Singapore (picture by jjcb)

Door Freek Colombijn Eerder schreef ik over het Philips Center for Health and Well-being. Dit centrum is een kleine afdeling in Philips, die strategische studies verricht, met input van twee denktanks. De denktank waar ik sinds twee jaar deel van uitmaak houdt zich bezig met leefbare steden. Welke factoren maken een stad leefbaar en hoe is de leefbaarheid te bevorderen?

De eerste bijeenkomsten bogen we ons over de vraag wat de kenmerken zijn van een leefbare stad. Drie factoren hebben we onderscheiden in het AIR model. De A staat voor Authenticity. Authenticiteit is een lastig begrip in de antropologie, maar de denktank bedoelt ermee dat steden iets herkenbaars moeten hebben, zodat de bewoners zich in de stad kunnen oriënteren en zodat ze iets hebben om trots op te zijn. De I staat voor Inclusiveness, het ideaal dat iedereen -ongeacht gender, leeftijd, religie of etniciteit- een plek moet kunnen krijgen in de stad. Voor mij is dit het meest moeilijke punt in het AIR model. Terwijl ik me wel steden kan voorstellen die iets authentieks hebben, bestaat er volgens mij geen samenleving die geen enkele groep marginaliseert. De R staat voor Resilience, het vermogen om je opnieuw uit te vinden als de (economische) omstandigheden een stad daartoe dwingen.

De denktank wil nu een stap verder gaan en heeft een zelfevaluatie-formulier ontworpen, dat stadsbesturen, ondernemers en NGOs ertoe moet aanzetten na te denken over de vraag hoe leefbaar hun stad is en waar ruimte is voor verbetering. Voor mij als antropoloog is deze fase in de ontwikkeling van de denktank een moeilijke. Terwijl ik graag meedacht over de vraag waarom sommige bestaande steden leefbaarder zijn dan andere, heb ik grote moeite om stadsbewoners te vertellen hoe ze hun steden idealiter moeten inrichten. De antropoloog, zeker als die verbonden is aan een universiteit, is veel meer getraind om te luisteren en te analyseren, dan om top-down te vertellen wat er moet veranderen. Juist omdat ik dit een moeilijke fase vind, is de overgang van analyse naar beleidsimplementatie voor mij interessant.

Een praktisch punt is het vinden van een stad waar we de zelfevaluatie als pilot kunnen laten uitvoeren. Aanvankelijk dachten we aan Chengdu, een miljoenenstad in China. Toen echter een ambtenaar uit Chengdu het zelfevaluatie-formulier onder ogen kreeg om dat te vertalen van het Engels naar het Chinees, gaf hij aan dit niet te kunnen doen. Als hij de vragen over Inclusiveness (mannen en vrouwen, Han Chinezen en Tibetanen hebben gelijke rechten en gelijke kansen?) zou vertalen, zou hij ogenblikkelijk gestraft worden met ontslag. Een andere stad vinden die de zelfevaluatie wil uitproberen is lastig, omdat een aantal stadsbesturen blasé lijken te zijn geworden. Er komen teveel organisaties langs die de steden vertellen hoe het moet. Bescheidenheid is op zijn plaats.

Intussen blijf ik moeite hebben met de luxe waarin de denktank opereert. De laatste bijeenkomst vond plaats in het Shangri-La hotel in Singapore. Ik word van het vliegveld afgehaald in een limousine, waarvan het portier naast mijn zitplek 14 verschillende knopjes telt. Ik heb geen idee waar ze allemaal voor dienen, maar probeer met succes eentje uit die het zonneschermpje ophaalt. Het ontbijtbuffet is zo krankzinnig uitgebreid dat er wegwijzers zijn geplaatst naar de verschillende delen: het continentale ontbijt, het Chinese eten, het Maleise eten, het Indiase eten, het Engelse ontbijt, de fruitbar, het yoghurt buffet, enz. We worden gedurende de dag een voor een even uit de bespreking gehaald om voor de camera geïnterviewd te worden. De filmpjes komen op de website van het Philips Center for Health and Well-being, maar ik vraag me af hoe onoprecht het overkomt als ik praat over leefbare steden in een duurzame wereld, met op de achtergrond de lounge van een energie- en waterslurpend 5-sterren hotel. Ik voel me dan beter thuis op mijn volgende bestemming van deze reis, een eenvoudige stadswijk in Indonesië, waar de bewoners zelf afval scheiden en van de schillen compost maken om door de hele wijk planten in potten op te kweken.

 Voor de resultaten van de denkdank, ga naar www.philips-thecenter.org.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Op Standplaatswereld berichtte hij verschillende malen onder andere over zijn onderzoek in Indonesische steden.

‘het nieuwe hoger onderwijsmodel’

Door Ton Salman Terwijl in Nederland en Europa “de crisis” universitaire staf en studenten noodzaakt zich te verzetten tegen draconische bezuinigingsmaatregelen vermengd met bedrijfsadministratief-geïnspireerde reorganisaties die de kern van het métier (goed onderzoek en goed en toegankelijk onderwijs) bedreigen, is in Chili sinds ruim een jaar een strijd van nog epischer omvang aan de gang. Het afgelopen academisch jaar (dat in Chili van maart tot en met december loopt) ging voor vele duizenden studenten geheel of grotendeels verloren, of werd uiteindelijk, zo goed en zo kwaad als het ging, afgesloten na intensieve inhaalcursussen en ‘nood-tentamens’ om zo tenminste toch enkele studiepunten te verwerven. De studenten staakten, en bezetten in veel gevallen universiteiten, gedurende het hele studiejaar. Voor zoveel zelf-benadeling moeten wel hele goede redenen bestaan.

Die zijn er. De structuur van het Chileense hogere en universitaire onderwijs stamt uit de tijd van de Pinochet-dictatuur. Dat regime koesterde het ongereguleerde privé-initiatief, en wantrouwde elke staatsbemoeienis met uitzondering van de controle op en zonodig vervolging van dissidente burgers. Ook in het onderwijs werd deze regel  tot gelding gebracht. Het beste wapen tegen de notoire rebellie die universiteiten immer kenmerkte, was het hoger onderwijs zoveel mogelijk in handen van ’s lands ondernemers te brengen. Niet alleen wisten zij beter dan wie ook aan welke expertise behoefte was, ook werd onderwijs op die manier een handelsartikel, een product met een prijs, en een uiteindelijke beloning of opbrengst.

In het Chili van toen, en ook nog in de jaren na Pinochet, schoten de privé-universiteiten als paddestoelen uit de grond – en ze zijn er nog steeds. De aantallen en de hoogte van overheidsbeurzen werden drastisch teruggebracht, maar banken werden gestimuleerd een systeem van studieleningen te ontwikkelen, waarbij lucratieve rentes voor die banken ruimhartig werden toegestaan.

