Door Floor ten Holder 

Afgelopen donderdag 12 april presenteerde ik het rapport “Kleine stappen van grote betekenis: een nieuw perspectief op humane opvang van asielzoekers” in een vol Felix Meritis. In dit onderzoeksrapport staan de verhalen van bewoners en oud-bewoners van asielzoekerscentra (azc’s) in Nederland centraal.

Uit onze interviews met bewoners is naar voren gekomen dat de motivatie om iets van de nieuwe kans in Nederland te maken bij iedereen aanwezig is. Mensen willen graag van betekenis zijn tijdens de wachttijd in het azc. Maar die veerkrachtige en gemotiveerde houding van bewoners moet in de sobere omgeving van het azc tot uiting komen. Er zijn tijdens deze wachtperiode wel mogelijkheden om onbetaald werk te doen en Nederlands te leren, ook is het in beperkte mate mogelijk betaald werk te verrichten of een opleiding te starten. Maar het blijkt dat deze mogelijkheden onduidelijk zijn en weinig gestimuleerd worden.

Opvallend ook is dat mensen in het azc graag contact willen hebben met Nederlanders. Maar door een taalbarrière, een gebrek aan sociale gelegenheden waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en ervaren beeldvorming van asielzoekers blijkt  het erg lastig het contact ook daadwerkelijk te leggen.

Uit de interviews blijkt dat er wel degelijk mogelijkheden zijn binnen de huidige situatie die nu nog niet benut worden, maar wel kansen bieden om kracht en motivatie onder bewoners in stand te houden. Om te beginnen zouden de bewoners anders benaderd kunnen worden. Nu worden zij aangesproken op één aspect van hun identiteit, namelijk als asielzoeker met een negatieve beladenheid van hun ‘non-status’. Een humaner beleid begint door individuen als mens te zien vanuit hun veelzijdigheid waardoor zij ook als vader, moeder, timmerman, ingenieur, of op andere talenten worden aangesproken die van betekenis kunnen zijn voor hun leefomgeving.

Ook zou er ruimte gemaakt kunnen worden voor het ontstaan van sociale verbindingen. Contacten zorgen voor steun, afleiding en kunnen nieuwe mogelijkheden zichtbaar maken. Het faciliteren van sociale bijeenkomsten zoals feesten waar bewoners en omwonenden elkaar kunnen ontmoeten zou al een kleine stap van grote betekenis kunnen zijn.

Verder zou er meer nadruk moeten komen op het belang van zinvolle dagbesteding. Bewoners willen zich graag nuttig maken, maar daarvoor is het nodig hen weer eigenaar te maken over de invulling van hun dagelijks leven. Een kleine stap hierbij is het inzichtelijk en concreet maken van welke mogelijkheden er zijn in de buurt van het azc. 

Het gaan voorzien in deze voorwaarden kan leiden naar het hervinden van eigen kracht en verbindingen met de omgeving. Dit maakt een opvang mogelijk die zowel de asielzoekers zelf als de samenleving in zijn geheel op den duur meer winst oplevert.

Floor ten Holder werkt als junior onderzoeker en docent aan de afdeling Organisatiewetenschappen van de Vrije Universiteit. De aanjager van het onderzoek is het project De Werkelijkheid: zij werken vanuit een visie dat Nederland anders om zou kunnen gaan met asielzoekers en vluchtelingen, namelijk op een manier waarbij hun krachten en talenten overeind blijven, zichtbaar zijn en anderen in de samenleving kunnen inspireren. Het onderzoek is uitgevoerd door Marije de Boer (BSc) en Floor ten Holder (MSc) onder begeleiding van Prof. dr. Halleh Ghorashi in het kader van de bijzondere leerstoel Management van Diversiteit en Integratie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Ingenieur Omaan, kunt u ons iets vertellen over de commissie, en de motieven om deze opdracht aan haar mee te geven?

Look, we constateerden dat het wetenschappelijk onderzoek in Nederland stagneerde. Teveel onderzoekers, in particular in de alfa- en gammawetenschappen, werkten en publiceerden nog in samenwerkingsverbanden van minder dan 5 of 10 collega’s en incidenteel zelfs individueel. Dat leverde publicaties op met slechts één naam daarboven; very inefficient, en een output van minder dan drie peer-refereed articles a year, in sommige gevallen zelfs in journals met minder dan een double-A rating. Dat leverde vanzelfsprekend ondermaatse impact-scores op. Er moest dus iets gebeuren, en mijn collega’s en ikzelf zijn op zoek gegaan naar een integraal, innovatief, future-ready alternatief.

Maar op de Nederlandse universiteiten zijn de afgelopen jaren toch al de nodige maatregelen genomen om de output en efficiëntie te verbeteren?

Te weinig, en met te geringe ambities. For instance, enkele jaren terug lanceerde men de notie van focus en massa, om onderzoeksinspanningen beter te stroomlijnen. Ons bleek dat dat tekortschoot. Naast FOcus en MAssa is GRAvity, SYnergy and SPeed nodig. Dat maakt samen het acronym FOMAGRASYSP. Als we ons onderzoek voortaan op dié leest schoeien, dan héb je ook wat. Een ander voorbeeld betreft de quality van de onderzoeksoutput. Tot nu toe ambieerde men top en excellent research. Dat leek ons te bescheiden. Wil je écht verschil maken, dan moet je utmost en supreme research laten zien. Daarom is onze quality-ambitie vanaf nu de mix van Top, EXcellent, SUPreme en UTmost; kortom TEXSUPUT research. We hebben begrepen dat onze USA-collega’s bleek wegtrokken toen ze over deze nieuwe Dutch target vernamen. Tenslotte: we streefden in het verleden naar tenminste drie refereed outputs per six months in double A-rated-journals. Daarmee win je de oorlog niet. We gaan de lat hoger leggen. Het moeten er zes worden, in triple-A journals. We hebben Standard & Poor’s verder gevraagd een A² category in journals te onderscheiden, journals met een mega-impact dus. Wie daarin publiceert krijgt een marktconforme bonus, zoals dat in de real economy gebruikelijk is. We gaan daaraan een incentive verbinden: we gaan achievement convenants, inclusief concrete benchmarks, met alle stafleden afsluiten en aan het niet nakomen ervan binnen drie maanden consequenties verbinden.

Hoe denkt u dat we deze hoge ambities kunnen verwezelijken?

