By Leonore van den Ende

The rest of my research entailed conducting interviews with a wide variety of ritual organizers, actors and attendees, and obtaining sufficient information about each project via a desk study and by visiting information centers, open days and project excursions. In other words, I have not conducted ethnographic research in the traditional sense as my research was temporally and spatially diverse and interspersed. This raised questions and doubts concerning the legitimacy of my ethnographic method. Some might call it ‘hit-and-run ethnography’ whereas others claim this form of multisited research is a development of ethnography that better suites our contemporary, globalizing societies and more complex research sites. This led me to question; what is it that makes a research ‘ethnographic’ as such?

Other questions raised during the workshop included: ‘What is a research site?’ ‘Are sites territories or social constructions?’ ‘What is the difference or relationship between site and sight?’ ‘What is the local?’ ‘What about multi-local or ‘translocal’?’ ‘Can one study local practices in conjunction with global, structural processes?’ These queries were interesting to discuss because it is the case that the single-site ethnographic method still has dominance in anthropology. Single-site supporters argue that this long-term, situated method is the most fundamental quality that sets anthropology apart from other disciplines and which legitimates an ethnographic research. However, others have suggested that societies and soci0-cultural processes worldwide are changing and becoming more complex and that the ethnographic method must adapt itself respectively.

For example, Hannerz (2003) observes “it is fairly clear that a great many anthropologists, especially those no longer in the first phase of their careers, have long, but perhaps a bit more discretely, been engaging in a greater variety of spatial and temporal practices as they have gone about in their research” (202). Or as Markus (1995) argues, rather than focusing on single sites and locales, researchers should focus on “multiple sites of observation and participation that cross-cut dichotomies such as the global and the local, the lifeworld and the system” (95). Common research areas that do these arguments justice are ethnographic studies on migration, networks or networking, virtual space, media and telecommunication, to name a few examples. But what about research areas that are less obviously suited for multisited ethnographic research? Can they still be multisited?

Some authors contend that all ethnographic research is multisited to some extent, depending on how one defines ‘site.’ For example, Wogan (2004) conveys that the question should be whether a researcher or an author can provide interesting (new) insights into a culture and that insights are not only gained from one site per se. He also argues that traditional long-term ethnography may not be restricted to just one site and that “some ethnography may not move around literally but may nonetheless embed itself in a multisited context” (133). Further, Massey (1991) adheres that there is no single sense of place as people can occupy different positions within one community. Thus, “instead of thinking of places as areas with boundaries around, they can be imagined as articulated moments in networks of social relations and understandings” (6). These arguments suggest that our understanding of ‘site’ needs to be reconsidered. Particularly, sites are not necessarily fixed or stable entities but may comprise complex and multi-sited social and cultural time-spaces (Marcus, 1995). This must not be overlooked when conducting ethnographic research at any place and any time.

To end this article I leave you with the following questions: Is single-site ethnography the only or main contribution anthropology can make? And, is anthropology at risk as a discipline because of the emergence of multisited ethnographic research?

Works cited:

Wogan, Peter 2004 “Deep Hanging Out: Reflections on Fieldwork and Multisited Andean Ethnography” Identities: Global Studies in Culture and Power, 11: 129–139.

Massey, Doreen 1991 “A Global Sense of Place” Originally published in: Marxism Today,Junehttp://www.amielandmelburn.org.uk/collections/mt/index_frame.htm

Marcus, George 1995 Ethnography in/of the World System: The Emergence of Multi-Sited Ethnography Annual Review of Anthropology, 24: 95-117

Hannerz, Ulf 2003 “Being there . . . and there . . . and there! Reflections on multi-site ethnography” 4(2): 201– Ethnography 4(2): 201–216.

Leonore van den Ende is a PhD candidate at the VU in the department of Organization Science and an editor of StandplaatsWereld.

Door Ton Salman   Veldwerk – de antropologen zijn er zo trots op en tegelijkertijd zo zorgelijk over. Het is wat ons onderscheidt van veel andere disciplines. Het is ons keurmerk, het levert ons de eigen-aard en kwaliteit van onze gegevens, en het biedt ons het mooiste type “data” dat bestaat: verhalen. Maar we worden toch vaak een beetje onzeker als men doorvraagt over de systematiek, de herhaalbaarheid, de controlemechanismen, de operationalisatie, de rubricering van de gegevens.

-“Wat doé je dan precies, qua onderzoekstechniek?”

-“Nou ja, je hangt rond met de mensen, je doet mee met de dingen, je kletst over de koetjes en de kalfjes, je vraagt eens dóór over hoe het zit, je drinkt een biertje (of chicha, of thee, of palmwijn, of mate, of aguardiente) met ze, je trekt óók een dikke jas aan of je smeert óók bug repellent in je nek, je hobbelt overal achteraan, je houdt je ogen en oren open – en dat hou je dan lange tijd vol.”

-“En dat noemen jullie wetenschap?”