Investeringen door ondernemers in privé-universiteiten werden, op een paar idealistische uitzonderingen na, louter ingegeven door kosten-baten-overwegingen. Studies als natuurkunde, medicijnen en tandheelkunde, die forse investeringen in laboratoria, apparatuur en practica-ruimtes vergden, lieten de ondernemers liever aan anderen over. Daarentegen wemelde en wemelt het in Chili van de studies Sociaal Werk, Journalistiek, Sociologie en Antropologie, Bedrijfsadministratie, Verpleging en Rechten. Belangrijke en pittige studies, zonder enige twijfel. Maar tot op de dag van vandaag zit er veel kaf onder het koren.

Veel universiteiten investeren niet in onderzoek, en trekken docenten uitsluitend op contractbasis aan. Zoveel  lesuren, zoveel salaris. Voorbereidings- en corrigeertijd, laat staan onderzoekstijd, worden niet gehonoreerd. Om aan een fatsoenlijk salaris te komen, accepteerden docenten vaak meerdere parallelle cursussen of verkochten zij hun doceer-bevoegdheid aan meerdere universiteiten tegelijkertijd. De kwaliteit van hun onderwijs leed daar zeer onder.

Toegang tot de staatsuniversiteiten (die meestal van een gagarandeerde minimumkwaliteit zijn) is afhankelijk van een universitaire toelatingstest. Voor kinderen uit lagergeschoolde milieu’s is die test vaak een struikelblok; in hun armere wijken of op het platteland was hun vooropleiding ook al onder het gemiddelde niveau, zéker als het staatsonderwijs was (in Chili is de minderheid-zonder-alternatief op staatsonderwijs aangewezen). Zij zijn dus aangewezen op de privé-universiteiten en op privé-leningen. Indien ze de uitdaging aangaan, worden ze na hun opleiding echter vaak geconfronteerd met banenperspectieven en –salarissen die het hen onmogelijk maken de lening af te lossen ( een recente kleine concessie van de regering was dat de leningen voortaan, tegen een iets lagere rente, aande overheid worden afgelost).

Collegegelden in Chili zijn buitensporig hoog. Investeringen in hoger onderwijs en onderzoek zijn de laagste als BNP-percentage van de OECD-landen; staatsuniversiteiten financieren zichzelf slechts voor 20% met overheidsgeld en  voor iedere cent onderzoeksbudget moet in competitie gestreden worden, omdat dat goed zou zijn voor het rendement en de efficiëntie.

Chili’s hoger onderwijs is het meest geprivatiseerde ter wereld. Zowel de studieleningen die de banken ter beschikking stellen, als het universitaire privé-onderwijs, zijn winstgevend. Hoger onderwijs is een lucratieve branche binnen de Chileense economie. Maar het is ook het onverbiddellijke sociaaleconomische reproductiemechanisme in een samenleving waarin het verschil tussen hogere en lagere inkomens (en opleidingsniveau’s) tot de meest schrijnende ter wereld behoort. Onderwijs is geen kans of springplank voor talenten; het is een apparaat dat garandeert dat dubbeltjes nooit kwartjes worden, omdat het handel is. En die is er voor de grote, en daarnáást voor de kleine beurs.

‘Onderwijs is geen handeltje’

De Chileense studenten zijn goed georganiseerd in de CONFECH, de Confederación de Federaciones de Estudiantes Chilenos,en hebben de steun van het overgrote deel van de bevolking achter zich. Zij eisen iets eenvoudigs maar fundamenteels: een substantiële investering en bemoeienis van de overheid in onderwijs, om ervoor de zorgen dat (goed) onderwijs geen privilege, maar een recht is. Geen voorrecht voor reeds bevoorrechten, maar een gegarandeerd toegankelijk systeem voor wie de talenten en het doorzettingsvermogen heeft. Maar waar de centrumlinkse regeringen die op het vertrek van Pinochet volgden er niet in slaagden het onderwijssysteem te hervormen, is de huidige conservatieve president Piñera dat al helemáál niet van plan. En zo werd er een jaar lang gestaakt en actie gevoerd.

Hoewel de studenten zich beijverden om ludieke actievormen te hanteren (de grote kiss-inn: duizenden zoenende studenten op het plein; je hebt als autoriteit toch een hart van prikkeldraad als je dan geen concessies doet?), en verscheidene flash mobs (de plotse massale bezetting van een publieke ruimte, aldaar klappend, springend, handen-wuivend – en dan weer in het niets oplossend), liepen de protesten toch regelmatig uit op traangasconfrontaties en massale arrestaties, en zijn er aanhoudende berichten over revanches van universitaire bestuurders tegen rebelse studenten en leiders.

Onderwijs is geen handeltje, roepen in dit nieuwe studiejaar de studenten opnieuw. Laten we het goed onthouden.

Ton Salman is universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).  Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika, waarover verschillende stukken op Standplaats Wereld zijn verschenen.

Sinds de val van Suharto in 1998 is veel ten goede veranderd in Indonesië. Het land wordt democratischer bestuurd en de burgers hebben meer verweer. Toch worden mensen nog steeds van hun grond gegooid. Ik kreeg onlangs zo’n geschiedenis verteld door het wijkhoofd van kampong Alon-Alon Contong, Surabaya. Ik moet van hem luisteren en hij geeft me na afloop een stapel documentatie (kopieën van krantenknipsels en vonnissen) mee om in Nederland verslag te doen.

De kampong ligt ironisch genoeg vlakbij het vrijheidsmonument van Surabaya. Eerst leiden het wijkhoofd en een lid van de Surabaya Heritage Society mij rond door de wijk. Ik krijg waterputten van honderd jaar oud te zien, ‘de enige putten die nog in het centrum van de stad in gebruik zijn’. Ik mag ook een groot, oud gebouw binnen; ik kijk aan tegen de onderkant van het pannendak; alle wanden zijn verveloos. ‘Een pakhuis’, denk ik aanvankelijk. Maar dan zie ik het: het is een kolossale, koloniale villa, met een centrale gang met links en rechts hoge kamers en een voor- en achtergalerij. In de keuken liggen oude tegels op de vloer.

98 % van de bevolking is Chinees, maar ze wonen zoveel generaties in de stad, dat niemand een Chinees dialect spreekt. Hun omgangstaal is Javaans, maar dan op zijn Surabayaas. Hun inkomens zijn gering. Een aantal werkt voor een catering bedrijf; het eten wordt op straat bereid bij gebrek aan een keuken. Mijn gids, het wijkhoofd, wijst ook zijn huis aan; een woninkje zonder een raam in een steeg zonder licht; op de voordeur hangt een Che Guevara poster.