Basically, afslanking en upscaling. We zijn nu echt ver voorbij al die amechtige noties als de SmartMix, de innovation-platforms, de ondernemende universiteit, de onderzoeksstimulerings-fondsen, de universitaire marketability, ‘Bologna’, de accreditatie-audits, de onderzoeksscholen en de graduate schools, de softe functioneringsgesprekken of de ordinaire peer-reviewed outlets. We moeten radicaler denken. De Nederlandse universitaire wereld moet los komen uit dat provinciale. We stellen gedurfde fusies voor. Leiden, Rotterdam, VUA, UvA en Utrecht gaan samen, op een nieuwe campus. Om een campus van die omvang te kunnen bouwen, heb je ruimte nodig. Vandaar ons voorstel aan de regering om de Markermeerpolder alsnog droog te leggen. Dat gekneuter van “de Boelelaan oversteken” voldoet natuurlijk in deze tijden van accelererend research-dynamism niet meer. Ook Nijmegen, Wageningen, Twente, Eindhoven, Tilburg en Maastricht gaan samen, en zullen bouwen op de Vierde Maasvlakte. Voor Groningen is € 6.57 per aandeel geboden door Oldenburg en Hamburg; me dunkt dat de stockholders in hun handjes zullen knijpen. De nieuwe campussen zullen geen faculteiten meer hebben, laat staan afdelingen, maar big-theme research-clusters, waarin tenminste 100 scholars samenwerken, in grote kantoortuinen. We kopen toegang tot alle grote data-bases in de wereld. Boeken- en archiefkasten bestaan daar niet meer; the world is now digital. Voor echte TEXSUPUT researchers creëren we natuurlijk adequate condities, assembly units, tot 15 personen. Imagine hoe dat daar bruist: iedere dag gaan er twee submissions, samengesteld door minimaal 20 authors, de deur uit! Daartoe is vanzelfsprekend close surveillance and micro-management van medewerkers vereist; per slot van rekening is wetenschap allang geen gewone topsport meer – het is extreme sport geworden.

Hoe vindt u de mensen die op dit niveau kunnen presteren?

Om de young talents eruit te plukken, creëren we voor recent gepromoveerden onderwijsaanstellingen, steeds per course, met een maximale duur van 3 maanden, tegen een half-minimum-wage stipendium. Als zij dit drie jaar lang volhouden, en ondertussen hun research-output op three-refereed-per-semester handhaven, kunnen we ze een temporary-junior-try-out-assessment-dependent-pre-contract aanbieden. Degenen met een echte passionate attachment om output te produceren komen dan vanzelf bovendrijven, blijkend uit hun ISI rankings en H-indexen. Onderzoek, moeten we ons realiseren, is big or is not; it is FOMAGRASYSP or marginal.

En hoe financieren we zulk grootschalig onderzoek?

Het is inmiddels duidelijk dat we way passed de 1^e en 2^e geldstroom zijn. De 3^e geldstroom levert ons de komende jaren nog wat op, maar eigenlijk zoeken wij het in de 4^e geldstroom. Ik heb het hier over de hedgefunds. Dat zijn flexibele, kapitaalkrachtige en gretige financiers, die, om dat vooroordeel maar meteen uit de wereld te helpen, heus niet bang zijn om hun geld in wetenschap te steken. Al willen ze natuurlijk snel en munificent rendement, dus daarin zullen we hen tegemoet moeten komen. We can do that: binnen een project vanaf 15 miljoen moeten 6 patenten binnen 6 maanden gemakkelijk haalbaar zijn. Waarschijnlijk zullen nostalgics zeuren, maar ook zij zullen moeten inzien dat research projects onder de 15 miljoen inmiddels toch echt totaal onrendabel en archaic zijn. Research clusters die, over een periode van 5 jaar, onder de 50 miljoen 3^e en 4^e geldstroom scoren geven er blijk van de knack voor onderzoek onvoldoende te bezitten en zullen worden afgebouwd.

U denkt echt gróót, nietwaar?

Het moet. Op dit moment wordt bijvoorbeeld gesproken over IOZI’s, de Interfacultaire Onderzoeksinstituten, gericht op het upscalen van onderzoeksmassa. Maar het is duidelijk dat dit nog te dispers en kleinschalig is om toekomstbestendig te zijn. Wat we nodig hebben zijn megainteruniversitairepluridisciplinaire en transacademische, multimethodologische en giganationale tetra-instituten waarin de cream of science haar inspanningen combineert, at a large scale. De tijden zijn veranderd. Voor het eerzame en eenzame individue dat notabene op een eigen kamer, door de universiteit gefourneerd, in de namiddag nog zit te tobben op een publicabele tekst in een sub-double-A-journal, is in de future echt geen plaats meer.

En bevlogen doceren, in het Frans of Nederlands publiceren of boeken schrijven?

Dat staan wij voorlopig onverkort toe.

Wij bedanken de heer Omaan voor dit openhartige interview. 

Door Ton Salman, universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).  Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika. Op Standplaats Wereld schreef  hij onder meer over burgerrechten en gemeenschapsrechten, over de impact van de financiële crisis (in het Engels) in Bolivia, en nog veel meer.

Image taken from http://kimmoment.wordpress.com/2011/08/18/mayhem-madness-media-exaggeration/

 By Tarryn Frankish Globally, the question of how to deal with the ‘dirty business’ of keeping things clean remains pertinent. In this blog I look to South Africa for insight into these questions as strikes around the globe by cleaning staff force us to think about the politics and ethics of keeping things clean elsewhere.

As a Desmond Tutu scholar, working at the Vrije University in Amsterdam in the Netherlands and the University of the Witwatersrand in South Africa I have the unique opportunity of spending time in two countries as I work towards my doctoral degree. My first trip to Amsterdam coincided with a strike by cleaning services in May 2010. More recently, as I was leaving Amsterdam in February 2012, the working conditions of cleaning staff were again in question. This question resonates with what I have come to know in South Africa.  Striking similarities in the way ‘cleaning’ is organised in the Netherlands and South Africa became apparent to me during my stays despite the contextual differences between the two countries, wherein cleaning work is performed and negotiated. The situation in South Africa (and some of the similarities witnessed in Amsterdam) suggests much for thinking about the politics and ethics of keeping things clean in a global context. I present four striking (indeed literally striking) insights from South Africa that I believe offer something into the questions about the working conditions of cleaning staff to the global questions and debates:

Cleaning is political

Who cleans and how has always been a political question in South Africa. In a country where domestic chores within middle class homes, including cleaning, have predominantly been hired out to black women, the politics of Apartheid (literally separateness) had to accommodate the movement of these women within racialised spaces: including allocations of passes into urban spaces for movement and even residence (often on the properties of white bosses).  The history of cleaning has been a political one but there remains something to be said in a post-Apartheid South Africa, and a 21^st century world, about (im)migration and the politics of who keeps things clean.

Cleaning is about race and class

Within South Africa, the answer to who keeps things clean remains the same as it always was: poor, black men and women.  Although it seems obvious that the threads of disadvantage intersect differently in the Netherlands, what is revealing is that cleaning work exists on the lowest strata of the social scale; attracting and maintaining communities on the margins of society. It does not seem coincidental to me that there remains a racial dynamic to cleaning services in South Africa and across the globe, including in the Netherlands. During my time at the Vrije University in Amsterdam the only black faces I saw were those of visitors or cleaning staff, and the latter only after hours when the offices were otherwise empty. There is some irony that cleaning happens ‘under the cover of darkness’.

