Een dergelijk ingrijpen is in Nederland ondenkbaar: hier krijg je bij burgerlijk protest tegen Zwarte Piet geen excuses aangeboden maar pepper spray in het gezicht. Cliché afbeeldingen van de joviale “neger” op blikjes schoensmeer (en vele andere artikelen) zijn al enige tijd van het sociale toneel verdwenen. Maar iedereen die erop wijst dat Piet zijn karikaturale uiterlijk (zwarte huid, kroeshaar, dikke rode lippen) verkreeg in de tijd van slavernij is een Zeurpiet. Zeurpiet of niet: Zwarte Piet is een stereotype karikatuur in het pak van een Moorse bediende die zeer waarschijnlijk de dienstbaarheid van de trouwe zwarte slaaf symboliseerde.

Vergelijkbare figuren als Blackface en Golliwog (zie foto) zijn al decennia omstreden en daarom (zo goed als) verdwenen. Nog niet zo heel lang geleden werd een vrouw uit het Engelse Worlingham op het politie bureau gehoord na klachten van buren over een Golliwog in haar vensterbank. Er hangt deze mevrouw een flinke boete boven het hoofd. Echter, in Nederland tref je in de weken voor 5 december niet alleen op talloze vensterbanken, maar overal en nergens onze eigen nationale Golliwog aan: Zwarte Piet. Is dat niet de wereld op zijn kop?

Het ter discussie stellen van Zwarte Piet strooit volgens velen roet in het eten van een onschuldig kinderfeest. Val kinderen niet lastig met racisme: ze zien helemaal geen slaaf in die grappige branie met pepernoten is een veelvoorkomend argument. Of zoals Aleid Truijens schrijft in de Volkskrant: “Bij het uitdelen van de pietenrollen staan Surinaamse, Ghanese en Antilliaanse kinderen vooraan om Piet te mogen zijn.” Truijens zwijgt vervolgens over de verhalen van Antilliaanse en Surinaamse volwassenen en kinderen die het vervelend vinden om voor Zwarte Piet te worden uitgemaakt, hoe goedbedoeld ook. Ook zwijgt zij over de nare jeugdherinneringen, pesterijen en kinderen die ieder jaar de binnenstormende Zwarte Pieten in de klas verwelkomen met buikpijn. Dat zowel “witte” als “zwarte” kinderen Piet een acrobatische held vinden zegt bovendien nog niets over een “implicit bias” die mogelijk wordt gecreëerd. De invloed van het Sinterklaasfeest op de beeldvorming van kinderen is nog nauwelijks (of zelfs niet) onderzocht.

In het boek met de veelzeggende titel “Sinterklaasje, kom maar binnen zonder knecht”schrijft Teun van Dijk dat veel Nederlanders zichzelf graag zien als open en tolerant. Racisme associëren veel Nederlanders met ultrarechtse partijen en neonazi’s. Zwarte Piet is zo duidelijk gebaseerd op het cliché van de “neger,” zegt van Dijk, dat mensen strategieën formuleren om de spanning tussen een positief zelfbeeld enerzijds, en een racistische performance anderzijds, op te heffen. Enkele bekende argumenten die hierbij ingezet worden is dat Piet zwart is van zijn tocht door de schoorsteen of dat hij inmiddels een moderne manager is en geen knecht. Zelf denk ik dat veel Nederlanders (ikzelf lange tijd incluis) niet zien wat er racistisch is aan Zwarte Piet omdat we vanaf onze vroege kindertijd zijn gesocialiseerd in het Sinterklaasfeest. Ik raad iedereen die geïrriteerd is door politiek correct “gezeur” over Piet aan om niet meteen in de verdediging te schieten maar eens de film Bamboozled (2000) van Spike Lee te kijken. Zoek de verschillen tussen de racistische zwarte minstrels en de Hollandse Piet: nou die zijn er praktisch niet!

Zwarte Piet’s omstreden positie in binnen- en buitenland, weerhield de directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur er niet van zich sterk te maken voor een plekje op de UNESCO lijst van immaterieel cultureel erfgoed van het Sinterklaasfeest. Het centrum maakt zich weinig zorgen over racisme; in een door hen uitgegeven boekje over de geschiedenis van Sinterklaas wordt geduldig uitgelegd dat de lieve schoolmeester die Zwarte Piet voor het eerst afbeeldde een heel progressieve man was, wars van discriminatie. Ergo: Zwarte Piet kan helemaal niet racistisch zijn. Eén blik op oude afbeeldingen is echter voldoende om te concluderen dat Piet duidelijk een “neger” is en geen Italiaanse schoorsteenveger of duivel zoals vaak vergoelijkend wordt gesuggereerd. John Helsloot van het Meertens instituut ontdekte dat in 1928 al over de zwarte knecht werd gesproken als “een kroesharigen neger.”Nu wordt cultureel erfgoed altijd gekarakteriseerd door een proces van in en uitsluiting. Aan de ene kant is de stoomboot gevuld met pakjes voor alle lieve kinderen. Aan de andere kant is er een groep die dit feest graag wil vieren maar hiervan wordt weerhouden door racistische elementen.

Een van de argumenten in de strijd tegen zeurpieten is dat Sinterklaas een oeroude traditie is en misschien wel het laatste “puur” Hollandse feest tussen het geweld van Kerst, Halloween, Valentijn en de Paashaas. Zo’n unieke traditie moet je koesteren en behouden. Ondertussen is er wel degelijk aan de rol van Zwarte Piet gesleuteld. Piet spreekt nog zelden een brabbel taaltje of met een Surinaams accent. Hij is slimmer geworden, minder onderdanig, en speelt niet langer een boeman. Deze veranderingen wijzen op de stilzwijgende erkenning dat tradities aanpassing vereisen in een multiculturele samenleving.