 We zullen moeten toegeven, het is een kwetsbare manier van doen. Onze “data” zijn niet zo hard in statistische termen, of in termen van de controle van omgevingsfactoren. Ze zijn echter keihard in het nauwkeurig optekenen van precies die omgeving, en dát is nou precies de setting waarin mensen dagelijks handelen. En om die continue stroom van handelingen, van interactie, van de “gedachtenloze gedachten” die mensen daarin onophoudelijk begeleiden, daarom gaat het ons. En daar kan een laboratoriumexperiment, of een thema-specifieke opiniepeiling ons weinig over vertellen. Laat dat punt één zijn in onze uitleg van het belang van zo’n aanpak.

            Maar zoals gezegd: het is kwetsbaar. Je bent het, in laatste instantie, als persoon die het waar moet maken. Het hangt van jou af, van je vermogen te luisteren en kijken, te interpreteren, en getrouw maar persoonsgebonden te hervertellen. Het hangt niét af van je waterdichte onderzoeksdesign, of van je doortimmerde variabelen-lijst.

Ik wil nu overigens niet toe naar het (naar mijn overtuiging) marginale verschijnsel van fabulerende of scheve-schaatsen-rijdende antropologische onderzoekers – daarover lazen we de laatste tijd al teveel. Het gaat me in deze kleine bespiegeling om iets anders.

            Ik had onlangs opnieuw weer eens inzage in een aantal veldwerkrapporten van onze recent teruggekeerde masterstudenten. En liet me opnieuw raken door het bijzondere soort van leren dat in veldwerk ligt besloten. Het gaat immers niet alleen om het vergaren van veel en adequate gegevens, of om hoe hard je liep om die gegevens te krijgen, en hoe vol je je fieldwork-diary wel niet schreef. De kwestie is dat je zelf onderdeel bent van de turbulentie van wat je daar zo dagelijks doet. Dat levert de ervaring op dat – vooral– de mislukkingen, gebroken verwachtingen, flaters, onwil of zelfs vijandigheid, niet zomaar vervelende dingen buiten jou om zijn, maar jouzelf van je sokkel slaan. Of onzeker en een beetje verweesd maken. Je vertrouwde “biotoop” van thuis, om je hart eens uit te storten, en die dan vervolgens kan relativeren, is even niet beschikbaar. En dus schrijven studenten treffende dingen als (ik anonimiseer en vertaal het even):

-“Ik ben een typisch Nederlandse meisje. Dus meisjes wilden niet met me praten, en jongens wilden niet over m’n onderzoek praten”

-“Hoewel ik alles probeerde om een attent, “objectief” onderzoeksinstrument te zijn, realiseerde ik me m’n totale mislukking, domweg omdat ik het was”

-“Ik probeerde met zoveel mogelijk mensen een band te sluiten maar het was niet goed genoeg. Ik was uiteindelijk alleen en ellendig, ik was ongewenst en werd genegeerd, men begreep mij niet en wantrouwde mijn bedoelingen”

-“Accepteren dat ik onmachtig was om mijn ervaringen in woorden om te zetten die de mensen thuis zouden begrijpen, was heel moeilijk voor me”.

 Het zijn maar fragmentjes, maar ze verwoorden treffend hoe heftig veldwerk kan zijn en hoe je jezelf soms een beetje moet her-uitvinden om ermee in het reine te komen – en er rijker vandaan te komen.

Het Nederlands heeft een hele reeks uitdrukkingen voor dat wat veldwerk niét met je doet: “hij liet het langs zijn koude kleren afglijden, zij liet zich niet van haar apropos brengen, hij haalde er z’n schouders over op, zij werd er niet heet of koud van, het was hem worst, het zou haar klomp niet roesten, het liet hem Siberisch, het zou haar tijd wel duren… ”. En er zijn er nog veel meer. Antropologisch veldwerk is precies het omgekeerde van dat alles: het is heel erg heet en koud worden, en grondig van je apropos raken. Door te schrijven en te vertellen, proberen we dan dat apropos weer te vinden.

Enkele aanleidingen volgens de flyer:

Docenten die bezwijken onder de bureaucratie (ten koste van hun onderwijstaak), onderzoekers die hard met elkaar concurreren om onderzoeksgelden , ondersteunend personeel dat wordt beschouwd als overbodig, en studenten die steeds vaker in grote groepen onderwijs krijgen. En ook: aan McDonald’s ontleende managementmodellen, megalomane bouwplannen, bestuurders met topsalarissen.

Zie hier de zegeningen van het huidige bestuursmodel aan de Nederlandse universiteiten. Hoe moet en kan het anders? De Verontruste VU’ers trappen af. Te beginnen bij de VU.

Sprekers waren Ewald Engelen, Chris Lorenz, Ottho Heldring en Boris Slijper, met als voorzitter Ida Sabelis.

Een uitgebreid videoverslag kan hier bekeken worden. Zie ook het opiniestuk dat de Verontruste VU’ers enkele weken geleden in NRC en Ad Valvas wisten te plaatsen. Niet alleen interessant voor degenen die verbonden zijn met de VU, maar voor iedereen die direct of indirect met ‘het instituut dat universiteit heet’ te maken heeft.