Cleaning support invisibilities

Despite the ubiquitousness of cleaning services, South Africans have made an art out of rendering particular services and even particular kinds of people invisible. Certain forms of cleaning are considered ‘best’ particularly when they are invisible. People tend to comment on the cleanliness (or lack thereof) of beaches, malls, and other public spaces only when the invisible services fail to perform their regular brand of magic to maintain and beautify these places. There is some irony that ‘cleanliness’ only becomes visible when it is perceived absent! More, it is not only the services but the people who perform them who are often invisible. As noted in point two above, these people are already those who live on the margins of society. It is not uncommon for people to refer to those who clean their homes, garden or offices with patronising titles like ‘the (cleaning) girl’ or ‘the (garden) boy’, or an anglicised name to accommodate the employer’s English tongue. The language used to speak of and to people who clean makes it possible for others to see them solely through the description of their work, and not as individuals outside of the work context. It would not be strange for employers to be surprised by or even fail to recognise staff outside of the work environment.

Invisibilities support and hide inhuman conditions

That people can be invisible in this way is socially dangerous, resonating with the Dutch slogan: ‘nooit meer onzichtbaar’ [no longer invisible]. In South Africa, the failure to ‘see’ people and to recognise their humanity (as evidenced within cleaning work) opens the door to other kinds of social ills. Overtly, particular kinds of people become locked into a cycle of poverty and this becomes accepted as natural, normal and inevitable. More subtly, other kinds of social ills become a part of the social psyche. Rampant greed and corruption, a bug-bear of those writing about the state of South Africa’s economy, are only possible in a society where people fail to recognise and empathise with the humanity of those they are in effect stealing from. The biggest danger is that because  those who work at the lowest strata of society (including various cleaning staff) become invisible, the link between the working conditions of these people and more insidious social ills are concealed.

The challenge to these pressing questions about the working conditions of cleaning staff globally, including in the Netherlands, is to consider the politics and ethics of keeping things clean. It seems almost superfluous to say that a society’s character is evidenced through how it organises its ‘cleanliness’.

Tarryn Frankish is a PhD candidate in the Vrije Universiteit Amsterdam NRF Desmond Tutu doctoral programme. She is working on questions of Youth Identity in Post-Apartheid South Africa. Her project sits in the SAVUSA Desmond Tutu programme at the VU and in the school of Psychology at Wits in South Africa.

Ram Kumar - Unemployed Graduates (1956) Salem Library

Door Herbert Ploegman Ik ben op zoek naar werk. Werk waarvoor je betaald wordt; om van te leven. En zo zit ik na inmiddels een periode van solliciteren aan de tafel van een ‘werkcoach’. Dat is een vrouw van een bureau dat lijntjes heeft met de arbeidsmarkt en zij weet hoe je ‘ergens komt’. Ze bekijkt mijn cv, en zegt: “antropologie, leuk hoor, maar ik zal je uit de droom helpen: je hebt er niets aan”. Dan herstelt ze zich: “of misschien toont het diploma enkel aan dat je wat breder kunt kijken”. Ik knik begrijpend, maar zie ondertussen twee jaar prestatie en inhoudelijke studie van het bordje in de prullenbak geschoven worden. Dit is het geluid dat je links en rechts hoort: antropologie als kansloze discipline. Het heeft geen toegevoegde waarde, zo stelt ook deze dame. “En zeker nú”, voegt ze toe. Het is 2012 en het is malaise. Maar is antropologie werkelijk kansloos? Als ik naar mijn bankrekening kijk zou ik het haast gaan denken. Maar wat heb ik ook alweer gedaan, de afgelopen twee jaar? En waarvoor?

Ik herinner me nog de eerste colleges, waarin Engelstalig jargon me om de oren vliegt: agency, endogamy, rites of passage. De woorden grijnzen me aan als een klassieke wilde: fascinerend maar toch ook beangstigend. Ga ik dit wel snappen? Enkele maanden en wat inspirerende collegereeksen later kan ik al heel wat beter uitleggen waar het om draait in de antropologie: het is een geschiedenis aan pogingen om te begrijpen waarom mensen doen zoals ze doen, en hoe ze met macht en middelen zin geven aan hun bestaan. Weer een jaar later, met een master als een snelkookpan achter de rug, heb ik geleerd korte heldere argumenten te schrijven. Ook heb ik geleerd onderzoek te doen vanuit de empirie: zoals het zich om me heen aandient. Ik kan dit verbinden met dat wat anderen er al over hebben gezegd, en er een standpunt over innemen. Ik, de bijna-master, die de grootheden der academie aanspreek op de kieren in hun argumentatie. En het lukt: ik ploeter, ik groei en ik kom boven!

En nu? Nu zit ik daar te kijken met ogen die ideologische structuren kunnen traceren. En ik kan (leren) snappen hoe mannen en vrouwen, Turken en Armeniërs, of zieken en gezonden de verhalen over hun leven volhouden met alle mogelijke middelen die ze bezitten. Ook als dat betekent dat ze delen van zichzelf of de ander daardoor niet kunnen accepteren of moeten onderdrukken. Zo zit ik aan de tafel van die ‘werkcoach’ en zij legt mij haarfijn uit hoe ‘het’ zit, “en zeker nú”.

Als ze dit zegt besef ik hoe ik in ideologische structuren ben opgenomen. Deze instantie, de tafel met computer, de stoel voor de adviseur en die voor de werkzoekende, ze helpen allen mee om me te overtuigen dat de werkelijkheid zo in elkaar zit. En met het magische ‘nú’ bezweert deze vrouw als een ware sjamaan een realiteit op mij, die de meerwaarde van antropologie voor mijn arbeidsleven uitsluit.

Tijdens mijn studie heb ik mij twee jaar lang blootgesteld aan andere verhalen en een andere werkelijkheid. Eén waarin aan waarden andere dan economische bestaansrecht wordt verleend. Niet zomaar omdat het leuk is, maar omdat het merendeel van de wereld bestaat uit zulke andere waarden. En logisch: de antropologische discipline heeft ook haar voeten aan de koude Hollandse grond, met beperkte budgetten en een limiet aan arbeidsplaatsen. Maar ondertussen is het zich gaan vastzetten in mijn hoofd en in mijn lijf: ik kan niet meer geloven dat deze twee jaren antropologie geen meerwaarde vormen voor mij, in welke context dan ook. Of blijf ik daarmee, hoe koud en nat Holland ook, zo’n idealistische roepende in de woestijn?

Herbert Ploegman studeerde in 2011 af als antropoloog aan de VU en deed onderzoek naar kleding en mannelijkheid onder Marokkaans-Nederlandse jongens in Amsterdam. Momenteel oriënteert hij zich op arbeidsmarkt en academische onderzoeksplaatsen.