Toegegeven: een intocht met een eenzame Sint op een schimmel lijkt me oersaai. Wat dat betreft geef ik die Nederlandse Canadezen gelijk. De regenboogpieten met hun blauwe, paarse en groene hoofden waren geen succes (en dat is mild uitgedrukt). Ze waren ronduit eng en daarom genoeg redenen voor de directeur van een basisschool in de Amsterdamse Bijlmer om ze weer af te schaffen. Om Piet dan maar te vervangen door smurfen, zoals kunstenaar en film maker Felix de Rooy ooit suggereerde, lijkt me ook niets. (Zeker niet nu de smurfen door een Franse schrijver van antisemitisme, seksisme én racisme worden beschuldigd: dan begint het hele circus straks opnieuw). Naast meer bewustwording is het hoog tijd voor positieve en creatieve actie! In navolging van Jan Nederveen Pieterse (in het bovengenoemde boek van Van Dijk) stel ik voor om de sidekick van Sint in zijn oude glorie te herstellen. Dat betekent dat we Piet opnieuw de rol van trickster laten spelen: een acrobatisch nar-achtig type in een vrolijk en mooi kostuum. Deze Pieten gaan volgend jaar aan de slag in een nog op te zetten Sinterklaascentrale met Pieten keurmerk.

Welke academici, modeontwerpers/studenten en designers zien een uitdaging in het restylen van Piet? Dit houdt in: het bedenken van een nieuw concept en het ontwerpen van een bijpassend, eigentijds kostuum en uiterlijk. Een pakkende naam (“de kritische (peper)noot?”) en logo voor een Sinterklaascentrale nieuwe stijl zijn ook welkom. Stuur je reacties naar r.woets[at]vu.nl

Rhoda Woets is als post-doc verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit waar zij zich bezighoudt met de circulatie en toe-eigening van zowel handgeschilderde als gedrukte Jezus beelden in het publieke en private domein in Ghana. In September 2011 promoveerde zij aan dezelfde universiteit met een proefschrift over hedendaagse kunstenaars in Ghana. Eerder publiceerde zij op standplaatswereld over hoe gestolen beelden thuiswaarts keren.

By Karen Smits

The Mennonite religion is a branch of the Anabaptist movement of the Protestant Reformation in Europe during the first half of the sixteenth century, and originated in Friesland, a province in the Netherlands. Similar offshoots are the Amish, the Brethren and the Hutterites. Their claim for a religious life style in which the state does not interfere, their demand to pacifism and their aim to live in self-controlled communities are well-known traits for the Mennonites. Traditionally, they distance themselves from certain principles such as worldliness, in which they aspire to reject influences from the world outside their communities. Today, the level of worldliness differs per community.

The church is filled with about two hundred people; all sharing the Mennonite religion, and worldliness is reflected in the women’s outfits. The more conservative ladies wear black, and cover their hair with a scarf. Those a little less conservative wear long, flower design dresses. The most progressive attendees wear knee-length dresses, high heels (I even spot a pair of bright red pumps!) and make up. The male outfits are very plain and similar: pants and a shirt.

When the bride enters the church, dressed in white and guided by her father, the attendees stand up and grab their (film) cameras and smartphones to capture this moment. Standing in front of the church, a proud smile appears on the groom’s face: this girl is coming to Belize with him.

Often seen as antagonists by the ruling churches and governments in the countries they lived in, the Mennonites were forced to migrate several times. First, they migrated to Poland and Prussia, then to Russia, from where they moved to Canada. Once in Canada, the Mennonites could still not escape from the country’s legislation, so traditional Mennonite followers decided to move further south into the Americas. Via Mexico, a Mennonite group finally located in Belize. The Belizean government granted them access to a jungle area, and agreed not to interfere with the life style in the communities. Well-known for their agricultural skills, Mennonites nowadays lead the national market for milk, dairy products and poultry. They often visit shops and supermarkets in the cities to sell their products; they export goods, and some Mennonites travel to visit other communities. An old German dialect is spoken among Mennonites and that connects them around the world.

The groom lives in Blue Creek, once a dense jungle and now a prosperous, structured and rich Mennonite village in Belize. Blue Creek is a very progressive community in which cell phones, photo and video equipment, as well as modernized machines for their agricultural work, are highly accepted. When the groom visited his friends in a Mennonite community in Germany, he met his friend’s sister and they fell in love. Through Internet they kept in touch. Today, a year later, they stand in front of friends and family, but mostly in front of God, to promise being a good husband and excellent wife for each other.  Although the service is held in German, a language that I do not master, I get the tenor of it. And, just like many other attendees, I have my camera ready for when the rings are exchanged, and, for the kiss. Soon after this fabulous moment everyone is invited to share a lunch meal in the basement of the church.

The groom’s Mennonite church in Blue Creek knows a distinction between ‘youth’, ‘newly-weds’, and ‘marrieds’. Each group organizes its own activities that range from bible study to Sunday afternoon lunches or going for a swim in the lake. All members of the ‘youth’ category are aged between 15 and 25 years old, apart from the groom. For the past twenty years, he has been the oldest in the ‘youth’ category, because only when married one can move a category up.

During the service I realized that for outsiders, a thing like ‘a Mennonite wedding’ might sound like something exotic or bizarre. I do believe the Mennonites are a specific group in society, but today, during this ceremony, I just saw similarities. Yes, what is different is that this couple only knows each other shortly before they got married, and indeed, they have never shared a bed or house together. Yes, for their family standards they are ‘late’ for not marrying around the age of 20. Yes, the traditions of their religion are different. But, all that counts here is love.

In today’s celebrations love is reflected in everything. It’s in the warm welcome. In the best men’s tap on the shoulder of the groom, after the ring-exchange. In the tears of the bride’s mom. In three hours of speeches, songs and sketches, played after lunch. In the facial expression of the bride’s brother, who will miss his buddy now that she’s moving to Belize.

The prayers, the rings, the cake are all similar to weddings as we know them. However, today’s event is also a Mennonite ritual: today will change their lives; from today onwards they belong to the ‘newly-weds’.

Karen Smits is a PhD Candidate at the department of Organization Sciences at VU University. She  focuses on collaboration in the Panama Canal Expansion Program. For her master’s degree in Organizational Anthropology she studied Mennonite entrepreneurship and self-employment in Blue Creek, Belize.

by mac42

Door Daan Beekers Een nachtwake voor de slachtoffers bij de Brandenburger Tor, een grote demonstratie in mijn wijk Friedrichshain en constante aandacht op radio en TV: tijdens de afgelopen weken die ik in Berlijn doorbracht stond de publieke discussie hier in het teken van de door neonazi’s gepleegde moorden op negen middenstanders met een migrantenachtergrond (mit Migrationshintergrund zoals dat hier heet), acht van Turkse en één van Griekse afkomst. Deze moorden werden tussen 2000 en 2006 op verschillende plekken in Duitsland gepleegd en stonden bekend als de ‘döner-moorden’ (twee van de slachtoffers hadden een döner-zaak). De ondernemers werden allen, schijnbaar in koelen bloede, in hun eigen zaak doodgeschoten. Tot voor kort waren de daders niet gevonden.