In de wijk staat een hotel (dat ook als illegaal bordeel wordt geëxploiteerd) en de eigenaar ervan probeert een honderdtal huishoudens weg te krijgen om uit te breiden. Deels is dat gelukt door mensen te intimideren om hun grond te verkopen. Door het plaatsen van zeven geweldig grote ‘blowers’ die met veel geraas keukenluchtjes de wijk in blazen heeft het hotel het leven van de naaste buren ondraaglijk gemaakt. Maar andere bewoners houden hardnekkig vast aan hun stukje grond. Met als gevolg dat midden op de parkeerplaats van het hotel drie geïsoleerde huizen staan van mensen die weigeren zich te laten wegjagen.

Het hotel is naar de rechtbank gestapt en heeft zeventien bewoners aangeklaagd als illegale occupanten van de grond. In eerste instantie wonnen de bewoners, maar in hoger beroep won de hoteleigenaar. De bewoners hebben doorgevochten tot aan de Hoge Raad, maar werden daar in het ongelijk gesteld. Ze stonden zwak, want hoewel ze generaties lang hier wonen, had niemand een officieel eigendomsbewijs van de grond en het hotel wel. Er zijn hardnekkige geruchten dat de rechters en het kadaster zijn omgekocht door de hoteleigenaar. Uiteindelijk heeft de Hoge Raad uitspraak gedaan dat ze de grond moeten ontruimen. De naam van het hotel? Hotel Vini Vidi Vici [sic], of Hotel V3. Maar voorlopig houden de bewoners nog even stand. De weg naar de wijk is gebarricadeerd (maar helaas heeft het hotel een eigen ingang). De arme Chinese bewoners zijn teleurgesteld in rijke Chinezen in de stad, die hun invloed niet aanwenden om hen bescherming te bieden. Ze krijgen nog het meeste solidariteit van niet-Chinese burgers die geven om dit stukje Oud-Surabaya en zijn bewoners.

Als we afscheid nemen wil ik het wijkhoofd vragen waarom hij ondanks alle tegenwerking van de staat toch een T-shirt draagt met daarop de Garuda, het nationale symbool van Indonesië. Maar ik krijg niet eens de kans mijn zin af te maken. ‘Ik ben toch in Indonesië geboren? Natuurlijk houd ik van Indonesië!’

Wie de vonnissen wilt opzoeken en nalezen, het gaat om de zaken PN Surabaya No 326/2009, PT Surabaya 261/2010 en MA 1372/2011.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Hij schrijft regelmatig voor Standplaats Wereld over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Door Freek Colombijn.

De opening vond plaats op de bovenste verdieping van een gebouw met slechts twee liften; vrouwelijke en mannelijke deelnemers werden door behulpzame studenten naar verschillende liften geleid, om de belasting te verdelen (de liften in het VU hoofdgebouw lijken dan opeens een zegen). Studenten waren ook aanwezig bij de publieke opening en gedroegen zich zoals alle studenten die gepresst worden om een zaal te vullen. Ze gingen zo veel mogelijk achterin zitten, kletsen, waren bezig met hun mobieltjes en slopen halverwege weg. Wat verder opviel: de buste van Ho Chi Minh op het podium en het enorme optimisme en zelfvertrouwen die spraken uit de woorden van de Thaise hoogleraar die de keynote lecture gaf. De rest van de workshop vond plaats in een langwerpige, neoclassicistisch gedecoreerde zaal. De electrische draadjes uit het plafond waren verbonden met de draden uit de kroonluchters, door ze in elkaar te draaien en met pleister te omwikkelen. Aan de muur hing een portret van Ho Chi Minh. Het portret kende geen enkel vlekje of pukkel en lachrimpeltjes rond de ogen gaven Oom Ho een vriendelijk gezicht. Toch kan het haast niet anders of deze man moet ook bikkelhard zijn geweest, of hij had zijn land niet door een langdurige strijd tegen Japan, Frankrijk, de VS en Zuid-Vietnam naar onafhankelijkheid kunnen leiden. Toen het portret per ongeluk op de grond viel, zag ik dat op de achterkant karton was geplakt met de tekst: “sate made with Japanese technology”. Misschien had de grote nationalistische leider, die een ecclectisch denker geweest schijnt te zijn, de ironie dat zijn portret is opgehangen tegen een kapitalistische achtergrond wel kunnen waarderen.

Andere grote namen kregen te veel respect. In een middagsessie dook onverwachts een Vietnamese spreker op, die ’s ochtends was weggebleven. Het bleek een oude hoogleraar die als enige op de conferentie in het Vietnamees sprak en waarvan zin na zin in het Engels vertaald werd. Erger, zijn verhaal kwam uit een ander tijdperk en was irrelevant voor de conferentie. Ergst, de veel jongere Vietnamese voorzitter durfde het klaarblijkelijk niet aan de eminence-grise af te kappen, zodat die veel te lang (zin na zin vertaald …) door mocht gaan. De westerse deelnemers zaten zich te verbijten, maar ook de Vietnamese deelnemers waren niet blij met deze presentatie. In de schaarse resterende tijd voor discussie werd de oude man ook door de Vietnamezen genegeerd.

Bij zo’n conferentie gaat het natuurlijk ook om de vraag wie de meeste positieve aandacht krijgt. Robert Cribb heeft de term ‘circles of esteem’ gebruikt voor de subtiele mechanismen waarmee wetenschappers laten merken wie ze ‘in’ of  ‘uit’ vinden. Bijvoorbeeld door tijdens de koffiepauzes een opmerking te laten vallen als: ‘Begreep jij nou wat … eigenlijk wilde zeggen?’ of ‘Wat … zei, dat kan je tegenwoordig echt niet meer maken’, of, aan de positieve kant: ‘dat was een interessant verhaal’. Positieve waardering blijkt ook door tijdens de conferentie naar elkaar te verwijzen: ‘As … already remarked this morning’. Deze oordelen lijken nauwelijks gebaseerd op de inhoud van de presentaties, maar meer op verwachtingen die men op voorhand al van de andere sprekers heeft. Ik had het geluk dat ik op deze conferentie vrienden had bij zowel de deelnemers van de VU, UvA en de Universiteit Leiden en geen vijanden bij de Australiërs. Dus voelde ik me deze conferentie goed geborgen.