Een dergelijk ingrijpen is in Nederland ondenkbaar: hier krijg je bij burgerlijk protest tegen Zwarte Piet geen excuses aangeboden maar pepper spray in het gezicht. Cliché afbeeldingen van de joviale “neger” op blikjes schoensmeer (en vele andere artikelen) zijn al enige tijd van het sociale toneel verdwenen. Maar iedereen die erop wijst dat Piet zijn karikaturale uiterlijk (zwarte huid, kroeshaar, dikke rode lippen) verkreeg in de tijd van slavernij is een Zeurpiet. Zeurpiet of niet: Zwarte Piet is een stereotype karikatuur in het pak van een Moorse bediende die zeer waarschijnlijk de dienstbaarheid van de trouwe zwarte slaaf symboliseerde.

Vergelijkbare figuren als Blackface en Golliwog (zie foto) zijn al decennia omstreden en daarom (zo goed als) verdwenen. Nog niet zo heel lang geleden werd een vrouw uit het Engelse Worlingham op het politie bureau gehoord na klachten van buren over een Golliwog in haar vensterbank. Er hangt deze mevrouw een flinke boete boven het hoofd. Echter, in Nederland tref je in de weken voor 5 december niet alleen op talloze vensterbanken, maar overal en nergens onze eigen nationale Golliwog aan: Zwarte Piet. Is dat niet de wereld op zijn kop?

Het ter discussie stellen van Zwarte Piet strooit volgens velen roet in het eten van een onschuldig kinderfeest. Val kinderen niet lastig met racisme: ze zien helemaal geen slaaf in die grappige branie met pepernoten is een veelvoorkomend argument. Of zoals Aleid Truijens schrijft in de Volkskrant: “Bij het uitdelen van de pietenrollen staan Surinaamse, Ghanese en Antilliaanse kinderen vooraan om Piet te mogen zijn.” Truijens zwijgt vervolgens over de verhalen van Antilliaanse en Surinaamse volwassenen en kinderen die het vervelend vinden om voor Zwarte Piet te worden uitgemaakt, hoe goedbedoeld ook. Ook zwijgt zij over de nare jeugdherinneringen, pesterijen en kinderen die ieder jaar de binnenstormende Zwarte Pieten in de klas verwelkomen met buikpijn. Dat zowel “witte” als “zwarte” kinderen Piet een acrobatische held vinden zegt bovendien nog niets over een “implicit bias” die mogelijk wordt gecreëerd. De invloed van het Sinterklaasfeest op de beeldvorming van kinderen is nog nauwelijks (of zelfs niet) onderzocht.

In het boek met de veelzeggende titel “Sinterklaasje, kom maar binnen zonder knecht”schrijft Teun van Dijk dat veel Nederlanders zichzelf graag zien als open en tolerant. Racisme associëren veel Nederlanders met ultrarechtse partijen en neonazi’s. Zwarte Piet is zo duidelijk gebaseerd op het cliché van de “neger,” zegt van Dijk, dat mensen strategieën formuleren om de spanning tussen een positief zelfbeeld enerzijds, en een racistische performance anderzijds, op te heffen. Enkele bekende argumenten die hierbij ingezet worden is dat Piet zwart is van zijn tocht door de schoorsteen of dat hij inmiddels een moderne manager is en geen knecht. Zelf denk ik dat veel Nederlanders (ikzelf lange tijd incluis) niet zien wat er racistisch is aan Zwarte Piet omdat we vanaf onze vroege kindertijd zijn gesocialiseerd in het Sinterklaasfeest. Ik raad iedereen die geïrriteerd is door politiek correct “gezeur” over Piet aan om niet meteen in de verdediging te schieten maar eens de film Bamboozled (2000) van Spike Lee te kijken. Zoek de verschillen tussen de racistische zwarte minstrels en de Hollandse Piet: nou die zijn er praktisch niet!

Zwarte Piet’s omstreden positie in binnen- en buitenland, weerhield de directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur er niet van zich sterk te maken voor een plekje op de UNESCO lijst van immaterieel cultureel erfgoed van het Sinterklaasfeest. Het centrum maakt zich weinig zorgen over racisme; in een door hen uitgegeven boekje over de geschiedenis van Sinterklaas wordt geduldig uitgelegd dat de lieve schoolmeester die Zwarte Piet voor het eerst afbeeldde een heel progressieve man was, wars van discriminatie. Ergo: Zwarte Piet kan helemaal niet racistisch zijn. Eén blik op oude afbeeldingen is echter voldoende om te concluderen dat Piet duidelijk een “neger” is en geen Italiaanse schoorsteenveger of duivel zoals vaak vergoelijkend wordt gesuggereerd. John Helsloot van het Meertens instituut ontdekte dat in 1928 al over de zwarte knecht werd gesproken als “een kroesharigen neger.”Nu wordt cultureel erfgoed altijd gekarakteriseerd door een proces van in en uitsluiting. Aan de ene kant is de stoomboot gevuld met pakjes voor alle lieve kinderen. Aan de andere kant is er een groep die dit feest graag wil vieren maar hiervan wordt weerhouden door racistische elementen.

Een van de argumenten in de strijd tegen zeurpieten is dat Sinterklaas een oeroude traditie is en misschien wel het laatste “puur” Hollandse feest tussen het geweld van Kerst, Halloween, Valentijn en de Paashaas. Zo’n unieke traditie moet je koesteren en behouden. Ondertussen is er wel degelijk aan de rol van Zwarte Piet gesleuteld. Piet spreekt nog zelden een brabbel taaltje of met een Surinaams accent. Hij is slimmer geworden, minder onderdanig, en speelt niet langer een boeman. Deze veranderingen wijzen op de stilzwijgende erkenning dat tradities aanpassing vereisen in een multiculturele samenleving.

Toegegeven: een intocht met een eenzame Sint op een schimmel lijkt me oersaai. Wat dat betreft geef ik die Nederlandse Canadezen gelijk. De regenboogpieten met hun blauwe, paarse en groene hoofden waren geen succes (en dat is mild uitgedrukt). Ze waren ronduit eng en daarom genoeg redenen voor de directeur van een basisschool in de Amsterdamse Bijlmer om ze weer af te schaffen. Om Piet dan maar te vervangen door smurfen, zoals kunstenaar en film maker Felix de Rooy ooit suggereerde, lijkt me ook niets. (Zeker niet nu de smurfen door een Franse schrijver van antisemitisme, seksisme én racisme worden beschuldigd: dan begint het hele circus straks opnieuw). Naast meer bewustwording is het hoog tijd voor positieve en creatieve actie! In navolging van Jan Nederveen Pieterse (in het bovengenoemde boek van Van Dijk) stel ik voor om de sidekick van Sint in zijn oude glorie te herstellen. Dat betekent dat we Piet opnieuw de rol van trickster laten spelen: een acrobatisch nar-achtig type in een vrolijk en mooi kostuum. Deze Pieten gaan volgend jaar aan de slag in een nog op te zetten Sinterklaascentrale met Pieten keurmerk.