De recente ontdekking dat drie neonazi’s verantwoordelijk waren voor deze moorden, en voor nog een moord op een politieagente, bracht een grote shock teweeg in Duitsland (de daders behoorden tot de terreurgroep Nationalsozalistischer Untergrund; twee van hen zijn dood aangetroffen na een mislukte bankoverval, de derde heeft zich bij de politie gemeld). Het nieuws maakt duidelijk dat de moorden zonder aanzien des persoons zijn gepleegd, om geen andere reden dan de buitenlandse afkomst van de slachtoffers.

De politie en binnenlandse veiligheidsdiensten waren er steeds van uitgegaan dat het bij de moorden ging om een afrekening binnen een Turkse criminele onderwereld. Met de mogelijkheid van betrokkenheid van neonazi’s leek überhaupt geen rekening gehouden. Nu bewijsmateriaal is gevonden dat duidelijk deze richting uitwijst leeft bij velen de vraag hoe dit ooit heeft kunnen gebeuren. De kritiek op het functioneren van opsporings- en veiligheidsdiensten stapelt zich in rap tempo op. In al die jaren was er geen verband gelegd tussen de moorden en de neonazi terreurgroep, waarin de diensten nota bene behoorlijk diep geïnfiltreerd geweest zouden zijn.

door Akbar Sim (voorheen Meneer de Braker)

Blind aan rechterzijde?

Een veelgehoord verwijt richting de autoriteiten is dat ze zouden lijden aan een zekere blindheid aan de rechterzijde. De prioriteit lag, zeker na 9/11, bij het monitoren van de dreiging van islamitisch extremisme. ‘Was het een fatale vergissing’, vraagt de Frankfurter Allgemeine Zeitung zich af, ‘om de tekenen van extreem-rechts terrorisme in Duitsland te zien als provinciale idiotie, in vergelijking met het overkoepelende islamistische terrorisme?’ De Duitse autoriteiten gingen er volgens Der Spiegel vanuit dat ze extreem-rechts onder controle hadden. Zoals een terrorisme-expert van een regionale afdeling van de nationale veiligheidsdienst oppert: ‘misschien omdat de rechts-extremisten bier drinken en Duits spreken, we denken dat we ze kunnen begrijpen. Met de islamisten na 2001 was dat anders, moesten we echt een andere benadering aannemen. Maar misschien is dat met de rechts-extremisten ook het geval’.

Ook de ervaringen in het recente verleden met het juist links-extremisme van de Rote Armee Fraktion kan bijgedragen hebben aan een bias die de aandacht wegleidde van rechts-extremistisch geweld, dat volgens Der Tagesspiegel stelselmatig wordt onderschat in Duitsland. Een onderzoek van die krant en twee andere dagbladen schatte het aantal dodelijke slachtoffers van rechts-extremistisch geweld tussen 1990 en 2010 zelfs op 138, in plaats van de 48 volgens de officiële telling. Andere stemmen verwerpen het idee van een blindheid op rechts, wijzend op het bewustzijn in Duitsland over het oorlogsverleden.

Overigens was, zoals gesteld wordt in Der Spiegel, het uitzonderlijke van deze daders dat ze de moorden niet opeisten, waardoor ze, zoals de meeste andere terreurgroepen, geen politieke eisen bekendmaakten, copycats opriepen of gerichte angst zaaiden in de samenleving als geheel – tot voor kort dan.

‘Symbolische uitburgering’

Naast deze kritiek op instituties gaan er naar aanleiding van het nieuws over de moorden ook stemmen op voor een brede discussie over xenofobie en racisme, thema’s die gevoelig liggen in het naoorlogse Duitsland, zoals Stefan Kuzmany in een opiniestuk in Der Spiegel aangeeft. Volgens hem illustreert het gebruik van de term ‘döner-moorden’, als benaming voor de misdaden, de omvang van latent racisme in Duitsland. Stel je de verontwaardiging voor, stelt Kuzmany, als er een serie moorden op Duitsers in Turkije zou zijn en die zou worden aangeduid als de ‘sauerkraut-moorden’. Kuzmany wijst bovendien op de veronderstelling dat migranten onevenredig verantwoordelijk zouden zijn voor misdaad: ‘Het politieteam dat onderzoek deed naar de moordserie had de veelzeggende codenaam “Bosporus”’.

door gnu1742

De term ‘döner-moorden’ is inderdaad niet alleen misleidend (slechts twee van de slachtoffers werkten in een döner-zaak), maar ook stigmatiserend, gezien de verwijzing naar het meest stereotype ‘culturele product’ van Duitse Turken: de döner kebap – dat overigens in de huidige vorm in Duitsland door Turkse migranten is uitgevonden en vooral door niet-Turkse Duitsers wordt gegeten (zoals antropologe Ayse Caglar in haar artikel ‘McDöner’ heeft laten zien).

Bovendien, zoals nieuws commentator Andrea Dernbach opmerkt, ‘waren de daden niet tegen middagsnacks gericht, maar tegen mensen’. Ook zij laakt de toenmalige aanname dat de verantwoordelijkheid voor de moorden bij criminele banden van de slachtoffers zelf gezocht moest worden en, in het geval van de moord op de politieagente, in het ‘Sinti-en-Roma milieu’. Wat hier is gebeurd is volgens haar een vorm van symbolische Ausbürgerung, die gepaard gaat met het idee dat de slachtoffers ‘niet “bij ons” horen. Zij zijn de Anderen, de Vreemden.’ Dernbach roept ertoe op om naast integratie meer te spreken over ‘datgene wat integratie het meest belemmert: over racisme’.

Het samenkomen van het nieuws dat de moorden op Duits-Turkse middenstanders door neonazi’s zijn gepleegd, het gebruik van de ongelukkige – zoniet stigmatiserende – term ‘döner-moorden’ om deze misdaden aan te duiden en het falen van de veiligheidsdiensten bij de opsporing van de daders, heeft geleid tot verontwaardiging en kritiek in het debat dat hierover in Duitsland is opgelaaid.