Voor de PhD students op de conferentie is het eerst zaak überhaupt hun reputatie te vestigen. Sommigen waren daar nadrukkelijk mee bezig. Twee jongens verschenen bijvoorbeeld in een pak of een gilet met stropdas. Ze waren naar Nederlands-Australische normen overdressed, maar hielden manmoedig deze kledingstijl vol. Een van de twee bood telkens gedienstig aan even koffie te halen of gaf “terloops” zijn e-mailadres en website. Je kan het netwerken ook te ver drijven. De Vietnamese mannen waren overigens allemaal in pak én stropdas en zullen de westerlingen waarschijnlijk wel erg vrijblijvend gekleed hebben gevonden. En wat zullen ze gedacht hebben van de Pietje Bell, een mid-career antropoloog, die op het eind van de middag hard in een microfoon schreeuwde om iedereen wakker te schrikken?

De laatse ochtend ontaardde de conferentie in een ongeneneerde discussie waar geld te vinden voor vervolgonderzoek. Een Britse onderzoeker vertrouwde me toe dat hij een onderzoekssubsidie had ontvangen, maar dat zijn instituut het niet gebruikte om een vervanger in te huren, maar om gaten in de instituutsbegroting te dichten; zijn collega’s moesten dan zijn colleges overnemen. Zo eindigen conferenties vaak onbedoeld in meer kennis over institutionele perikelen.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Hij schrijft regelmatig voor Standplaats Wereld over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Door Floor ten Holder 

Afgelopen donderdag 12 april presenteerde ik het rapport “Kleine stappen van grote betekenis: een nieuw perspectief op humane opvang van asielzoekers” in een vol Felix Meritis. In dit onderzoeksrapport staan de verhalen van bewoners en oud-bewoners van asielzoekerscentra (azc’s) in Nederland centraal.

Uit onze interviews met bewoners is naar voren gekomen dat de motivatie om iets van de nieuwe kans in Nederland te maken bij iedereen aanwezig is. Mensen willen graag van betekenis zijn tijdens de wachttijd in het azc. Maar die veerkrachtige en gemotiveerde houding van bewoners moet in de sobere omgeving van het azc tot uiting komen. Er zijn tijdens deze wachtperiode wel mogelijkheden om onbetaald werk te doen en Nederlands te leren, ook is het in beperkte mate mogelijk betaald werk te verrichten of een opleiding te starten. Maar het blijkt dat deze mogelijkheden onduidelijk zijn en weinig gestimuleerd worden.

Opvallend ook is dat mensen in het azc graag contact willen hebben met Nederlanders. Maar door een taalbarrière, een gebrek aan sociale gelegenheden waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en ervaren beeldvorming van asielzoekers blijkt  het erg lastig het contact ook daadwerkelijk te leggen.

Uit de interviews blijkt dat er wel degelijk mogelijkheden zijn binnen de huidige situatie die nu nog niet benut worden, maar wel kansen bieden om kracht en motivatie onder bewoners in stand te houden. Om te beginnen zouden de bewoners anders benaderd kunnen worden. Nu worden zij aangesproken op één aspect van hun identiteit, namelijk als asielzoeker met een negatieve beladenheid van hun ‘non-status’. Een humaner beleid begint door individuen als mens te zien vanuit hun veelzijdigheid waardoor zij ook als vader, moeder, timmerman, ingenieur, of op andere talenten worden aangesproken die van betekenis kunnen zijn voor hun leefomgeving.

Ook zou er ruimte gemaakt kunnen worden voor het ontstaan van sociale verbindingen. Contacten zorgen voor steun, afleiding en kunnen nieuwe mogelijkheden zichtbaar maken. Het faciliteren van sociale bijeenkomsten zoals feesten waar bewoners en omwonenden elkaar kunnen ontmoeten zou al een kleine stap van grote betekenis kunnen zijn.

Verder zou er meer nadruk moeten komen op het belang van zinvolle dagbesteding. Bewoners willen zich graag nuttig maken, maar daarvoor is het nodig hen weer eigenaar te maken over de invulling van hun dagelijks leven. Een kleine stap hierbij is het inzichtelijk en concreet maken van welke mogelijkheden er zijn in de buurt van het azc. 

Het gaan voorzien in deze voorwaarden kan leiden naar het hervinden van eigen kracht en verbindingen met de omgeving. Dit maakt een opvang mogelijk die zowel de asielzoekers zelf als de samenleving in zijn geheel op den duur meer winst oplevert.

Floor ten Holder werkt als junior onderzoeker en docent aan de afdeling Organisatiewetenschappen van de Vrije Universiteit. De aanjager van het onderzoek is het project De Werkelijkheid: zij werken vanuit een visie dat Nederland anders om zou kunnen gaan met asielzoekers en vluchtelingen, namelijk op een manier waarbij hun krachten en talenten overeind blijven, zichtbaar zijn en anderen in de samenleving kunnen inspireren. Het onderzoek is uitgevoerd door Marije de Boer (BSc) en Floor ten Holder (MSc) onder begeleiding van Prof. dr. Halleh Ghorashi in het kader van de bijzondere leerstoel Management van Diversiteit en Integratie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Door Erik van Ommering.

Saida, een oeroude havenstad aan de Middellandse Zee. Gelegen op een smalle kustvlakte halverwege Beiroet en de grens met Israël, is het een strategisch punt op de route van noord naar zuid Libanon. Het is niet verwonderlijk dat vluchtelingen uit Syrië hier neerstrijken: naast de goede bereikbaarheid staat Saida te boek als een anti-Syrisch bolwerk, wat wil zeggen: een centrum van oppositie tegen het regime van de Syrische president al-Assad. Vluchtelingen hopen hier op de bescherming en hulp die ze elders in het land niet krijgen omdat de Libanese regering, ondanks de 10.000 doden, de gruwelijke beelden van in puin geschoten wijken en de wijdverbreide veroordeling vanuit de Arabische wereld, nog steeds ontkent dat zich een humanitaire ramp voltrekt in buurland Syrië. In plaats daarvan, en onder aanvoering van Hezbollah, volgt ze de lijn van de Syrische staatsmedia die de opstandelingen consequent omschrijven als door het buitenland gesteunde terroristen die de nationale orde en veiligheid in gevaar brengen. Voor terroristen en deserteurs is volgens de Libanese regering geen registratie of opvang nodig, en het liefst sturen ze de inmiddels 17.000 Syriërs die hier hun heil hebben gezocht meteen weer terug. Zo wordt over de rug van Syrische vluchtelingen een politieke strijd gestreden tussen de pro-Syrische regering en de anti-Syrische oppositie. En waar er twee honden vechten om een been, loopt een derde ermee heen… 