Welke academici, modeontwerpers/studenten en designers zien een uitdaging in het restylen van Piet? Dit houdt in: het bedenken van een nieuw concept en het ontwerpen van een bijpassend, eigentijds kostuum en uiterlijk. Een pakkende naam (“de kritische (peper)noot?”) en logo voor een Sinterklaascentrale nieuwe stijl zijn ook welkom. Stuur je reacties naar r.woets[at]vu.nl

Rhoda Woets is als post-doc verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit waar zij zich bezighoudt met de circulatie en toe-eigening van zowel handgeschilderde als gedrukte Jezus beelden in het publieke en private domein in Ghana. In September 2011 promoveerde zij aan dezelfde universiteit met een proefschrift over hedendaagse kunstenaars in Ghana. Eerder publiceerde zij op standplaatswereld over hoe gestolen beelden thuiswaarts keren.

By Karen Smits

The Mennonite religion is a branch of the Anabaptist movement of the Protestant Reformation in Europe during the first half of the sixteenth century, and originated in Friesland, a province in the Netherlands. Similar offshoots are the Amish, the Brethren and the Hutterites. Their claim for a religious life style in which the state does not interfere, their demand to pacifism and their aim to live in self-controlled communities are well-known traits for the Mennonites. Traditionally, they distance themselves from certain principles such as worldliness, in which they aspire to reject influences from the world outside their communities. Today, the level of worldliness differs per community.

The church is filled with about two hundred people; all sharing the Mennonite religion, and worldliness is reflected in the women’s outfits. The more conservative ladies wear black, and cover their hair with a scarf. Those a little less conservative wear long, flower design dresses. The most progressive attendees wear knee-length dresses, high heels (I even spot a pair of bright red pumps!) and make up. The male outfits are very plain and similar: pants and a shirt.

When the bride enters the church, dressed in white and guided by her father, the attendees stand up and grab their (film) cameras and smartphones to capture this moment. Standing in front of the church, a proud smile appears on the groom’s face: this girl is coming to Belize with him.

Often seen as antagonists by the ruling churches and governments in the countries they lived in, the Mennonites were forced to migrate several times. First, they migrated to Poland and Prussia, then to Russia, from where they moved to Canada. Once in Canada, the Mennonites could still not escape from the country’s legislation, so traditional Mennonite followers decided to move further south into the Americas. Via Mexico, a Mennonite group finally located in Belize. The Belizean government granted them access to a jungle area, and agreed not to interfere with the life style in the communities. Well-known for their agricultural skills, Mennonites nowadays lead the national market for milk, dairy products and poultry. They often visit shops and supermarkets in the cities to sell their products; they export goods, and some Mennonites travel to visit other communities. An old German dialect is spoken among Mennonites and that connects them around the world.

The groom lives in Blue Creek, once a dense jungle and now a prosperous, structured and rich Mennonite village in Belize. Blue Creek is a very progressive community in which cell phones, photo and video equipment, as well as modernized machines for their agricultural work, are highly accepted. When the groom visited his friends in a Mennonite community in Germany, he met his friend’s sister and they fell in love. Through Internet they kept in touch. Today, a year later, they stand in front of friends and family, but mostly in front of God, to promise being a good husband and excellent wife for each other.  Although the service is held in German, a language that I do not master, I get the tenor of it. And, just like many other attendees, I have my camera ready for when the rings are exchanged, and, for the kiss. Soon after this fabulous moment everyone is invited to share a lunch meal in the basement of the church.

The groom’s Mennonite church in Blue Creek knows a distinction between ‘youth’, ‘newly-weds’, and ‘marrieds’. Each group organizes its own activities that range from bible study to Sunday afternoon lunches or going for a swim in the lake. All members of the ‘youth’ category are aged between 15 and 25 years old, apart from the groom. For the past twenty years, he has been the oldest in the ‘youth’ category, because only when married one can move a category up.

During the service I realized that for outsiders, a thing like ‘a Mennonite wedding’ might sound like something exotic or bizarre. I do believe the Mennonites are a specific group in society, but today, during this ceremony, I just saw similarities. Yes, what is different is that this couple only knows each other shortly before they got married, and indeed, they have never shared a bed or house together. Yes, for their family standards they are ‘late’ for not marrying around the age of 20. Yes, the traditions of their religion are different. But, all that counts here is love.

In today’s celebrations love is reflected in everything. It’s in the warm welcome. In the best men’s tap on the shoulder of the groom, after the ring-exchange. In the tears of the bride’s mom. In three hours of speeches, songs and sketches, played after lunch. In the facial expression of the bride’s brother, who will miss his buddy now that she’s moving to Belize.

The prayers, the rings, the cake are all similar to weddings as we know them. However, today’s event is also a Mennonite ritual: today will change their lives; from today onwards they belong to the ‘newly-weds’.

Karen Smits is a PhD Candidate at the department of Organization Sciences at VU University. She  focuses on collaboration in the Panama Canal Expansion Program. For her master’s degree in Organizational Anthropology she studied Mennonite entrepreneurship and self-employment in Blue Creek, Belize.

by mac42

Door Daan Beekers Een nachtwake voor de slachtoffers bij de Brandenburger Tor, een grote demonstratie in mijn wijk Friedrichshain en constante aandacht op radio en TV: tijdens de afgelopen weken die ik in Berlijn doorbracht stond de publieke discussie hier in het teken van de door neonazi’s gepleegde moorden op negen middenstanders met een migrantenachtergrond (mit Migrationshintergrund zoals dat hier heet), acht van Turkse en één van Griekse afkomst. Deze moorden werden tussen 2000 en 2006 op verschillende plekken in Duitsland gepleegd en stonden bekend als de ‘döner-moorden’ (twee van de slachtoffers hadden een döner-zaak). De ondernemers werden allen, schijnbaar in koelen bloede, in hun eigen zaak doodgeschoten. Tot voor kort waren de daders niet gevonden.

De recente ontdekking dat drie neonazi’s verantwoordelijk waren voor deze moorden, en voor nog een moord op een politieagente, bracht een grote shock teweeg in Duitsland (de daders behoorden tot de terreurgroep Nationalsozalistischer Untergrund; twee van hen zijn dood aangetroffen na een mislukte bankoverval, de derde heeft zich bij de politie gemeld). Het nieuws maakt duidelijk dat de moorden zonder aanzien des persoons zijn gepleegd, om geen andere reden dan de buitenlandse afkomst van de slachtoffers.