Als kortstondig bezoeker in Duitsland kan, en wil, ik geen oordeel geven over het opereren van de veiligheidsdiensten of de mate van xenofobie en racisme in de Duitse samenleving. Wel kan ik nadenken over wat de kritiek in het Duitse debat zou kunnen betekenen voor de situatie in Nederland. Hier zijn denk ik twee punten van belang.

Ten eerste wijzen de gebeurtenissen in Duitsland, evenals trouwens de aanslag van Breivik in Noorwegen, op de noodzaak op de hoede te blijven voor geweld en terreur uit rechts-extremistische hoek. Ook in Nederland hebben veiligheidsdiensten zich vanaf de jaren negentig sterk gericht op islamitische orthodoxie, zoals Beatrice de Graaff heeft aangetoond (ze duidt dit proces aan als de ‘securitisering’ van religie). De Graaff laat ook zien welke gebeurtenissen en actoren hierbij een rol hebben gespeeld. Ook in Nederland moeten we echter waken voor een bias in de veiligheidsagenda die de aandacht zou kunnen afleiden van andere dreigingen dan die van islamitisch extremisme.

Het tweede punt betreft ons denken over de multiculturele samenleving. Het gebruik hierboven van het Duitse woord Ausbürgerung, ‘uitburgering’, herinnert ons eraan oog te houden voor structurele mechanismen in taalgebruik, handelingen en beleid, waarmee bepaalde groepen symbolisch (maar soms ook fysiek) worden uitgesloten van volledig burgerschap, als geen ‘echte’ Nederlanders worden gezien. Het vanzelfsprekende gebruik in Nederland van de term ‘allochtoon’ kan hier een voorbeeld van zijn (immers impliceert deze term dat hoe ‘goed’ je het ook doet, je gestempeld blijft als ‘niet van hier’ – zie hierover ook Yanow en Van der Haar). Terwijl het debat in Nederland de laatste jaren wordt bepaald door een nadruk op integratie, aanpassing en inburgering, blijft het hard nodig om vormen van structurele segregatie, uitsluiting en ‘uitburgering’ aan de orde te stellen.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Hij doet onderzoek naar de geloofsbeleving van jonge moslims en christenen in Nederland. Op dit moment is hij als onderzoeker te gast bij het Zentrum Moderner Orient in Berlijn. Zie ook zijn eerdere berichten op Standplaats Wereld. 

by Gea Wijers

The GMS cooperation is characterized as based on the increase of connectivity, competitiveness and community. Please note, not necessarily on the cooperation  or even integration that our European Union is based on. Cooperation or integration would rather be the aim of ASEAN. The challenge, on the other hand, for a small open economy like Cambodia is to maximize its opportunities within the GMS by building its infrastructure and trade facilitation yet also increase its competitiveness through investments in skills and human resources.

Regional competitiveness may hold promising results for a developing nation. It’s all about creating opportunities, which is hard. But when successful  it generates short-term results in terms of growth of private investment and employment. The number of foreign banks mushrooming in the streets of Phnom Penh over the last years is telling. So far the economic growth in the sub-region has averaged 6 per cent while Cambodian economic growth has averaged around 10 percent during the last years. Not a bad performance.

On the down side, health concerns such as the spread of HIV/AIDS and the increase of, for instance, illegal logging have been clear side-effects of this greater connectivity in the region.  Inequality within this regional community makes Cambodia vulnerable to these negative effects while there’s little capacity to counter them.  Moreover, the abuses of power and grand corruption so abundant in Cambodian society seem to act as barriers to growth and slow down the progress made.  Sounds familiar?

Of course, finally, an anti-corruption law has now been passed by the government.  It is received with very mixed reactions. As George Boden of Global Witness states: “Corruption tends to permeate through societies. Unless corruption is tackled at the very top, it seems very unlikely that it will ever be stamped out.” The central government is in full control of the anti-corruption bodies and this will severely undermine the law’s implementation. It seems Cambodian society itself could do with increased connectivity between its institutions and social groups as well as a building of an anti-corrupt community if it is to make the most of regional cooperation. An easy parallel is drawn with the Greek situation. There too, there are marked differences between the hard-working citizens paying the bill of the upcoming bankruptcy, and the responsible governmental officials that seem to escape unharmed.

In conclusion: if you want to go anywhere as a regional program or project, you better find a way to deal with institutional weaknesses in your most vulnerable members. Their open economies will be the first to profit from success, but the vulnerability of their societies will suffer most from the negative side effects and impede progress. If there’s any lessons to be learned from Cambodia it’s that economic and social transformation need to go hand in hand.  That would suggest that Greece cannot be left to its own devices, it’s too easy to boo and throw tomatoes at the weakest performer on the European stage.  Now is the time for European solidarity.

Gea Wijers is a PhD candidate at the Department of Organizational Science, specializing in Cambodian returnee migration, transnationalism and institutional entrepreneurship

The Omarska death camp: the main Ljubija iron ore mines building in the background; the ‘White House’, place of rape and torture, in the foreground.

By Maja Lovrenović The iron mines of Ljubija [ly-u-bı-a] are situated in northwestern Bosnia-Herzegovina. In the 1970s, the region was estimated to hold one of the largest reserves of iron ore in the Balkans. During the 1992-1995 war, the local Serb forces employed the mines’ technology to produce ‘ethnic cleansing’: the mines’ facilities were used to lock up, starve, rape, torture and kill the local Bosniaks and Croats. The mining pits and machinery were used to move and bury their bodies. The most notorious of those sites was the Omarska death camp (Thanks to the British journalist Ed Vulliamy, the existence of death camps in northwestern Bosnia was well documented and revealed to the international public, and in particular, to the International Tribunal for the Former Yugoslavia. See: ICTY summary indictment of 1995 on the Omarska death camp).

In 2004, the local Serb authorities sold 51% of the Ljubija mines to the world’s largest steel producer Arcelor Mittal, owned by one of the world’s richest men, Mr. Lakshmi Mittal. Soon afterwards, the extraction of iron ore from the pits was restarted, despite the fact that some 1.500 people are still listed as missing and believed to have been buried in secret mass graves across the mines’ complex (For more details, images and maps on the Ljubija mines, see the „Ljubija Mine Scandal“ dossier). In 2005, the survivors of these horrors were given a promise by Arcelor Mittal CEOs that they will be allowed to set up a memorial and commemorate freely at the site of the Omarska death camp. Yet, two days ago, according to Bosnian daily newspaper, the current Arcelor Mittal management denies having ever given such promise.