Hoewel ik me al weken op het afscheid aan het voorbereiden was, kwam het alsnog snel en onverwachts. Het ene moment was ik thee aan het drinken met de zus van mijn gastmoeder, het volgende moment zat ik in de bus die me steeds verder weg bracht van Merzouga. Het beeld van mijn geëmotioneerde gastfamilie bleef op mijn netvlies hangen en het kostte behoorlijk wat kilometers voordat de knoop in mijn buik minder werd.

Die knoop werd niet alleen veroorzaakt door een gevoel van missen. Mijn onderbuik vertelde me dat ik mijn gastfamilie in de steek liet, en het stak dat zij niet zo gemakkelijk de wereld in konden trekken als ik. Toen zusje Zahra me voor de zoveelste keer duidelijk had gemaakt dat ik terug moest komen, samen met mijn familie, wilde ik haar dezelfde gastvrijheid schenken en zei dat ze altijd welkom was in mijn huis. Wetend dat de kans dat ik haar in Nederland mag ontvangen ontzettend klein is.

Hoewel ver reizen meestal (nog) niet mogelijk is, is er de afgelopen decennia veel veranderd in de levensstijl van de mensen in Zuidoostelijk Marokko. Zoals ik in mijn vorige blog schreef, hebben veel nomaden zich gevestigd in dorpen met elektriciteit en stromend water. In plaats van hele dagen te besteden aan het bereiden van voedsel en vee hoeden, is er nu meer tijd over voor ontspanning. Vaak bij de televisie en, in het geval van jongere mannen, op het internet. De over de kale vlaktes rondscheurende brommers laten zien dat ezels een minder belangrijke rol hebben; ze zijn nu veelal huisdieren die zo nu en dan aan het werk gezet worden, in plaats van de vaste vervoersmiddelen van mens, voedsel en materiaal.

Toch is er ook nog veel hetzelfde als in het nomadenleven. Het bakken van het brood in kleiovens, het weven van kleden en de waarde die gehecht wordt aan bruiloftsvieringen zijn hier enkele voorbeelden van. Maar ook het geloof in natuurlijke geneesmiddelen, wat groter lijkt dan het vertrouwen in ziekenhuizen. De relatie met de natuurlijke leefomgeving inspireerde me; het leven in Tiharien vindt voor een groot deel buiten plaats en de natuur voorziet mensen direct van essentiële materialen, zoals hout. Maar ook dit verandert, bijvoorbeeld door het gebruik van gasflessen en door huizen te bouwen van cement in plaats van met natuurlijke materialen. Daar staat tegenover dat het nu in de mode is om de binnenmuren met een mengsel van hooi en klein te behandelen, terwijl 20 jaar geleden felgekleurde gepleisterde muren mooier werden gevonden.

Een aspect van zowel van het heden als het verleden is dat het bereiden van voedsel de hoofdtaak van de vrouwen is. Als ik mensen in Nederland vertel dat brood daar elke dag zelf gebakken wordt – zonder broodbakmachine – en dat het maken van couscous uren kost in plaats van de vijf minuten die wij eraan besteden, wordt dit vaak niet helemaal begrepen. Waarom al die moeite als het ook snel kan? Als ik vervolgens uitleg dat in Tiharien veel waarde wordt gehecht aan langzaam bereid voedsel, omdat het juist de tijd is wat het gezond en lekker maakt, besef ik dat ik deze visie wel begrijp. En dit begrip, samen met mijn gekleurde vingernagels, doet me realiseren dat ik echt in een woestijndorp heb gewoond.

By Luiza Andrade      

In the past two years, entrepreneurs and company representatives from all over the Country have been coming down to the Haitian shelter to select Haitian workers to fill in job positions that have long been suffering from the Brazilians’ unwillingness to stay in what they consider to be low-paid jobs.

Around five thousand Haitians have already entered the country illegally and gotten Humanitarian Visa through this city alone. Here, after a journey that can last from 8 to 20 days, they literally sit and wait for companies to come and take them away from the shelter and into a new life.

Often without any money and generally dissatisfied with the conditions of the new shelter – a warehouse with a couple bathrooms and an artificially created well, that now houses around 500 Haitians sleeping either on old and worn out mattresses or on paper cartons folded into improvised beds – the Haitians in Brasiléia have been coming up with creative ways of making some quick cash or getting ahead. They know the competition is fierce and, so it seems, they have been teaching their new-coming friends and family to play by the shelter rules, even though it sometimes conflicts with Brazilian laws and regulations.

Thus, after gathering endless notes on my informants’ behaviors at the shelter, I have come up with an improvised “Quick guide of common strategies to survive the shelter (and make a few bucks)” guidebook, created from examples of their own experiences:

(Please note that the guidebook was created as a way of reflecting and elaborating on the strategies of my informants, not to be taken seriously as actual guidelines for survival – although for them, getting out of the shelter is a most serious concern)

1 – If someone leaves the shelter, get their mattress. You can try to sell it to newcomers.

2 – Anyone who is not a Haitian can be seen as a possible influence on the decisions of the companies. E.g.: the people who make the food; the neighbors; Luiza, the anthropology student who is often seen talking to Damião; Damião himself, the governmental agent; The American researcher who lives in Rio Branco and likes to help out; the girls at the bakery nearby, the youngsters who sometimes sell popsicles inside the shelter; anyone who comes in to make a donation; the church minister, who sometimes visits and is also often seen talking to the governmental agent.