De politie en binnenlandse veiligheidsdiensten waren er steeds van uitgegaan dat het bij de moorden ging om een afrekening binnen een Turkse criminele onderwereld. Met de mogelijkheid van betrokkenheid van neonazi’s leek überhaupt geen rekening gehouden. Nu bewijsmateriaal is gevonden dat duidelijk deze richting uitwijst leeft bij velen de vraag hoe dit ooit heeft kunnen gebeuren. De kritiek op het functioneren van opsporings- en veiligheidsdiensten stapelt zich in rap tempo op. In al die jaren was er geen verband gelegd tussen de moorden en de neonazi terreurgroep, waarin de diensten nota bene behoorlijk diep geïnfiltreerd geweest zouden zijn.

door Akbar Sim (voorheen Meneer de Braker)

Blind aan rechterzijde?

Een veelgehoord verwijt richting de autoriteiten is dat ze zouden lijden aan een zekere blindheid aan de rechterzijde. De prioriteit lag, zeker na 9/11, bij het monitoren van de dreiging van islamitisch extremisme. ‘Was het een fatale vergissing’, vraagt de Frankfurter Allgemeine Zeitung zich af, ‘om de tekenen van extreem-rechts terrorisme in Duitsland te zien als provinciale idiotie, in vergelijking met het overkoepelende islamistische terrorisme?’ De Duitse autoriteiten gingen er volgens Der Spiegel vanuit dat ze extreem-rechts onder controle hadden. Zoals een terrorisme-expert van een regionale afdeling van de nationale veiligheidsdienst oppert: ‘misschien omdat de rechts-extremisten bier drinken en Duits spreken, we denken dat we ze kunnen begrijpen. Met de islamisten na 2001 was dat anders, moesten we echt een andere benadering aannemen. Maar misschien is dat met de rechts-extremisten ook het geval’.

Ook de ervaringen in het recente verleden met het juist links-extremisme van de Rote Armee Fraktion kan bijgedragen hebben aan een bias die de aandacht wegleidde van rechts-extremistisch geweld, dat volgens Der Tagesspiegel stelselmatig wordt onderschat in Duitsland. Een onderzoek van die krant en twee andere dagbladen schatte het aantal dodelijke slachtoffers van rechts-extremistisch geweld tussen 1990 en 2010 zelfs op 138, in plaats van de 48 volgens de officiële telling. Andere stemmen verwerpen het idee van een blindheid op rechts, wijzend op het bewustzijn in Duitsland over het oorlogsverleden.

Overigens was, zoals gesteld wordt in Der Spiegel, het uitzonderlijke van deze daders dat ze de moorden niet opeisten, waardoor ze, zoals de meeste andere terreurgroepen, geen politieke eisen bekendmaakten, copycats opriepen of gerichte angst zaaiden in de samenleving als geheel – tot voor kort dan.

‘Symbolische uitburgering’

Naast deze kritiek op instituties gaan er naar aanleiding van het nieuws over de moorden ook stemmen op voor een brede discussie over xenofobie en racisme, thema’s die gevoelig liggen in het naoorlogse Duitsland, zoals Stefan Kuzmany in een opiniestuk in Der Spiegel aangeeft. Volgens hem illustreert het gebruik van de term ‘döner-moorden’, als benaming voor de misdaden, de omvang van latent racisme in Duitsland. Stel je de verontwaardiging voor, stelt Kuzmany, als er een serie moorden op Duitsers in Turkije zou zijn en die zou worden aangeduid als de ‘sauerkraut-moorden’. Kuzmany wijst bovendien op de veronderstelling dat migranten onevenredig verantwoordelijk zouden zijn voor misdaad: ‘Het politieteam dat onderzoek deed naar de moordserie had de veelzeggende codenaam “Bosporus”’.

door gnu1742

De term ‘döner-moorden’ is inderdaad niet alleen misleidend (slechts twee van de slachtoffers werkten in een döner-zaak), maar ook stigmatiserend, gezien de verwijzing naar het meest stereotype ‘culturele product’ van Duitse Turken: de döner kebap – dat overigens in de huidige vorm in Duitsland door Turkse migranten is uitgevonden en vooral door niet-Turkse Duitsers wordt gegeten (zoals antropologe Ayse Caglar in haar artikel ‘McDöner’ heeft laten zien).

Bovendien, zoals nieuws commentator Andrea Dernbach opmerkt, ‘waren de daden niet tegen middagsnacks gericht, maar tegen mensen’. Ook zij laakt de toenmalige aanname dat de verantwoordelijkheid voor de moorden bij criminele banden van de slachtoffers zelf gezocht moest worden en, in het geval van de moord op de politieagente, in het ‘Sinti-en-Roma milieu’. Wat hier is gebeurd is volgens haar een vorm van symbolische Ausbürgerung, die gepaard gaat met het idee dat de slachtoffers ‘niet “bij ons” horen. Zij zijn de Anderen, de Vreemden.’ Dernbach roept ertoe op om naast integratie meer te spreken over ‘datgene wat integratie het meest belemmert: over racisme’.

Het samenkomen van het nieuws dat de moorden op Duits-Turkse middenstanders door neonazi’s zijn gepleegd, het gebruik van de ongelukkige – zoniet stigmatiserende – term ‘döner-moorden’ om deze misdaden aan te duiden en het falen van de veiligheidsdiensten bij de opsporing van de daders, heeft geleid tot verontwaardiging en kritiek in het debat dat hierover in Duitsland is opgelaaid.

Als kortstondig bezoeker in Duitsland kan, en wil, ik geen oordeel geven over het opereren van de veiligheidsdiensten of de mate van xenofobie en racisme in de Duitse samenleving. Wel kan ik nadenken over wat de kritiek in het Duitse debat zou kunnen betekenen voor de situatie in Nederland. Hier zijn denk ik twee punten van belang.

Ten eerste wijzen de gebeurtenissen in Duitsland, evenals trouwens de aanslag van Breivik in Noorwegen, op de noodzaak op de hoede te blijven voor geweld en terreur uit rechts-extremistische hoek. Ook in Nederland hebben veiligheidsdiensten zich vanaf de jaren negentig sterk gericht op islamitische orthodoxie, zoals Beatrice de Graaff heeft aangetoond (ze duidt dit proces aan als de ‘securitisering’ van religie). De Graaff laat ook zien welke gebeurtenissen en actoren hierbij een rol hebben gespeeld. Ook in Nederland moeten we echter waken voor een bias in de veiligheidsagenda die de aandacht zou kunnen afleiden van andere dreigingen dan die van islamitisch extremisme.