The global company argues that they do not want to interfere with the local ethnic politics, seemingly ignorant of the fact that their position in the ongoing Omarska death camp memorial debate suits the local Serb authorities in their attempt to eradicate the traces of crimes committed there. Furthermore, the company is also in the spotlight of Amnesty International, for ethnic discrimination in employment at the Ljubija mines.

This attempt enraged the survivors and family members of the death camp victims, who were, in turn, portrayed as ‘spoilers’ of the negotiating process both in media (e.g. Radio Netherlands Worldwide) and in the book authored by Rev. Donald Reeves in 2008. Thus botched mediating process opened new wounds and tensions on top of the older ones. Arcelor Mittal fired ‘Soul of Europe’ and since then the NGO had moved from Bosnia-Herzegovina on to Kosovo with the same missionary and ‘reconciliatory’ agenda. Nonetheless, in his book on the ‘Omarska Project’, Rev. Reeves claims to have shown “how it is possible to dismantle nationalism”.

Three years later, Arcelor Mittal grounds its rebuttal of the promise of memorial given to the survivors of the Omarska death camp on quite the opposite claim – that they do not want to interfere with the local ethnic politics. Of finding the bodies of those still listed as missing, nobody even speaks any more, as the extraction of iron ore in the Ljubija mines charts new highs.

Maja Lovrenović completed her Masters at the Department for Social and Cultural Anthropology at the VU. She is currently applying for a PhD position In her research she focuses on memory, violence and historical imagination in postwar Bosnia and Herzegovina.

Door Femke Brandt Een aantal goedverdiendende jonge Nederlanders, waarvan sommigen verbonden als promovendi aan deze faculteit, leefden in de maand mei op bijstandsniveau, dat wil zeggen met een maandbudget van 250 euro, ongeveer 8 euro per dag. Een experiment om te ervaren hoe het is om in de bijstand te zitten. De pinpas bleef de hele maand thuis. Waarom?

Eind 2010 werden er in Nederland 307 duizend bijstandsuitkeringen verstrekt, en de sterkste stijging deed zich voor onder jongeren onder de 27 jaar. Als alleenstaande tussen de 21 en 65 jaar bedraagt de uitkering per januari van dit jaar €656,93 netto per maand. Vergeleken met het netto salaris van een promovendus is dit zelfs minder dan de helft. En van dit soort bedragen moeten steeds meer Nederlanders rondkomen. Marcel van Dam schreef er in 2009 een boek over (Niemandsland) en maakte tegelijk een film met de titel Onrendabelen. Hiermee duidt hij op een groeiende groep burgers die op steeds grotere afstand van de samenleving staan en worden buitengesloten. Dit is het gevolg van de neoliberale politiek-economische koers in Nederland waarvan de snelheid sinds 1980 flink is opgevoerd. Welvaart en welzijn behoren in toenemende mate tot het palet van individuele verantwoordelijheden en als je dat niet zelf kunt regelen, heb je pech.

De filosoof Hans Achterhuis beschrijft op heldere wijze in zijn meest recente boek De Utopie van de Vrije Markt hoe dit soort denken heeft geleid tot een ‘neoliberale tsunami’ die steeds meer sociaal-democratische instituties wegvaagt om plaats te maken voor de illusie van de ‘vrije’ markt. Mijn gedachten waren ook bij deze tsunami toen onlangs in een afdelingsvergadering bleek dat het vooral ging over hoe de faculteit sociale wetenschappen aan de VU eigenlijk in de markt ligt. Wat zijn de mogelijkheden voor schaalvergroting, commerciele masteropleidingen en allianties met het bedrijfsleven? Hoe komen we in de toekomst aan geld voor onderzoek? Over de rol van de wetenschap in onze maatschappij en de relevantie van sociaal-wetenschappelijk onderzoek voor een humane samenleving werd geen woord gerept. 

Teleurgesteld, terug naar de bijstand! Over. Een eerste opvallende observatie is dat het merendeel van de deelnemers is opgehouden met de zelfopgelegde financiele beperking. Het is namelijk gedoe en gewoon moeilijk te combineren met een welvarende levensstijl. De uitval zegt duidelijk iets over de intensiteit waarmee de bijstandssituatie ingrijpt op je leven. Niet alleen werd boodschappen doen een tijdrovende en frustrerende activiteit, ook sociale interacties moesten drastisch aangepast worden. Zo had ik zelf op dag één een kapotte fietsketting waarvan de reparatie me 10% van mijn maandbudget kostte, en mijn goede humeur voor die ochtend. In een eerder column schreef ik al dat ‘wat gratis lijkt, is tijd, en in de bijstand geef je veel tijd uit aan geldgebrek, een kostbare investering’.

Met iedere dag realiseerde ik me meerdere beperkingen als gevolg van een gebrek aan geld: je kunt geen (prijzige) kadootjes meer geven, geen film kijken in de bioscoop, er mag niets stuk gaan in huis, materiele aankopen vallen veelal buiten het budget, openbaar vervoer reizen moet worden beperk, je moet veel plannen en vooruitdenken om onvoorziene kosten te voorkomen, en kiezen in plaats van ervanuit gaan dat alles kan. Af en toe moest ik zelfs de neiging tot stelen onderdrukken. Dan moet ik nu gelijk iets opbiechten: ik heb een aantal theezakjes van de vu ‘meegenomen’ en dit gelegitimeerd door te denken ‘die mist toch niemand’. Elke actie draaide plotseling om het ‘echte’ risico op een tekort aan geld in de (nabije) toekomst. Hierdoor werd elke maaltijd een te grote portie en onstond er een ongekende behoefte aan zoetigheid. Een psychisch compensatiemechanisme voor de bittere smaak van de bijstand?