Overal in Libanon kom je ze tegen: jonge jongens die je schoenen willen poetsen, zeggen dat ze honger hebben en uit Syrië komen. Kleine kinderen die oud ijzer en aluminium blikjes op karretjes stapelen om te verkopen. Moeders die bedelen, een baby op de arm. Hun mannen staan op een straathoek te wachten tot iemand ze misschien als dagloner wil meenemen. In een vicieuze cirkel raken deze vluchtelingen steeds dieper in de put: enkelen van hen voelen zich gedwongen op criminele wijze aan geld te komen om hun familie te kunnen voeden, waardoor hun landgenoten in toenemende mate gemarginaliseerd raken en op steeds minder genade kunnen rekenen van Libanese zijde. Terwijl de regering stug blijft ontkennen dat er iets aan de hand is en zich concentreert op de haperende stroomvoorziening in het land en een mislukte moordaanslag op een prominente christelijke militieleider – toegegeven, ook belangrijk – zijn het slechts een handvol NGO’s en islamistische organisaties die zich het lot van de gevluchte Syriërs aantrekken. De NGO’s concentreren hun activiteiten in het anti-Syrische grensgebied in het noorden waar een afgesloten enclave is ingericht voor 4.000 vluchtelingen. Elders, zoals in Saida, zijn ontheemden veelal overgeleverd aan islamistische organisaties die weliswaar hulp bieden maar zich vooral lijken te bekommeren om hun eigen religieus-politieke agenda, die ze desnoods met geweld verdedigen. Drijvend op het politieke steekspel en de humanitaire problematiek rond de Syrische vluchtelingenkwestie klinkt hun stem steeds luider, als een voorbode op wat Libanon te wachten staat in het geval van een verdere escalatie in Syrië.

Helaas moeten we serieus rekening houden met dat scenario nu het vredesplan van Kofi Annan op het punt staat te falen. Al-Assad lijkt niet van plan zijn zware wapens uit de bebouwde kom te verwijderen en de bombardementen te stoppen voor hij de verzekering heeft dat de opstandelingen het geweld eveneens zullen staken. Althans, dat is de officiële lezing. Wat mij realistischer lijkt, ook in het licht van de geschiedenis van de al-Assad dynastie, is dat het huidige regime voor niets minder tekent dan de absolute overwinning. Een ‘politieke oplossing’ of ‘consensus’ staat voor al-Assad gelijk aan het weggeven van die overwinning en zal koste wat het kost voorkomen worden. De nauwe verwevenheid met de Libanese politiek betekent dat de toch al precaire veiligheidssituatie in Libanon steeds verder uitgehold wordt. Mocht het regime al-Assad verzwakken of zelfs ineenstorten, een scenario dat nog heel wat tijd en bloedvergieten zal kosten, dan brengt dat een gevoelige slag toe aan de Libanese Hezbollah voor wie dit regime een kritieke schakel vormt in het bondgenootschap met de Islamitische Republiek Iran. Dat zal menig lezer misschien in eerste instantie toejuichen, maar bedenk dat een in het nauw gedreven Hezbollah een grote pot ellende betekent die zich tot over de Libanese grenzen zal laten gelden – dat is in de jaren sinds de moord op voormalig premier Rafik Hariri (overigens geboren in Saida) meermaals gebleken. Met haar enorme wapenarsenaal en goedgetrainde milities is Hezbollah’s militaire vleugel niet alleen veel sterker dan het Libanese leger, maar tevens in staat om de regio in lichterlaaie te zetten. Herinnert u zich de bloedige oorlog tussen Hezbollah en Israël in 2006?

Een eerste zaak op dit moment is daarom de-escalatie van conflicten aan beide kanten van de grens. Naast adequate hulp en veiligheid voor vluchtelingen en burgers zal met goede moed en geduld gewerkt moeten worden aan dialoog, bijna tegen beter weten in, om langs die weg uit de huidige snel neergaande spiraal te komen. Tegelijk is het belangrijk om bij onszelf te rade te gaan, zowel wat Syrië als wat de rest van de (Arabische) wereld betreft, wat onze eigen rol is in het in stand houden van dictaturen uit naam van stabiliteit en behoud van soevereiniteit. Structurele internationale misstanden, polarisering en de machtige hand van de wapenhandel dienen aangepakt te worden om eraan bij te dragen dat conflicten niet meer zodanig kunnen escaleren als op dit moment gebeurt in Syrië.

Vooralsnog is er nog geen zicht op een vreedzame oplossing, noch voor Syrië, noch voor Libanon, en daarmee niet voor het hele Midden-Oosten. Deze vaak onuitgesproken wetenschap heeft zich als een deken over Saida heen gelegd. De onzekerheid is weer voelbaar na een periode van relatieve rust. Een teken aan de wand: afgelopen week heeft de coalitie van humanitaire organisaties in Zuid-Libanon het draaiboek voor hulpverlening tijdens rampen en conflicten alvast uit de kast gehaald. Zij zijn in elk geval voorbereid.

Erik van Ommering, promovendus, Afdeling Sociale en Culturele Antropologie. Eerdere bijdrage over de ‘Arabische Lente’:
http://standplaatswereld.nl/2011/02/01/wat-is-er-aan-de-hand-in-de-arabische-wereld-2/

“The practice is alien to the Ghanaian.”

Door Rhoda Woets. Op dinsdag 12 maart 2012 toog een woedende groep jongeren in Jamestown, een visserswijk in de hoofdstad Accra, gewapend met stokken naar een woonhuis. Het gerucht ging dat op deze plek een lesbisch bruiloftsfeest gaande was. In een bericht over het oproer gaf de krant The Ghanaian Times niet aan dat het slechts een gerucht betrof: zij publiceerde dit als een fait accompli. Niet de gewelddadige jongeren, maar twee vrouwelijke gasten op het (naar later bleek) verjaardagsfeest, werden “uitgeleverd” aan de politie en brachten de nacht door achter de tralies. Een van de boze jongeren, in The Ghanaian Times aangeduid als een “anti gay activist,” zei tegen de aanwezige journalist: “Their activities are depriving us of women. Anytime a man decides to go after a woman in the area these lesbians will pounce on him and beat him up. ..These women use money to lure young girls into this bad habit and deprive us. It must stop.” Het geweld tegen de onschuldige vrouwen werd door de journalist niet veroordeeld. Hiermee kwam de krant haar lezers, waarvan het merendeel homoseksualiteit associeert met Sodom en Gomorra, tegemoet. De rel in Jamestown is zomaar een greep uit één van de “alledaagse” berichten in Ghanese kranten waarin homseksualiteit wordt neergezet als bedreigend, en geweld hiertegen wordt goedgekeurd.