3 – Learn to be sneaky. The strategy of swiftly placing your Identification Card (CPF) on the pockets or personal bags of the company’s staff has been known to work before. Sometimes they think they are the ones who misplaced them, and end up inviting you for an interview. It has worked, but only as far as the interview goes; not in getting the job itself.

4 – Pretend to be someone else. This strategy is specifically useful when the line of selectees is boarding the bus to leave the shelter. It almost worked once. However, they decided to check the ID cards with the people on the list, and the person had to get off the bus.

5 – Pay the price. Adding 15 dollars to “Le diligent”‘s pockets – the chief of the Haitian shelter – to be appointed as good workers to the company staff works sometimes, but fails with companies who feel uneasy at the ‘smell’ of corruption.

6 – Try lying. Making up previous professional experiences during interviews has often been tried, but fails most times.

7 – Take two plates of food from the government. You can try selling one to those who were not present when the meals were distributed. It worked a couple times, usually leaving a general feeling of hatred amongst them throughout the whole afternoon.

8 – Resell stuff. Overpriced beer and other beverages are sold to other Haitians in the shelter on a daily basis as a source of income.

9 – Make money out of newcomers. Many charge 5 dollars to register the newcomers’ entrance at the shelter. It only works if you are good friends with “Le dirigent”. Most Haitians arrive without any money though, making it difficult to profit from their lack of information.

10 – Use your skills. Job skills in doing laundry by hand and in the cosmetic industry such as hairstyling, shaving and nail modeling, can be put to use in exchange for some bucks inside the shelter. Haitians like to keep clean and look good.

Of course, not all Haitians go by the guidebook. Some even get annoyed by these strategies, which often generate all sorts of conflicts in the shelter.

Another common saying in Haiti reads “Kou pou kou Bondye ri”. The translation of it would be “God applauds reciprocity”, but in a negative sense, meaning there will always be payback, as in “An eye for an eye”. By the sound of it, it seems the Haitians would be constantly fighting in the shelter, hassling one another in an everlasting wave of conflicts.

Luckily, however, there is also a third one that goes “Nou gen memwa kout”. This one, literally “We have short memory”, represents the dynamics of the day after, when conflicts are left aside, and strategies are brought back into the game, with no serious harm done.

Door Ans Boersma   Nog net zie ik een foto van de muur gegrist worden als we binnenkomen. “He is Kurdish, Saddam no like” fluistert de vrouw me toe.  ‘Hij’ is de man met wie ik samenwerk. Zo ongeveer 24 uur per dag, want als hij om vier uur ’s nachts een aanvulling bedenkt voor mijn onderzoek, belt hij meteen. Ik noem hem de Gandhi van Hashimi Shamali. In de wijk doen mensen er alles aan om hem te pleasen. Want ze ruiken geld. 

Maar hij kent zijn pappenheimers. En zelfs dat weten de Iraqis.  Want sinds ik meega, worden bij mij kinderen op schoot gezet, en aan mij de gezinsfoto’s en medische dossiers getoond. Soms de hele medicijnkast. Of een x-ray, die ik onhandig een paar keer heen en weer draai omdat ik de goede richting niet weet.  En tranen, ook deze stromen mijn kant op. Hij is er gevoelloos voor geworden. Prikt erdoorheen, als iemand die het klappen van de zweep kent. Een operatie die 200 dinar kost? Hij gaat zelf wel even mee naar het ziekenhuis en komt naar buiten met een rekening van 20 dinar.

Zijn bezoek kondigt hij niet aan. Wanneer het precieze adres niet bekend is, belt hij als hij in de buurt is. Duurt het langer dan een kwartier voordat degene bij zijn auto is, trekt hij het verhaal bij voorbaat in twijfel. Want Iraqis in Amman zijn vrijwel altijd thuis. Hij gaat later op een onverwacht moment opnieuw langs en kijkt of er dan wel iemand is. Want sommige Iraqis gebruiken een geldtrekhuis: een krot om te laten zien aan medewerkers van NGO’s. Andere families splitsen hun case bij de UN op, omdat een alleenstaande vrouw sneller kans heeft naar Amerika te vertrekken, en vervolgens haar man overhengelt.

Los van de vraag of het refugee cheating is of juist een voorbeeld van agency, is het lastig om het kaf van het koren te scheiden. Want er zijn (veel te veel) schrijnende situaties. Families die afschuwelijke dingen hebben meegemaakt in Irak en in Jordanië geen cent hebben om te besteden en geen toegang hebben tot de benodigde medische zorg. En dan zit er ook nog een verschil tussen een verhaal volledig verzinnen, enkele feiten verdraaien, of het verhaal iets aandikken. En dat is waarom mijn key informant alles opnieuw checkt. Hij weigert geld te verspillen aan mensen die het niet nodig hebben. Nobel. Maar wanneer ik voor hem de deur uitloop en in de hoek een krat met melk, groenten en andere vershoudspullen verstopt zie, voel ik me toch schuldig. Geen vrouw haalt immers voor de lol haar koelkast leeg om vervolgens de melk te laten verzuren, zonder daar een cent voor terug te krijgen.