De sleur van het voorspelbare gebrek aan onbezorgd consumeren ervaardde ik met name in de laatste fase als frustrerend. Voor een onervaren yup of middenstander bleek de bijstand een totale aanpassing in denken en doen. Deze aanpassingen leidden tot interessante en nodige inzichten. Wat wél mogelijk was met het minimale budget was zitten op een bankje langs de Amstel met een thermoskan thee en de goedkoopste chocolaatjes, als vrijwilliger deelnemen aan evenementen en een lunch scoren, gratis tentoonstellingen bezoeken, in de openbare bibliotheek internetten, en met lotgenoten praten over strategieen om de bijstand leefbaar te houden. Hierdoor kwam ik op nieuwe plaatsen, ontmoette nieuwe mensen. Een interessant neveneffect van het experiment bleek ook de reacties uit mijn omgeving. Sommigen herkenden het omdraaien van elk dubbeltje en hadden associaties met vroeger. Anderen deelden uiteindelijk eerlijk mee dat ze mijn experiment zat waren: “ik vind het echt irritant dat jij geen geld hebt”. Bevredigend was het moment waarop een collega zei ‘door jullie projectje filosofeer ik over de rol van geld in mijn leven. Word ik nou gelukkig van geld, en waarom dan?’ Een vriendin die een boek meebracht: “onze kast staat toch veel te vol en ik dacht: jij kan er nu geen kopen”. Zou de bijstand dan toch bijdragen tot de herwaardering van wederkerigheid? 

De bijstand werkte in het geval van dit experiment vooral als een spiegel die mijn gewoonlijke levenstijl reflecteerde. Soms moet je uit een bepaalde context stappen om er van een afstand naar te kunnen kijken. Daarom beweren antropologen vaak dat ze als buitenstaanders juist dingen zien die voor de ‘insider’ vanzelfsprekend zijn geworden. In dit experiment nam ik zelf beide posities in en werd mij zo bewust van de manier waarop alles samenhangt met geld; sociale relaties, werk, tijd, en gezondheid. Ik besefte mij dat geld tot mijn beschikking hebben zó vanzelfsprekend is dat ik er in essentie van vervreemd ben. Omdat ik nooit eerder echt tekort heb ervaren, wist ik simpelweg ook niet hoe het is om geld te hebben, ook al had ik het. Normaal gesproken drink ik koffie verkeerd in pittoreske cafés in de stad, deze maand was ik toeschouwer aan de rand van datzelfde terras, uitgesloten van die wereld. Voorheen zwiepte ik kundig met mijn bankpas door elektrische apparatuur om overal toegang tot te krijgen. Het betalen met cash en ervaren hoe geld daadwerkelijk vermindert als je het uitgeeft staat gevoelsmatig haaks op de mogelijkheid van het pinnen en het ‘geld uit de muur trekken’ waarbij de vermindering onzichtbaar en ook onvoelbaar is geworden. Onze samenleving faciliteert en stimuleert het uitgeven gretig en alleen diegene die niks uit te geven heeft, ziet de opgetrokken grenzen van dit Niemandsland.

Femke Brandt is promovenda aan de afdeling Organisatiewetenschappen bij de Faculteit Sociale Wetenschappen van de VU. Zij doet  ethnografisch onderzoek in Zuid-Afrika naar de relaties tussen boeren en landwerkers op wildboerderijen in de oostkaap, met name in de commerciele jachtindustrie.

  Door Ellen Bal

Ik ontmoette de 17 scholieren van 5 VWO en HAVO tijdens hun reis door Nederland, ter oriëntatie op hun vervolgopleiding. Omdat er geen voortgezet onderwijs op het kleine eiland is, verlaat een groot deel van de Bonairiaanse jeugd na de middelbare school het eiland. Hun tocht ving aan op de VU. Uit een lange lijst van mogelijke gastlessen had een van hun docenten gekozen voor mijn gastles getiteld “dubbele paspoorten, dubbele loyaliteiten?”

Tijdens het college stond de veronderstelde relatie tussen paspoort, identiteit en loyaliteit, die in Nederland zo vaak gelegd wordt, ter discussie. Al snel ontstond er een levendige discussie. Ik toonde een deel van de beruchte/beroemde toespraak van prinses Máxima, van september 2007, waarin zij stelt dat dé Nederlander niet bestaat. Deze toespraak, die in Nederland zoveel protest opleverde, werd instemmend bekeken door de 17 scholieren uit Bonaire. Zij herkenden zich helemaal in het beeld dat Nederland divers is en dat mensen niet één maar meerdere identiteiten hebben.

De persoonlijke achtergronden van elk van de 17 scholieren in het college, illustreerden dat er geen eenduidige relatie te leggen valt tussen paspoort en identiteit. Of tussen paspoort en loyaliteit. Hun verschillende verhalen waren ook illustratief voor de grote diversiteit op het kleine eiland zelf. Sommigen hadden familie op Curac̡ao, anderen op Aruba, in Suriname, of in Venezuela. En dankzij staatkundige wijzigingen waren zij per 10-10-10 ineens inwoners geworden van een Nederlandse gemeente, al waren de meesten hier nog nooit geweest. En de afstand tot Nederland is niet alleen letterlijk maar ook figuurlijk groot. De scholieren en docenten zijn zich ten zeerste bewust van de verschillen. Zij weten dat dé Nederlander niet bestaat.

Al tijdens de voorbereiding op de les, realiseerde ik mij dat wij hier nauwelijks iets afweten van Caribisch Nederland, ondanks onze lange maar niet zo fraaie historische relatie. Ik moest me verdiepen in de historische en culturele achtergrond en in de staatkundige wijzigingen, want ik had geen idee. In dat gebrek aan kennis en inzicht in de lokale culturele situatie van de jongste gemeente van Nederland (samen met Saba en st. Eustatius) en vooral in het gebrek aan respect voor dat verschil, zo veronderstelde de docent, schuilt de kern van de oorzaak voor de nieuwe ongelijkheid op het eiland.

Het lijkt er echter op dat in de wijzigingen die er worden doorgevoerd, maar weinig ruimte is voor de erkenning van al die historische en culturele verschillen. Kinderen zullen op hun scholen dezelfde stof tot zich nemen als de kinderen hier. Maar waar in die methoden is zoveel aandacht voor Bonaire, de Cariben, als voor Europees Nederland? De kinderen leren in het Nederlands, alsof die taal hun moedertaal is. In werkelijkheid spreekt de grote meerderheid thuis een andere taal. Ze krijgen dus onderwijs in een ander dan hun moedertaal, wat het leerproces bemoeilijkt.