Het aantal berichten in de media over massaal bezochte anti gay demonstraties als ook de homofobe preken van allerhande pastors op radio en televisie groeide aanzienlijk vanaf mei 2011. Het begon met een schandaal in de kustplaats Cape Coast waar een wiskundeleraar op een jongensinternaat zich had vergrepen aan een zestal leerlingen. In de kranten werd de getrouwde leraar en vader van drie kinderen als vanzelfsprekend aangeduid als “gay.” Niet veel later verspreidde zich via de media het gerucht dat in twee van Ghana´s regio´s een organisatie 8000 homoseksuelen had geregistreerd. Zowel christenen als moslims trokken in protest de straat op en vertelden de toegestroomde journalisten dat het immorele gedrag van de “wildgroei” aan homoseksuelen Gods toorn zou wekken. Een bevriende dominee wist het ook zeker: berichten in de kranten over kerken met “gay pastors” waren een teken van de naderende antichrist, waarschuwde hij mij. Een minister voor een van deze regio’s, Paul Evans Aidoo, kwam de demonstranten en religieuze leiders tegemoet: hij riep op tot een klopjacht. Hoewel daar wettelijk geen basis voor is, moesten volgens hem alle homoseksuelen in de regio worden “uitgerookt” en gearresteerd.

Het homofobe tumult in de Ghanese media is niet nieuw: in 2009 ontstond een storm van protest nadat de “Gay and Lesbian Association of Ghana” aankondigde conferenties te organiseren in diverse steden. De conferenties zijn er dan ook nooit gekomen. Het dreigement van de Britse premier David Cameron dat landen als Ghana en Oeganda geen of minder ontwikkelingsgeld krijgen als ze doorgaan met het formuleren van anti-gay wetten gooide nog meer olie (en daarvan is nu juist veel ontdekt in Ghana) op het vuur. Zowel politieke als religieuze leiders stellen homoseksualiteit voor als een verdorven Westers importartikel dat volledig indruist tegen “Afrikaanse” culturele normen. “Leave Africa alone!” kopte The Ghanaian Times bijvoorbeeld in October 2011, “The practice is alien to the Ghanaian whose values, beliefs, attitudes, way of life and thought, distinguishes him/her from others.” De weerzin tegen homoseksualiteit lijkt echter in gang te zijn gezet door koloniale overheden en christelijke kerken, afkomstig uit datzelfde “verdorven” Westen. Waar homoseksualiteit in Afrika door ontdekkingsreizigers werd afgedaan als een symptoom van de promiscue primitieveling, lijken Europese overheden gay-rechten nu in te zetten als een nieuw beschavingsideaal.

Er is nauwelijks (of beter gezegd: niet) sprake van een tegen discussie in de media. De enkele Ghanese gay-organisatie organiseert geheime bijeenkomsten op wisselende plekken. Doen gays in Ghana er verstandig aan om betere tijden af te wachten in de kast? De conceptualisering van homoseksualiteit is een interessant punt in deze. Er zijn in Ghana lokale categorieën voorhanden die te maken hebben met travestie en die weinig weerstand of verdenkingen oproepen. Deze labels zijn in tegenstelling tot de categorie “homoseksueel” niet besmet met de connotatie van westerse immoraliteit. Mannen omhelzen elkaar innig in het openbaar of slenteren hand in hand door de drukke straten van Accra. Niemand die daar van opkijkt. Paradoxaal genoeg kun je openlijk uiting geven aan een liefdesrelatie die door velen wordt afgekeurd. Tenminste, zolang je die relatie maar niet duidt als gay; trouwen en kinderen krijgen is heel belangrijk in Ghana. Echter: buitenechtelijke affaires die op discrete wijze plaatsvinden, ook die van homoseksuele aard, worden vaak door de vingers gezien. Dit nuanceert het beeld enigszins dat wordt opgeroepen door de talloze homofobe berichten in de media. Genoeg voer voor antropologen in elk geval: er is tot op heden nauwelijks onderzoek gedaan naar de ervaringen en verhalen van gays in Ghana  zelf.

By Daan Beekers . How should we understand, analyze and compare the cultural worlds that Muslims make and live by? And how should we approach the role of religion in these worlds? These are the central questions of the Muslim World-Making research seminar, a platform for researchers with an interest in studying the everyday lives of Muslims, which will start this Thursday and will be hosted by the VU department of anthropology.

With the increasing social and political interest in Islam, social science research on Muslims has grown exponentially in recent decades. Yet, the very subject matter of this field is characterized by a degree of ambiguity: we study Muslims, but what does it actually mean to say that someone is a ‘Muslim’? Is there a coherent, universal ‘Muslim identity’ that we may find when we compare, say, Indonesian villagers to Moroccan-Dutch people in the suburbs of Amsterdam? To what extent should we see religion as a defining feature of the everyday lives of Muslims? These are difficult questions, which have become only more pertinent in the light of the heated public and political debates about Islam.

This ambiguity in the study of Muslims has fostered two separate critiques of the field. The first, raised with regard to research on Muslims in Europe in particular, deplores the focus on such themes as integration, radicalization and security at the cost of in-depth investigations of religious experience and practice (see e.g. Sunier). The second critique, rather directed at studies of Muslims in predominantly Islamic societies, criticizes the focus on religious piety and the disregard of the complex and often non-pious nature of people’s everyday lives (see e.g. Schielke). In short, religion is pushed too much to the background according to the first critique and too much to the foreground according to the second. There are good arguments for both of these positions.

The challenge, then, is to take account of the aspirations to piety that many Muslims appear to have, while at same time pay attention to the complexity, conflicts and contradictions they are likely to experience in their everyday lives. This is the challenge that we hope to take up in the research seminar. We (the conveners of the seminar) intend to examine the various worlds that Muslims make and live by, without deciding beforehand what such ‘Muslim worlds’ should look like.

The concept ‘Muslim world-making’ has a number of advantages in this respect. The adjective Muslim indicates that we are concerned with Muslims. We are interested in the social activity of concrete individuals, rather than the formal or ideal-typical models of religion that the adjective ‘Islamic’ would suggest. The term world-making refers to a creative process involving acting people. We are looking at the cultural activity of Muslim world-making, rather than at the manifestation of a fixed or static ‘Muslim world’. Further, different from such concepts as ‘identity’, world-making does not only refer to how people perceive themselves, but also how they relate to others and how they are socialized in – and themselves (re)create – particular cultural worlds.

In this regard, ‘world-making’ captures, on the one hand, the ambition of religion to ‘govern access to the world’ (Lefort and Mbembe) and, on the other, the observation that people’s attempts at world-making always come up against discontinuities, inconsistencies and ‘cracks in the story’, as Mattijs van de Port has shown in his discussion of the concept in his recent book Ecstatic Encounters. It is these two sides of the coin of world-making that we hope to explore in our seminar. We will do this by discussing the ongoing work of researchers in this field from universities around the Netherlands and occasionally inviting leading scholars (from abroad) to talk about their latest research. All students and researchers working on these issues are very welcome to attend our seminars.

The seminar series is organized and convened by Thijl Sunier, David Kloos and Daan Beekers. For more information see www.fsw.vu.nl/muslimworld-making.