Noot:
Tien jaar na de inval in Irak vluchtten nog dagelijks Iraqis het land uit wegens de onveilige situatie. In Jordanië worden zij niet als vluchteling maar als gast beschouwd. Daarmee is hun toegang tot voorzieningen als onderwijs en gezondheidszorg beperkt. De families huren goedkope (kleine en vervallen) huizen in de stad. Naar Amerika willen ze, Jordanië is slechts een tussenstation. Voor enkele families duurt deze tussenfase echter al jaren. Een werkvergunning krijgen ze niet.
Dit onderzoek richt zich op de Irakese gemeenschap in Amman, met name op jonge meiden die na het afronden van de middelbare school nu dagelijks thuiszitten.

Grenade. Photo by Martijn Dekker

Martijn Dekker. Dom. Naïef. Labiel. Zomaar wat woorden die zogenaamde experts in de mond nemen om de geestesgesteldheid van jonge ‘jihadisten’ die naar Syrië vertrekken, te omschrijven. Niet dat deze experts zelf ook maar een woord met de jongeren in kwestie hebben gesproken, maar dat is voor dit soort psychologie van de koude grond gelukkig allerminst nodig. De camera’s draaien, de presentatoren smullen en het publiek kan zich genoegzaam opwinden. De vraag is echter waarom de motieven van de jongeren in kwestie niet serieus worden genomen. Waarom de redenen voor hun vertrek naar een oorlogsgebied – wat toch van lef getuigt – niet op zijn minst een beetje op waarde worden geschat.

In Pauw en Witteman van 28 maart sprak jongerenimam Yassin Elforkani wijze woorden, door zijn zorgen te uiten en erop te wijzen dat jongeren de consequenties van een reis naar Syrië veelal niet kunnen overzien. Jesse Klaver van GroenLinks was er echter al snel bij om de nuancering teniet te doen en de jongeren als ‘leip’ weg te zetten. Dat het ietwat ironisch was dat naast hem student Wijbe Abma zat, die al diverse keren alleen naar Syrië afreisde om daar hulpgoederen uit te delen, ontging Klaver volledig. Abma is een oer-Hollandse held en zijn motieven of geestesgesteldheid staan blijkbaar niet ter discussie. Hijwilde iets doen, kwam erachter dat hij ook iets kon doen, en ging gewoon.

Tegenhouden
Eerder op die avond, in het EO-programma ‘De Vijfde Dag’, bleef presentator Tijs van den Brink maar de vraag herhalen waarom we niks (kunnen) doen om die jongeren tegen te houden. De reden is vrij eenvoudig: omdat het iedereen met een paspoort vrij staat om de wereld over te reizen en de meest bizarre dingen te doen; de K2 beklimmen, bungeejumpen, op survivaltocht in het Amazonegebied gaan of met een step proberen de Sahara te doorkruisen – het kan en mag allemaal.

Het interessante aan het fenomeen van de jihadisten is dat ze, in tegenstelling tot de hierboven genoemde voorbeelden, niet alleen hun eigen grenzen proberen te verleggen, maar vooral ook andere mensen willen helpen. De machteloosheid en het knagende gevoel dat je iets wilt doen, maar niet weet wat, komen mij niet vreemd voor. Na de oorlogsbulletins in bioscopen, de eerste tv-beelden uit Vietnam en enkele decennia later de beelden van inslaande raketten tijdens de eerste Golfoorlog, leven we nu in een tijd waarin we door globalisering en geavanceerde technologie in staat zijn om precies te zien hoe gruwelijk de gevolgen van een oorlog zijn. Je hoeft slechts journalist Harald Doornbos op Twitter te volgen om met regelmaat de confronterende, dagelijkse tussenstand van het aantal Syrische slachtoffers mee te krijgen.

Hoewel we er ons dus steeds beter bewust van zijn hoe vreselijk de gevolgen van oorlog zijn, blijven de mogelijkheden om er iets aan te doen beperkt. In Nederland hebben wij sinds het afschaffen van de dienstplicht een professioneel leger, bestaande uit mensen die bewust voor het beroep van soldaat hebben gekozen. Zijn die mensen opportunistisch of dom en naïef? Toegegeven, een buitenlandse missie betekent een flinke toeslag op je salaris en het is natuurlijk ook een groot avontuur, maar onze jongens en meiden die over de hele wereld uitgezonden zijn, geloven ook ergens in. Namelijk dat ze hun steentje bijdragen aan het handhaven en bevorderen van vrede en veiligheid. Let wel: de vrede en veiligheid van mensen die ze nog nooit ontmoet of gesproken hebben. Een mooi gegeven dus. En daarom noemen wij militairen die thuiskomen met post-traumatische stress niet naïef, maar krijgen ze goede begeleiding daarvoor. En zo niet, zoals in het geval van voormalig Dutchbatter Dave Maat, dan uiteindelijk gelukkig toch een schadevergoeding.

