo Salverda is cultureel antropoloog en is onlangs aan de VU gepromoveerd op zijn onderzoek naar de Franco-Mauritianen, de blanke elite op Mauritius. Hij zet momenteel een nieuw onderzoek op naar de invloed van sociaal-culturele aspecten op het handelen van professionals in de financiële wereld, getiteld The culture of the crunch. Andere bijdragen van Salverda op dit weblog gaan ook over de financiële crisis

Eerdere afleveringen van Antropologisch Kieskompas gingen over integratie, onderwijs, en democratie.

By Jethro Alons

Although my inner anthropologist is always excited at the prospects of a new form of religion, I have to say I was quite skeptical about this. Apple as religion? Really? Scientific research done by a marketing researcher or what the CEO of a company says about his product doesn’t really convince me. This might have something to do with the fact that I have never been much of an Apple “devotee” (I only bought an iPod because I couldn’t find any other good mp3 players).

But when I saw my roommate staring intently at his macbook watching a picture-by-picture account of the conference which introduced the new iPad, it did get me thinking there was something more to it. Many of my friends are Apple “devotees”, some of them making attempts to “convert” me to Apple.

When I watched a video of the conference which introduced the iPad it struck me that Steve Jobs talks like a priest. He uses the same tone of voice and intonation that you see in American priests on television. This reminded me of the notion of civil religion, in which religious expressions and sensations are used by politicians in relation to the state. I think Steve Jobs is trying to do the same here, coating Apple in a religious dip and setting it in an aura of the sacred.

If we look at Durkheims work, we get a better understanding of Apple as a religion. Durkheim says that religion is essentially society worshipping itself, and its own norms and values. I think that many “devotees” who look at Apple see a company with the same ideology when it comes to technology. They want to push the boundaries of technology, think outside of the boxes that many of technology and software companies have created. And they want it user friendly in a sleek and beautiful design.

I have to say, taking all this in account, I understand the notion of Apple as a religion a little better. I think we can say that Apple has religious characteristics and qualities. As Steve Jobs himself said, Apple’s mix has religion in it. But a real religion? I’m still not convinced.

Jethro Alons is a student of Anthropology at the VU. See an earlier article he wrote on the occasion of a guest lecture about Harvey Whithouse’s Explaining Religion project.