Alleen als dat besef doordringt bij de Europese Nederlanders, dat dé Nederlander niet bestaat, en dat de jongste gemeenten van Nederland op vele fronten hun hele eigen geschiedenis, gewoonten, en zelfs talen hebben, en als er ruimte kan bestaan voor verschil, zullen de lokale Bonairianen gelijkwaardige Nederlandse burgers worden, maar wel als Bonairiaanse Nederlanders.

Door Ellen Bal, universitair docent antropologie aan de VU, gespecialiseerd in transnationalisme, etniciteit en identiteitsvorming onder Bangladeshis en Indiërs. Eerder schreef ze voor Standplaats Wereld: ‘Nederland is vol (of was het nou de wereld?)’.

Amerikaanse voedselbank, rond 1930

publiek vooral bekend door de Frogers, die zelf een maand op bijstandsniveau gingen leven. Uit ervaring weet ik inmiddels wel dat je het als student niet altijd even breed hebt, maar dat is niet de reden dat ik bij de voedselbank terecht ben gekomen. Samen met nog vier studenten doe ik vanwege het vak ‘kwalitatieve onderzoeksmethoden’ onderzoek binnen het thema ‘voeding en cultuur’. Waar de camera’s van ‘Effe geen cent te makken’ niet op prijs werden gesteld, mocht ik de afgelopen weken wel rondkijken.De voedselbank? Dat is toch helemaal niet nodig in een welvarend land als Nederland? Het is één van de vele opmerkingen die ik de afgelopen weken te horen kreeg. Veel mensen hebben er een oordeel over, terwijl de meesten er in feite weinig vanaf weten. Juist daarom wilden wij, als groep, onderzoek doen naar de voedselbank. Want hoe gaat er eigenlijk aan toe? En wat voor soort mensen komen er? Zonder vooroordelen stapte ik naar binnen, en liet ik alles over mij heen komen. Een wereld die ik niet kende, maar waar ik toch erg nieuwsgierig naar was. Niet in de zin van aapjes kijken, maar oprecht geïnteresseerd. Juist op deze manier kon ik het meest te weten komen over de gang van zaken, en de mensen die er komen. Met zeer schrijnende verhalen als gevolg.

Iedereen die bij de voedselbank komt heeft een eigen verhaal dat zij met zich meedragen, en dat hen heeft gevormd. Toch is de rode draad in alle verhalen hetzelfde: het hebben van een te laag inkomen om de week goed mee door te komen. En anders dan velen denken kan het iedereen overkomen. Dat kon ik zien aan de mensen die binnenkwamen, en opmaken uit de verhalen van de mensen met wie ik heb gesproken. Ook voor de vrijwilligers is het een schok wanneer zij een bekende binnen zien komen. Mensen waarvan je het totaal niet verwacht, maar die door verschillende omstandigheden toch in de problemen zijn geraakt. Zo zijn er vrouwen die na een scheiding schulden hadden, omdat hun ex-man er met al het geld vandoor is gegaan, en de vrouw mét kinderen én schulden heeft laten zitten. Of mannen die hun kinderen fulltime opvoeden, geen inkomsten hebben omdat ze geen tijd hebben om te werken, en geen kinderbijslag ontvangen omdat hun ex-vrouw dat incasseert.

Maar ondanks alles wat deze mensen hebben meegemaakt, heerst er vooral positiviteit. Over het bestaan van de voedselbank, de vriendschappen die zij daar hebben opgedaan, en toch ook wel de toekomst. Dit bleek niet alleen uit de gesprekken die ik met de mensen heb gehad, maar dat kon je zien en vooral voelen. Deze mensen komen bij de voedselbank echt in een warm bad terecht, terwijl zij door de maatschappij met de nek worden aangekeken. Zij voelen zich bij de voedselbank namelijk wél welkom, en omschrijven het dan ook als een ruggensteun om door te gaan in slechte tijden. Wanneer ik vóór dit onderzoek naar de voedselbank keek, zag ik vooral de ellende die de mensen meemaakten. Wanneer ik er nu naar kijk zie ik juist positiviteit, de wil om elkaar te helpen en de kracht om door te gaan. En juist hiervan zouden heel veel mensen wat kunnen leren.  

Marloes Rendering  is tweedejaars student Culturele antropologie en ontwikkelingssociologie. In het kader van een onderzoekspracticum voor de module ‘kwalitatieve onderzoeksmethoden’ heeft zij onderzoek gedaan bij de voedselbank.

Bij mijn keuze heb ik mij slechts door één passie laten leiden, en dat is de passie voor antropologie zelf. Uit de overtuiging dat vrachtwagenchauffeurs een interessante en onderbelichte groep zijn. Alleen al het feit dat de meeste mensen zich een sterk stereotype beeld van vrachtwagenchauffeurs vormen is voor mij een teken dat het meer is dan alleen hun beroep dat zij met elkaar delen. Daarbij komt ook nog eens dat het een soort pioniers zijn op het gebied van internationaal reizen. Toen decennia terug, voor de meeste Nederlanders, Frankrijk nog een erg ver land was reden de chauffeurs al goederen van en naar Iran en Kazachstan. Maar is dat genoeg motivatie om gemotiveerd te blijven en iedere morgen voor dag en dauw op te staan?

Mijn zorgen bleken al snel ongegrond want tot nu toe doet onderzoek naar vrachtwagenchauffeurs zeker niet onder voor de exotische bestemmingen en culturen waar we ons binnen de antropologie toch vaak op richten. Neem alleen al het eten onderweg, de warme snacks bij de tankstations bijvoorbeeld zijn op zijn minst net zo obscuur als het eten dat je in Hanoi op de markt koopt, en de kans dat je er ziek van wordt is misschien nog wel groter.

Het avontuurlijk aspect is ook zeker niet weg, het enige dat ik weet is hoe laat ik de volgende dag moet beginnen, maar waar de reis heen gaat en wanneer ik weer terug kom is iedere keer weer een verrassing. En als je denkt dat het alleen maar zitten en naar het asfalt turen is, heb je het ook mis want op mijn allereerste dag in het veld heb ik mij al kunnen specialiseren in het vangen van biggetjes die ontsnapt waren tijdens het laden voor veetransport. Maar de grootste en aangenaamste verrassing zijn toch wel de mensen. Ik wist wel dat het stereotype van dikke, asociale, met tatoeages bedekte, shag rokende zuipschuiten wat veel mensen hebben niet terecht was, maar dat de praktijk zo anders zou zijn verbaasde mij zelfs.