Weinig doen
Wij, het publiek, zien de beelden en lezen de huiveringwekkende verhalen die correspondenten optekenen in vluchtelingenkampen of in de belegerde wijken en dorpen zelf. Maar naast geld geven, kunnen we weinig doen. En onze gekozen vertegenwoordigers, die wel mogelijkheden tot hun beschikking hebben, besloten tot nu toe om niets te doen, wat betekent dat onze jongens en meiden niet van overheidswege worden ingezet om de veiligheid in Syrië te verbeteren. Dat kunnen we om geopolitieke redenen misschien nog wel verklaren, maar kunnen we niet net zo goed proberen begrip op te brengen voor het heftige verlangen van jongeren om de mensen te helpen met wie ze zich, omwille van een religieus geïnspireerd gevoel van medemenselijkheid, verwant voelen?

Het moge duidelijk zijn dat het een slechte zaak is dat ongetrainde jongens afreizen naar Syrië om daar in levensgevaarlijke situaties terecht te komen. Waar mogelijk moeten we daarom inderdaad deze jongeren tegen zichzelf in bescherming nemen. Maar dat bereik je het beste door ze op zijn minst serieus te nemen en niet weg te zetten als domme naïevelingen. Probeer daarom bijvoorbeeld om de ongeleide woede over het onrecht en bloedvergieten in Syrië in te zetten om particuliere hulpprojecten op touw te zetten of te ondersteunen. Niet alleen hier, maar vooral in Syrië zelf. Zo combineer je het beste van twee werelden.

Dit stuk is eerder gepubliceerd op volkskrant.nl

Martijn Dekker is als politiek antropoloog gepromoveerd aan de Vrije Universiteit en momenteel werkzaam als docent aan de Universiteit van Amsterdam

Door Ferdous Arachid en Cathelijne van Roden 

Imagine IC is een centrum dat hedendaagse verhalen van Nederlanders met diverse achtergronden verzamelt en op verschillende manieren exposeert om zo op eigen wijze bij te dragen aan het cultureel erfgoed van ons land. In de expositie genaamd ‘Mijn God’ stond het geloof centraal en werden er aansluitend op dit thema ‘data’ verzameld in de vorm van geluiden die geassocieerd worden met geloof. Op deze manier poogt Imagine IC een unieke bijdrage te leveren aan het arsenaal van geloofsuitingen. Schrift, beeld en spraak zijn inmiddels geen uitzonderlijke media meer, maar geluid is een vrijwel onberoerd begrip als het aankomt op associaties met geloof.

De expositie ‘Mijn God’ is opgezet in samenwerking met Kostana Banovic, een kunstenares uit Sarajevo. Koštana heeft onderzoek gedaan naar de rol van religie in het dagelijks leven van inwoners van Amsterdam Nieuw-West en Amsterdam Zuidoost. De verhalen die zij heeft verzameld worden op televisieschermen vertoond. Acht mensen vertellen over hun geloof en hoe zij dit toepassen en ervaren in hun leven. Op de overige schermen worden fragmenten getoond van rituelen uit verschillende religies.

De workshop ‘Het geluid van het geloof’ werd begeleid door Rikko Voorberg. Nadat hij zijn opleiding theologie had afgerond bedacht hij dat zijn roeping niet binnen de kerk lag. Hij besloot buiten de kerk mensen bewuster te maken van geloof en te kijken hoe dit mensen in hun dagelijks leven beïnvloedt, wat ook het doel was van de workshop. Door middel van geluiden die wij zelf meegebracht hadden gingen we als groep op zoek naar het geluid van geloof. Rikko werd tijdens de workshop begeleid door ‘Skinfiltr8ter’, een woordenkunstaar uit Gouda, die de workshop voorzag van gesproken woord in combinatie met muziek en beeld.

Zo uiteenlopend als geloof kan worden geïnterpreteerd, zo eigenzinnig waren de geluiden die onze medestudenten produceerden. Zo besloot een student de geluidsgolven die zijn pen veroorzaakte tijdens het schrijven op papier op te nemen. Dit deed hem namelijk denken aan het feit dat veel religies een heilig boek hebben waarin de eigen openbaringen zijn opgenomen. Een andere student simuleerde het geluid van een ‘shaker’, met een door haarzelf geïmproviseerd object. Dit associeerde zij met geloof, omdat ze naar eigen zeggen constant muziek zou beluisteren en daar haar in rust in zou vinden. Een derde antropoloog in spe bleek zelf liedjes te schrijven en had een muziekstuk opgedragen aan God, waarvan ze een zinsnede voordroeg. Na een korte ronde waarin de studenten de tijd kregen de namen van hun twee favoriete nummers op te schrijven, werden de stemmen geteld en de balans opgemaakt.

Een studente die aangaf niet religieus te zijn maar in zichzelf te geloven werd als tweede verkozen met haar nagebootste geluid van een hartslag. De eerdergenoemde zangeres verkreeg de eerste plaats. Beide studenten werden door de organisatie na afloop meegenomen om hun geluiden professioneel op te nemen en in hoogwaardige kwaliteit op te slaan in het databestand van ons cultureel erfgoed. Nadat de winnaressen bekend waren gemaakt, sloot de artiest de workshop af met een gedicht dat hij – met een knipoog naar hiphop – voordroeg in de vorm van spoken word. Na deze middag concludeerden we dat geloof, en ook hoe geloof klinkt, voor iedereen verschillend is. Geloof kan een muziekstuk zijn of juist een heel subtiel geluid. Dus hoe klinkt geloof voor jou?