Het tweede punt betreft ons denken over de multiculturele samenleving. Het gebruik hierboven van het Duitse woord Ausbürgerung, ‘uitburgering’, herinnert ons eraan oog te houden voor structurele mechanismen in taalgebruik, handelingen en beleid, waarmee bepaalde groepen symbolisch (maar soms ook fysiek) worden uitgesloten van volledig burgerschap, als geen ‘echte’ Nederlanders worden gezien. Het vanzelfsprekende gebruik in Nederland van de term ‘allochtoon’ kan hier een voorbeeld van zijn (immers impliceert deze term dat hoe ‘goed’ je het ook doet, je gestempeld blijft als ‘niet van hier’ – zie hierover ook Yanow en Van der Haar). Terwijl het debat in Nederland de laatste jaren wordt bepaald door een nadruk op integratie, aanpassing en inburgering, blijft het hard nodig om vormen van structurele segregatie, uitsluiting en ‘uitburgering’ aan de orde te stellen.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Hij doet onderzoek naar de geloofsbeleving van jonge moslims en christenen in Nederland. Op dit moment is hij als onderzoeker te gast bij het Zentrum Moderner Orient in Berlijn. Zie ook zijn eerdere berichten op Standplaats Wereld. 

by Gea Wijers

The GMS cooperation is characterized as based on the increase of connectivity, competitiveness and community. Please note, not necessarily on the cooperation  or even integration that our European Union is based on. Cooperation or integration would rather be the aim of ASEAN. The challenge, on the other hand, for a small open economy like Cambodia is to maximize its opportunities within the GMS by building its infrastructure and trade facilitation yet also increase its competitiveness through investments in skills and human resources.

Regional competitiveness may hold promising results for a developing nation. It’s all about creating opportunities, which is hard. But when successful  it generates short-term results in terms of growth of private investment and employment. The number of foreign banks mushrooming in the streets of Phnom Penh over the last years is telling. So far the economic growth in the sub-region has averaged 6 per cent while Cambodian economic growth has averaged around 10 percent during the last years. Not a bad performance.

On the down side, health concerns such as the spread of HIV/AIDS and the increase of, for instance, illegal logging have been clear side-effects of this greater connectivity in the region.  Inequality within this regional community makes Cambodia vulnerable to these negative effects while there’s little capacity to counter them.  Moreover, the abuses of power and grand corruption so abundant in Cambodian society seem to act as barriers to growth and slow down the progress made.  Sounds familiar?

Of course, finally, an anti-corruption law has now been passed by the government.  It is received with very mixed reactions. As George Boden of Global Witness states: “Corruption tends to permeate through societies. Unless corruption is tackled at the very top, it seems very unlikely that it will ever be stamped out.” The central government is in full control of the anti-corruption bodies and this will severely undermine the law’s implementation. It seems Cambodian society itself could do with increased connectivity between its institutions and social groups as well as a building of an anti-corrupt community if it is to make the most of regional cooperation. An easy parallel is drawn with the Greek situation. There too, there are marked differences between the hard-working citizens paying the bill of the upcoming bankruptcy, and the responsible governmental officials that seem to escape unharmed.

In conclusion: if you want to go anywhere as a regional program or project, you better find a way to deal with institutional weaknesses in your most vulnerable members. Their open economies will be the first to profit from success, but the vulnerability of their societies will suffer most from the negative side effects and impede progress. If there’s any lessons to be learned from Cambodia it’s that economic and social transformation need to go hand in hand.  That would suggest that Greece cannot be left to its own devices, it’s too easy to boo and throw tomatoes at the weakest performer on the European stage.  Now is the time for European solidarity.

Gea Wijers is a PhD candidate at the Department of Organizational Science, specializing in Cambodian returnee migration, transnationalism and institutional entrepreneurship

The Omarska death camp: the main Ljubija iron ore mines building in the background; the ‘White House’, place of rape and torture, in the foreground.

By Maja Lovrenović The iron mines of Ljubija [ly-u-bı-a] are situated in northwestern Bosnia-Herzegovina. In the 1970s, the region was estimated to hold one of the largest reserves of iron ore in the Balkans. During the 1992-1995 war, the local Serb forces employed the mines’ technology to produce ‘ethnic cleansing’: the mines’ facilities were used to lock up, starve, rape, torture and kill the local Bosniaks and Croats. The mining pits and machinery were used to move and bury their bodies. The most notorious of those sites was the Omarska death camp (Thanks to the British journalist Ed Vulliamy, the existence of death camps in northwestern Bosnia was well documented and revealed to the international public, and in particular, to the International Tribunal for the Former Yugoslavia. See: ICTY summary indictment of 1995 on the Omarska death camp).

In 2004, the local Serb authorities sold 51% of the Ljubija mines to the world’s largest steel producer Arcelor Mittal, owned by one of the world’s richest men, Mr. Lakshmi Mittal. Soon afterwards, the extraction of iron ore from the pits was restarted, despite the fact that some 1.500 people are still listed as missing and believed to have been buried in secret mass graves across the mines’ complex (For more details, images and maps on the Ljubija mines, see the „Ljubija Mine Scandal“ dossier). In 2005, the survivors of these horrors were given a promise by Arcelor Mittal CEOs that they will be allowed to set up a memorial and commemorate freely at the site of the Omarska death camp. Yet, two days ago, according to Bosnian daily newspaper, the current Arcelor Mittal management denies having ever given such promise.

The global company argues that they do not want to interfere with the local ethnic politics, seemingly ignorant of the fact that their position in the ongoing Omarska death camp memorial debate suits the local Serb authorities in their attempt to eradicate the traces of crimes committed there. Furthermore, the company is also in the spotlight of Amnesty International, for ethnic discrimination in employment at the Ljubija mines.

This attempt enraged the survivors and family members of the death camp victims, who were, in turn, portrayed as ‘spoilers’ of the negotiating process both in media (e.g. Radio Netherlands Worldwide) and in the book authored by Rev. Donald Reeves in 2008. Thus botched mediating process opened new wounds and tensions on top of the older ones. Arcelor Mittal fired ‘Soul of Europe’ and since then the NGO had moved from Bosnia-Herzegovina on to Kosovo with the same missionary and ‘reconciliatory’ agenda. Nonetheless, in his book on the ‘Omarska Project’, Rev. Reeves claims to have shown “how it is possible to dismantle nationalism”.

Three years later, Arcelor Mittal grounds its rebuttal of the promise of memorial given to the survivors of the Omarska death camp on quite the opposite claim – that they do not want to interfere with the local ethnic politics. Of finding the bodies of those still listed as missing, nobody even speaks any more, as the extraction of iron ore in the Ljubija mines charts new highs.

Maja Lovrenović completed her Masters at the Department for Social and Cultural Anthropology at the VU. She is currently applying for a PhD position In her research she focuses on memory, violence and historical imagination in postwar Bosnia and Herzegovina.

Door Femke Brandt Een aantal goedverdiendende jonge Nederlanders, waarvan sommigen verbonden als promovendi aan deze faculteit, leefden in de maand mei op bijstandsniveau, dat wil zeggen met een maandbudget van 250 euro, ongeveer 8 euro per dag. Een experiment om te ervaren hoe het is om in de bijstand te zitten. De pinpas bleef de hele maand thuis. Waarom?