Natuurlijk kom ik die cliché dingen ook wel tegen, en roken inderdaad veel chauffeurs shag, maar wie had bijvoorbeeld verwacht dat er chauffeurs tussen zitten die behoorlijk intensief bezig zijn met handelen in aandelen? Of wie had verwacht dat een vrachtwagenchauffeur naar een sjamaan zou gaan om via trance in contact te komen met zijn gids in de geestenwereld? Ik niet in ieder geval.

Het is een bijzondere groep met een bijzonder beroep. Want bij welk ander beroep is het vanzelfsprekend om 65 uur per week te werken en, in het geval van veel internationale chauffeurs, slechts om het weekend twee nachten van hun eigen bed kunnen genieten? Dus misschien is het ook niet zo gek dat je er veel bijzondere mensen treft.

Nog drie weken heb ik om deze verrassend diverse groep verder te ontdekken. In deze laatste weken neem ik ook de camera weer ter hand om een aantal portretten te filmen en deze uiteindelijk tot een (hopelijk) mooie documentaire te verwerken. Daarna zal ik ook wel weer wat schrijven dat iets dieper gaat dan deze oppervlakkige initiële verwondering. Want er zijn meer dan genoeg fascinerende culturele aspecten en sociale processen binnen de wereld van de chauffeurs die de moeite waard zijn om hier te delen.

Fedor Ikelaar is student bij de Master Sociale en Culturele Antropologie aan de VU. Hij is op dit moment in Nederland bezig met zijn veldwerkonderzoek ter voorbereiding van zijn scriptie

Carnaval in Maastricht (foto door Geert Reitzema)

Door Inge Melchior Ik heb slecht geslapen vannacht. Gisterenavond ben ik een taartje gaan eten met een Estse vriendin in mijn favoriete café in Tartu. We hadden twee redenen voor een taartje. Dit jaar vielen ‘Internationale Vrouwendag’ en vastlapäev op dezelfde dag. Gistermorgen belde één van mijn informanten mij op, een oude man die tegen de Sovjets gevochten heeft, waarmee ik samen alle herdenkingsbijeenkomsten afga. “Goede vrouwendag gewenst!” Dat was de enige reden voor zijn telefoontje. Als ik op straat loop, zie ik Estse mannen met bloemen lopen. En Estse mannen zijn niet bepaald romantici, des te betekenisvoller zijn de bloemen in hun hand. Ik kom een jongen tegen uit mijn dansles, die naast dat hij gewoon ‘goedendag’ zegt, blijft staan, een buiging naar me maakt en me een ‘goede vrouwendag’ toewenst. Op weg naar huis bedenk ik me wat een mooie traditie dit is. Die zouden ze in Nederland ook actief moeten invoeren. Een ode aan de vrouw. 

Later die dag zit ik met die vriendin dat taartje te eten. We hebben een ontzettend interessant gesprek over Estse ‘nationale dagen’. Ik vraag haar naar de betekenis van vastlapäev. “Dat is een echte Estse traditie. We gaan sleeën en eten erwtensoep en vastlakukkel.” Ik vertel haar dat vastlapäev eigenlijk de laatste dag is voordat het vasten begint en zeker niet alleen in Estland gevierd wordt. “En het is de laatste dag van carnaval. In de stad waar ik vandaag kom, is dat heel belangrijk.” Carnaval… “Wat doen jullie dan?” Ik ben verbaasd, net als eerder die dag, toen ik een gesprek over carnaval op gang probeerde te krijgen. Gedurende de tien maanden dat ik hier woon heb ik elke ‘nationale dag’ meegevierd, en dan is er hier niemand die iets weet van die ene traditie, die voor mij zo belangrijk is?

Een jaar geleden heb ik al geprobeerd een stukje voor Standplaats Wereld te schrijven over carnaval, maar tevergeefs. Het lukte mij niet onder woorden te brengen waarom carnaval zo belangrijk voor mij is. Voor mij heeft het niets te doen met drank of andere wilde avonturen. Toen ik gisteren naar bed ging, stuurde ik mijn broertjes en vriend een sms’je om ze een fijn laatste uur carnaval te wensen. En toen kwam de spijt. Spijt dat ik voor het eerst in mijn leven niet carnaval ben gaan vieren. Schuld ten opzichte van mijn vrienden en familie, die ik dit jaar alleen carnavalsliedjes heb laten zingen. Schuld ook naar de Maastrichtenaren die ik niet ken, maar die net als mij ‘nodig’ zijn om carnaval ‘carnaval’ te maken. Terwijl ik in bed lig, stel ik me voor hoe de mensen zich op dat moment verzamelen op de markt bij de sambabands. Ik zie hun kostuums, hun schmink. Voor sommige is het werk van een uurtje, voor anderen van jaren. Elk persoon is met carnaval een kunstwerkje, de ene mooier dan de ander. Maar veel mensen hebben hun best gedaan, hebben tijd en energie erin gestoken. Omdat carnaval een traditie is, en traditie is belangrijk.

Zoals met zoveel dingen, weet je pas wat iets voor je betekent, als je het moet missen. In mijn warme Estse bedje, denkend aan de gesprekken van die dag, aan mijn positieve kennismaking met ‘Internationale Vrouwendag’ en het interview van morgen, besef ik dat het Maastrichtse volkslied vanavond ook zonder mij gezongen zal worden. Dat het mooswief haar weg naar beneden ook zonder mij zal vinden. Toch voelt het alsof ik mijn groep in de steek heb gelaten. Door carnaval te vieren bevestig ik mijn lidmaatschap en mijn toewijding. Vandaar deze ode aan de carnaval. Om te laten weten dat ik mijn wortels en bijbehorende verplichtingen niet vergeten ben en als een belofte voor de toekomst:

dat daon iech noets mie, iech höb zoene spiet

dee vastelaovend misse geit miech toch te wiet

Inge Melchior is promovendus aan de Vrije Universiteit. Ze doet onderzoek naar collectief geheugen in Estland, met nadruk op herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog. Zie haar eerdere berichten over haar onderzoek in Estland.