Ferdous Arachid en Cathelijne van Roden zijn eerstejaars bachelorstudenten Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie aan de VU.

Door Ellen de Lange. Een boerderij op het Nederlandse platteland. De geur van mest, kuilvoer en verse melk. Het geblèr van de potlammeren die trek hebben in melk, de boer die ‘kom op’ roept tegen de koeien, en het feit dat het geluid van de voordeurbel vreemd is; die deur wordt namelijk “al meer dan acht jaar niet gebruikt”, je gaat gewoon achterom.

Wellicht een wat ongebruikelijke plek voor een MSc student antropologie. Ik heb tenslotte meer dieren dan mensen mogen zien de afgelopen drie maanden. En daarnaast, het eelt op mijn handen is niet uitsluitend van het aantekeningen maken. Met nog een kleine week veldwerk voor de boeg, een kort verslag over mijn ervaringen.

Mijn onderzoek richt zich op bedrijfsovername en bedrijfsbeëindiging in de agrarische sector, een sector die sterk vergrijst. In 2012 was bijna de helft van de agrarische bedrijfshoofden 55 jaar of ouder. Volgens het CBS zal 33 procent hiervan worden overgenomen, bij twee derde staat (nog) geen opvolger klaar. Hoe ziet deze boer zonder opvolger zijn toekomst? Wat houdt het in om samen te werken met familie? En wat betekent deze overname voor de betreffende boer, diens identiteit, en zijn of haar gezin? Op deze vragen heb ik antwoorden gezocht.

Allereerst het samenwerken met familie. “Waardeloos!”, aldus een jonge boer. “Als het op een verjaardag niet zo lekker loopt, gaan we lekker veilig over de boerderij praten.” Toch is het, o.a. vanwege de hoge economische waarde van het bedrijf, gebruikelijk om als ouders je bedrijf over te dragen aan zoon en/of dochter. Maar zonder de “gun-factor” van broers, zussen en schoonfamilie kom je er niet. Open communicatie en concrete afspraken zijn dan ook sterk aan te bevelen volgens coaches die met bedrijfsovername te maken hebben. Uiteraard is het samen werken met familie niet alleen maar waardeloos. Het is prachtig om te zien met hoeveel respect de twee generaties over elkaars manier van leven en werken praten, en vaak zegt een blik tijdens de koffie al genoeg.

Maar wat als de boel niet overgenomen wordt? Het gros van de boeren die ik gesproken heb noemt het idee om geen boer meer te zijn onwerkelijk; dan hoor je er niet meer bij, en wat moet ik dan met m’n tijd? Iemands identiteit lijkt in de knel te komen door het niet hebben van een opvolger. Dit maakte dat de boer van mijn vorige stageadres gewoon door boert totdat hij niet meer kan. “Ik merk wel dat ik af en toe wat dingen laat liggen, maar daar werk ik gewoon om heen. Ik zou wel graag zien dat mijn bedrijf doorgaat, maar als je ‘de ware’ opvolger nog niet gevonden hebt…” Aan stoppen moet hij, als 63-jarige, nog lang niet denken; het boer-zijn is hem veel te veel waard.

De afgelopen maanden heb ik veel boeren gesproken. Op vergaderingen van een grote zuivelonderneming, op nieuwjaar borrels en schuurfeesten, tijdens het melken, of gewoon tijdens de koffie. Ik heb me verbaasd over de 70-urige werkweek en de regelgeving waarmee men te maken heeft. Je moet namelijk “wel een beetje gek zijn” wil je boer willen worden. In ruil daarvoor ben je eigen baas, werk je met de natuur en ben je ondernemer pur sang. Een baan waarbij je elke maand precies weet wat je verdient is tenslotte ook maar voorspelbaar.

Straks weer op de VU, de berg verzamelde data bundelen in m’n thesis. Ik zal de keukentafel gesprekken over de plofkip, de melkprijs en het paardenvleesschandaal gaan missen, en wat me vooral bijblijft is de hartelijkheid en gastvrijheid waarmee ik ontvangen ben. Deze drie maanden zijn voorbij gevlogen!

Door Renske den Uil.
… luidt de slogan van Mlisada, een project waar straatkinderen eten krijgen, kunnen douchen en de mogelijkheid hebben om muziek te leren spelen (zowel brassinstrumenten als gitaar, viool, piano en traditionele instrumenten zoals de adungu en de full set drums). Daarnaast biedt Mlisada onderdak aan zo’n tachtig voormalige straatkinderen, die dankzij Mlisada naar school kunnen en hier ook muziek leren maken. Mlisada is het project waar ik deze drie maanden een groot deel van mijn veldwerk doe. Waar ik begin januari nog baalde dat een groot deel van mijn onderzoeksvoorstel linea recta de prullenbak in kon, heb ik inmiddels een aangepaste focus, twee nieuwe projecten als case study en kan ik met recht zeggen dat ik hier, als een muziekliefhebbende antropoloog, mijn droomonderzoek doe.