Eind 2010 werden er in Nederland 307 duizend bijstandsuitkeringen verstrekt, en de sterkste stijging deed zich voor onder jongeren onder de 27 jaar. Als alleenstaande tussen de 21 en 65 jaar bedraagt de uitkering per januari van dit jaar €656,93 netto per maand. Vergeleken met het netto salaris van een promovendus is dit zelfs minder dan de helft. En van dit soort bedragen moeten steeds meer Nederlanders rondkomen. Marcel van Dam schreef er in 2009 een boek over (Niemandsland) en maakte tegelijk een film met de titel Onrendabelen. Hiermee duidt hij op een groeiende groep burgers die op steeds grotere afstand van de samenleving staan en worden buitengesloten. Dit is het gevolg van de neoliberale politiek-economische koers in Nederland waarvan de snelheid sinds 1980 flink is opgevoerd. Welvaart en welzijn behoren in toenemende mate tot het palet van individuele verantwoordelijheden en als je dat niet zelf kunt regelen, heb je pech.

De filosoof Hans Achterhuis beschrijft op heldere wijze in zijn meest recente boek De Utopie van de Vrije Markt hoe dit soort denken heeft geleid tot een ‘neoliberale tsunami’ die steeds meer sociaal-democratische instituties wegvaagt om plaats te maken voor de illusie van de ‘vrije’ markt. Mijn gedachten waren ook bij deze tsunami toen onlangs in een afdelingsvergadering bleek dat het vooral ging over hoe de faculteit sociale wetenschappen aan de VU eigenlijk in de markt ligt. Wat zijn de mogelijkheden voor schaalvergroting, commerciele masteropleidingen en allianties met het bedrijfsleven? Hoe komen we in de toekomst aan geld voor onderzoek? Over de rol van de wetenschap in onze maatschappij en de relevantie van sociaal-wetenschappelijk onderzoek voor een humane samenleving werd geen woord gerept. 

Teleurgesteld, terug naar de bijstand! Over. Een eerste opvallende observatie is dat het merendeel van de deelnemers is opgehouden met de zelfopgelegde financiele beperking. Het is namelijk gedoe en gewoon moeilijk te combineren met een welvarende levensstijl. De uitval zegt duidelijk iets over de intensiteit waarmee de bijstandssituatie ingrijpt op je leven. Niet alleen werd boodschappen doen een tijdrovende en frustrerende activiteit, ook sociale interacties moesten drastisch aangepast worden. Zo had ik zelf op dag één een kapotte fietsketting waarvan de reparatie me 10% van mijn maandbudget kostte, en mijn goede humeur voor die ochtend. In een eerder column schreef ik al dat ‘wat gratis lijkt, is tijd, en in de bijstand geef je veel tijd uit aan geldgebrek, een kostbare investering’.

Met iedere dag realiseerde ik me meerdere beperkingen als gevolg van een gebrek aan geld: je kunt geen (prijzige) kadootjes meer geven, geen film kijken in de bioscoop, er mag niets stuk gaan in huis, materiele aankopen vallen veelal buiten het budget, openbaar vervoer reizen moet worden beperk, je moet veel plannen en vooruitdenken om onvoorziene kosten te voorkomen, en kiezen in plaats van ervanuit gaan dat alles kan. Af en toe moest ik zelfs de neiging tot stelen onderdrukken. Dan moet ik nu gelijk iets opbiechten: ik heb een aantal theezakjes van de vu ‘meegenomen’ en dit gelegitimeerd door te denken ‘die mist toch niemand’. Elke actie draaide plotseling om het ‘echte’ risico op een tekort aan geld in de (nabije) toekomst. Hierdoor werd elke maaltijd een te grote portie en onstond er een ongekende behoefte aan zoetigheid. Een psychisch compensatiemechanisme voor de bittere smaak van de bijstand?

De sleur van het voorspelbare gebrek aan onbezorgd consumeren ervaardde ik met name in de laatste fase als frustrerend. Voor een onervaren yup of middenstander bleek de bijstand een totale aanpassing in denken en doen. Deze aanpassingen leidden tot interessante en nodige inzichten. Wat wél mogelijk was met het minimale budget was zitten op een bankje langs de Amstel met een thermoskan thee en de goedkoopste chocolaatjes, als vrijwilliger deelnemen aan evenementen en een lunch scoren, gratis tentoonstellingen bezoeken, in de openbare bibliotheek internetten, en met lotgenoten praten over strategieen om de bijstand leefbaar te houden. Hierdoor kwam ik op nieuwe plaatsen, ontmoette nieuwe mensen. Een interessant neveneffect van het experiment bleek ook de reacties uit mijn omgeving. Sommigen herkenden het omdraaien van elk dubbeltje en hadden associaties met vroeger. Anderen deelden uiteindelijk eerlijk mee dat ze mijn experiment zat waren: “ik vind het echt irritant dat jij geen geld hebt”. Bevredigend was het moment waarop een collega zei ‘door jullie projectje filosofeer ik over de rol van geld in mijn leven. Word ik nou gelukkig van geld, en waarom dan?’ Een vriendin die een boek meebracht: “onze kast staat toch veel te vol en ik dacht: jij kan er nu geen kopen”. Zou de bijstand dan toch bijdragen tot de herwaardering van wederkerigheid? 

De bijstand werkte in het geval van dit experiment vooral als een spiegel die mijn gewoonlijke levenstijl reflecteerde. Soms moet je uit een bepaalde context stappen om er van een afstand naar te kunnen kijken. Daarom beweren antropologen vaak dat ze als buitenstaanders juist dingen zien die voor de ‘insider’ vanzelfsprekend zijn geworden. In dit experiment nam ik zelf beide posities in en werd mij zo bewust van de manier waarop alles samenhangt met geld; sociale relaties, werk, tijd, en gezondheid. Ik besefte mij dat geld tot mijn beschikking hebben zó vanzelfsprekend is dat ik er in essentie van vervreemd ben. Omdat ik nooit eerder echt tekort heb ervaren, wist ik simpelweg ook niet hoe het is om geld te hebben, ook al had ik het. Normaal gesproken drink ik koffie verkeerd in pittoreske cafés in de stad, deze maand was ik toeschouwer aan de rand van datzelfde terras, uitgesloten van die wereld. Voorheen zwiepte ik kundig met mijn bankpas door elektrische apparatuur om overal toegang tot te krijgen. Het betalen met cash en ervaren hoe geld daadwerkelijk vermindert als je het uitgeeft staat gevoelsmatig haaks op de mogelijkheid van het pinnen en het ‘geld uit de muur trekken’ waarbij de vermindering onzichtbaar en ook onvoelbaar is geworden. Onze samenleving faciliteert en stimuleert het uitgeven gretig en alleen diegene die niks uit te geven heeft, ziet de opgetrokken grenzen van dit Niemandsland.

Femke Brandt is promovenda aan de afdeling Organisatiewetenschappen bij de Faculteit Sociale Wetenschappen van de VU. Zij doet  ethnografisch onderzoek in Zuid-Afrika naar de relaties tussen boeren en landwerkers op wildboerderijen in de oostkaap, met name in de commerciele jachtindustrie.