Daan Beekers is a PhD-candidate at the Department of Social and Cultural Anthropology (VU). He works on a comparative study of young, actively practicing Muslims and Christians in the Netherlands. See also his previous posts on Standplaats Wereld.

Door José Verwaal, Saskia Simbhoedatpanday en Kavita Mathoera (m.m.v. Ina Keuper). Vrijdag 18 en zaterdag 19 november 2011 was het idyllische Fort aan de Klop te Utrecht het decor van de tweejaarlijkse conferentie van de Antropologen Beroepsvereniging (ABv). Als eerstejaars bachelorstudenten antropologie aan de VU hadden wij de opdracht gekregen hieraan deel te nemen en een verslag te schrijven van een lezing of workshop. Hieronder volgen onze bijdragen, die we wat bewerkt hebben voor deze bijdrage aan Standplaatswereld.nl.  We ontdekten dat op zo’n congres mensen van heel verschillend pluimage samenkomen die allemaal één gemeenschappelijke interesse hebben: antropologie. Het thema van het congres was Antropologie en de toekomst aan de hand waarvan zou worden gereflecteerd op de rol van antropologie in deze maatschappij, zowel in het verleden, het heden en de toekomst. Op de website van de ABv  staat onder andere het volgende vermeld over het thema:

“Antropologen hebben zich uitgebreid beziggehouden met utopische en dystopische voorstellingen van de toekomst. Het klassieke voorbeeld van deze belangstelling is het onderzoek naar cargo cults. In onze eigen tijd zijn de vele nieuwe religieuze bewegingen die een op handen zijnde nieuwe wereldorde voorspellen een even belangwekkend onderzoeksobject.

Zorg om de toekomst, al dan niet duidelijk gearticuleerd, is ook de motor achter veel onderzoek naar armoede, ontwikkeling van medische technologie, HIV/AIDS, landgebruik, demografie, sociale en economische ongelijkheid, religieus fundamentalisme en processen van in/uitsluiting. Geholpen door een groeiend bewustzijn betreffende het belang van verduurzaming onder consumenten, overheden en bedrijven wereldwijd, krijgen antropologen in hun toegepast onderzoek steeds meer kansen om bij te dragen aan sustainable development. Het begrip ‘toekomst’ maakt onlosmakelijk deel uit van een Westerse (uni)lineaire visie op tijd (in plaats van bijvoorbeeld cyclische of spiraalvormige visies op tijd), die continue verandering en ontwikkeling veronderstelt. Het is daarom voor antropologen de vraag in hoeverre dit concept en het wereldbeeld dat ermee verbonden is, van invloed is op de antropologische theorie en praktijk van onderzoek. Moet de antropologie van de toekomst niet proberen ook plaats te bieden aan alternatieve zienswijzen op tijd en ‘toekomst?’

Deze invalshoek vormt een mooie aanvulling op het onderzoek dat heden ten dage wereldwijd door antropologen gericht is op endangered cultures en het behoud van cultural heritage. Dit onderzoek is aan de ene kant waardevol omdat het streeft naar het documenteren van het rijke menselijke erfgoed en daarmee het geven van inzicht in het verschijnsel mens in al zijn diversiteit. Tegelijk maakt dit onderzoek de antropoloog bijna automatisch partij in politieke processen, omdat het gebruikt wordt in projecten van inventing tradition. Hoe opereren antropologen in dit spanningsveld?”

Op het congres werden twee keynote lezingen gegeven en was er een scala aan panels over social media, muziek in het Caribisch gebied en Latijns-Amerika en diverse concrete voorbeelden van het samenspel tussen globalisering en regionalisering. Zie hier voor het hele programma.

Op de vrijdagochtend werd het congres geopend met de keynote van Prof. Dr. Peter Pels van de Universiteit van Leiden. Hij sprak over de betekenis van tijd, eindigheid en toekomst en pleitte voor meer aandacht bij antropologen voor het futurisme, het denken over de toekomst als een breuk met of juist als voortzetting van het heden of verleden. Nadat hij diverse interessante voorbeelden had gegeven van hoe in het verleden over de toekomst gedacht werd noemde hij ondermeer het recente onderzoek van de Amerikaanse antropoloog James Ferguson naar ideeën van Zambiaanse mijnwerkers over de toekomst. Uit dat onderzoek blijkt dat zij leven met een mythe over de toekomst, zijn verwachten dat modernisering hun leven veel goeds zal brengen. Pels pleitte ervoor om dit toekomstdenken en andere vormen van futurisme meer in hun context te bestuderen. Ook het begrip tijd werd van diverse kanten belicht in de lezing en in de discussie erna. Zo kwam onder meer naar voren dat we meer oog moeten hebben voor het multitemporele karakter van tijd, zoals het verschil in tijdsbeleving van de westerse antropoloog en die van de mensen van een onderzochte andere cultuur.

De tweede congresdag  begon met de keynote lezing van Prof. Dr. Halles Ghorashi, bijzonder hoogleraar Management van Diversiteit en Integratie aan de VU. Zij probeerde de  antropologie te duiden in het huidige tijdperk. Wat is de toekomst van antropologie? Dat is voor ons als eerstejaarsstudenten antropologie natuurlijk een relevante vraag, niet in het minst vanwege ons persoonlijk belang. Ghorashi begon met te stellen:  “De tijd waarin wij leven wordt door Giddens en Bauman geduid als late modernity”; het modernisme en postmodernisme gingen daaraan vooraf. Het begon met de creatie van nieuwe ideeën, de autonomie van het individu en het zich losmaken van solide structuren. Nieuwe ideeën leggen zich echter op den duur echter ook weer vast in nieuwe structuren. Zo kan het “zich losmaken van structuren” nooit vervolmaakt worden. Ghorashi meende dat late modernity het ultimatum van het post-modernisme is, waarin extreem individualisme de overhand heeft: “de publieke ruimte is leeg geworden”.  Dit komt omdat er geen bad guy meer is die men gezamenlijk bevecht. Er is namelijk voor alles een nuancering, er is geen goed of fout. Enerzijds kunnen antropologen in deze tijd van superdiversity en versnippering een bijdrage leveren door het duiden van de vele verschillende discoursen in hun context. Anderzijds moeten wij geen tandeloze kritiek tonen en issues van machtsverschil durven aansnijden. Wij moeten eerlijk durven reflecteren in een wereld waar iedereen individueel opinies tentoonspreidt. “Reflexiviteit is de kern die wij als antropologen moeten beheersen om het discours van deze tijd te stroomlijnen”  aldus Ghorashi.