Mijn onderzoekslocatie, Kampala, is een grote, hectische stad met ruim 1 miljoen inwoners. Met verharde wegen, bakstenen huizen, wolkenkrabbers en een redelijk aantal wifi-spots lijkt Kampala in eerste instantie niet direct het armoedige Afrika zoals dat vanuit het Westen vaak gestereotypeerd wordt. In deze ogenschijnlijke ontwikkelde stad is voor sommige mensen de dagelijkse realiteit echter wel anders. Voor karige loontjes moeten mensen veelal fysiek bijna onmogelijk al dan niet geestdodend werk verrichten; van het verslepen van vijf bankstellen, een bed en een kast op één fiets, het in de brandende zon voortduwen van kruiwagens met de opbrengst van op z’n minst tien moestuinen, tot het urenlang stilzitten naast een pinautomaat om te zorgen dat mensen veilig geld kunnen pinnen. Het salaris dat dit werk oplevert is voor veel gezinnen niet toereikend; één van de consequenties hiervan is dat niet alle kinderen naar school kunnen en dat veel kinderen overdag en ‘s nachts proberen wat geld bij te verdienen, bijvoorbeeld door te bedelen of voorbijgangers zich voor 500 shilling (ca. 15 eurocent) te laten wegen.

Voor mijn onderzoek ben ik geïnteresseerd in hoe Ugandese jeugd het opgroeien in Uganda ervaart in termen van Human Security en welke betekenis muziek in deze context voor hen heeft. Mijn onderzoek voer ik uit bij twee projecten: het eerste, zoals boven beschreven, is Mlisada. Het tweede is de Crane Performers. Dit is een traditionele muziekgroep die bestaat uit jongeren die veelal wees zijn als gevolg van bijvoorbeeld conflicten of HIV/AIDS. De jongeren die onderdeel uitmaken van deze groep krijgen onderdak, eten en vijftig procent van het schoolgeld /collegegeld wordt voor hen betaald. In ruil daarvoor wordt van ze verwacht dat ze veel studeren op hun instrument, want ook de Crane Performers worden vaak ingehuurd op verschillende gelegenheden.
 Bij beide projecten bestaat mijn onderzoek – participerende observatie – voor een groot deel uit samen muziek maken. Zo zing ik samen met Lilian (16 jaar) liedjes van Rihanna en Beyoncé aan de piano, schrijf ik liedjes met Derek (24 jaar) met zijn eigen gitaarbegeleiding, wisselen Shafic (20 jaar) en ik klassieke pianostukken uit, geef ik zangles aan Yiga die zo graag goed klassiek zou kunnen zingen, geef ik pianoles aan Charles (19 jaar), krijg ik les op de adungu (een soort schoot-harp) van dezelfde Charles, krijg ik djembéles van Jaffa en leer ik traditioneel dansen van Prossy (18 jaar). Dankzij de muziek die we samen maken heb ik in de eerste plaats al direct een aantal aanknopingspunten voor mijn onderzoek. Zo zingt Derek: “So many times you wonder, why you live the way you live, desires in your heart, but you never get any of it” waarmee hij onder andere doelt op zijn wens om gewoon met zijn eigen familie te leven in plaats van in een tehuis voor straatkinderen. Daarnaast is samen muziek maken een mooie manier om een goede vertrouwensband te krijgen met de jongeren. Dankzij het samen muziek maken heb ik met sommigen van de jongeren al snel zodanig intensief contact gekregen dat persoonlijke levensgeschiedenissen makkelijk boven tafel kwamen. Ter illustratie een stukje van de biografie die ik afgelopen dinsdag met Charles geschreven heb:

“In Primary four I was captured, I was around 12 years, by the soldiers from the LRA, and then they started training me military, forcing me to like punish civilians, kill them sometimes, capture them, like that. (…) Sometimes they just felt like punishing..so beating captives for no reason and even killing them, moving to destination unknown while carrying heavy luggage on the head. Imagine, carrying 50 kilograms of sugar, stolen from somebody’s shop, on the head for a distance that is not defined?…. You were never secure. Whenever you put it down, they will kill you. They might ask you if you want to rest, but if you put it down, they will kill you. That’s what they mean with ‘you resting’.”

De betekenis die de jongeren aan muziek geven is bijna niet los te koppelen van de insecurities die zij in hun leven zijn tegengekomen; voor veel jongeren geldt dat ze zich dankzij de muziek niet meer zorgen hoeven te maken over geld, over het wel of niet naar school kunnen of over een tekort aan eten. Toch speelt muziek in op meer dan de economische onzekerheden die veel van de kinderen gekend hebben; zo geven de liedjes van Derek en Lilian hun dromen weer, herinnert de traditionele muziek Charles aan zijn ouders (die vlak na zijn terugkomst uit de LRA vermoord werden) en is het beheersen van de piano voor Shafic vooral een middel waarmee hij jongeren zoals hijzelf hoopt te inspireren en te helpen.

Één ding is zeker: de vastberadenheid die de jongeren hebben om iets moois van het leven te maken, hetzij door muziek, hetzij op een andere manier, werkt aanstekelijk. Met dat ‘inspireren’ zit het dus wel snor.