In de discussie na de lezing kwamen veel reacties los. Er werden zijwegen genomen die  uiteindelijk weer terugkwamen bij de hoofdweg: de toekomst van antropologie. De Occupy beweging werd als voorbeeld gezien van hoe heel verschillende individuen op verschillende plekken hetzelfde nastreven. Ook werden er suggesties gegeven om de antropologie beter in kaart te brengen. Zo werd bepleit dat antropologen interdisciplinair in dialoog moeten blijven om aandacht te winnen in en via meerdere beroepsvelden. Ook wordt vanuit de zaal gereageerd op het marginaliteitsdenken onder antropologen: “We zouden ons als antropologen ook op de meerderheid moeten richten in plaats van eeuwig op die marginale groepen”, was een kritiek die haar tanden laat zien. Als onderzoekers toch ongelijkheden onder de loep willen nemen, zou dit meer in een bredere  context geplaatst moeten worden. “We kunnen een stem geven aan de onderdrukten door ons onderzoek, maar we kunnen ook helpen de massa beter te leren luisteren naar de mensen in de marge”, sloot een ander hier op aan. Eén ding werd ons wel duidelijk: antropologie heeft niet enkel de toekomst, het sluit ook naadloos aan op de huidige tijd. Wel moeten antropologen leren hoe ze zich in deze tijdsgeest op een lucratieve wijze kunnen bewegen. Zónder nuancerende kunstgebitjes, mét een reflecterend oog.

Zaterdagmiddag werd onder andere een film vertoond over het leven van Indiase jongeren in Londen: Living like a common man. De documentairemakers waren vrijwel allemaal aanwezig tijdens de vertoning van de film. Hun onderzoek betrof Indiase jongeren in Londen en hun familie in India. De jongeren waren naar Engeland gegaan om een nieuw leven te starten en voor een betere toekomst. Velen van hen waren naar Londen gekomen om er te gaan studeren, al dan niet als cover up story. Opmerkelijk was dat de jongeren in Engeland niet het gevoel hadden dat zij zich ergens anders bevonden; ze vonden werk binnen de eigen culturele gemeenschap en leefden in de eigen subcultuur. Wel moesten ze eraan wennen dat ze moesten werken voor hun geld, dit was in India niet het geval. Hun arbeidskansen in Engeland bleken echter klein. Iemand die in India als prins leefde, werkte in Londen in een broodjeszaak, like a common man. Hun ouders in India maakten zich zorgen over de studie en het welzijn van hun kinderen. Vaak stelden zowel de ouders als de kinderen hun toekomst heel erg rooskleurig voor. Eén van de doelen van de documentairemakers was dan ook om duidelijk te maken dat racisme op de arbeidsmarkt wel degelijk een issue is in de Engelse (westerse) maatschappij; hoewel deze jongeren zeker talenten hadden, kregen zij geen kans om deze in te zetten. Zo leefden zij als een gewone man, maar ook weer niet, vergeleken met hun landgenoten in Engeland, die meer kansen kregen.

De conferentie werd niet in groten getale bezocht, maar er hing een enthousiaste sfeer. Het zou mooi zijn als nog meer antropologen zich zouden verenigen om zo samen de toekomst vorm te geven. De Antropologen Beroepsvereniging wil zich daarvoor inzetten, zij behartigt de belangen van iedereen met een antropologische achtergrond. Sluit je aan! Op www.antropologen.nl  vind je hoe je dat kunt doen.

Jose Verwaal, jose_verwaal@hotmail.com
Saskia Simboedhatpanday, saskia.panday@gmail.com
Kavita Mathoera, k.v.mathoera@student.vu.nl

Toegevoegd bericht:

Op de zaterdag van het congres werd in een panelsessie het boek Local Battles, Global Stakes: The Globalization of Local Conflicts and the Localization of Global Interests  geïntroduceerd door Ellen Bal, Lenie Brouwer en Halleh Ghorashi onder voorzitterschap van Ton Salman, allen verbonden aan de faculteit Sociale Wetenschappen van de VU. Zij vertelden over hun eigen bijdragen aan deze bundel van case-studies over plaatselijke conflicten en spanningen in wisselwerking met bredere, soms wereldomspannende conflicten, controverses en belangenbehartigingen.  Bal gaf een schets van haar artikel over identificatieprocessen van Indiase migranten in Suriname; Ghorashi schreef (met Nayera Tayakoli) voor deze bundel over de buitenlandse bemoeienis met Iraanse vrouwenorganisaties; Brouwer verdiepte zich in de ideeën over de islam bij Marokkaanse jongeren in een Amsterdam computer clubhouse en Salman analyseerde de grote sociale protestdemonstraties in Bolivia.

Kijk hier voor een fotoverslag van het ABv-congres 2011

Door Maaike Benders.

De volgende verkiezingen, die twintig jaar later plaatsvonden, werden door haar partij geboycot vanwege oneerlijke spelregels. Een week na de verkiezingen werd haar huisarrest opgeheven, en vervolgens nam een ‘nominale burgerregering’ de macht over van het leger. In de loop van 2011 voerde deze een opmerkelijke hoeveelheid hervormingen door, en zocht onder andere toenadering tot Suu Kyi’s partij. Het resultaat was dat zij zich verkiesbaar stelde voor de tussentijdse verkiezingen. Afgaand op de hoeveelheid merchandise die Yangon de afgelopen maanden overspoelde, lijkt ze wederom af te stevenen op een overtuigende overwinning. In Europa wordt het verkiezingsnieuws op de voet gevolgd. Niet geheel toevallig zal na 1 april het Europese sanctiebeleid op Myanmar worden herzien. De gang van zaken tijdens de tussentijdse verkiezingen lijkt hierbij van doorslaggevend belang. De nieuwe regeringsleiders lijken gebrand op een positief imago, en nodigden zelfs buitenlandse verkiezingswaarnemers uit. Bij de buitengewoon snelle ontwikkelingen zijn wel wat kanttekeningen te plaatsen.

 Hoewel de indruk ontstaat dat Aung San Suu Kyi geen strobreed meer in de weg gelegd wordt, klagen haar aanhangers over voortdurende intimidatie en onregelmatigheden. Zo slagen veel mensen er niet in zich te registreren als kiezer, en verschijnen overledenen op de kiezerslijst. En terwijl de regering verkiezingswaarnemers uitnodigde, werd een onaangekondigde delegatie het land uit gezet, en worden de media nog steeds gecensureerd op overheidskritiek; monitoring dient wel volgens de overheid’s regels plaats te vinden. Ondertussen vindt in de noordelijke Kachin staat nog altijd een conflict plaats tussen het overheidsleger en gewapende Kachin, met een groot aantal vluchtelingen tot gevolg.

Is hier nu sprake van een Birmese ‘Renaissance’, of een schijnvertoning? Hierover is men het zowel binnen als buiten het land niet eens. De overheid heeft concrete concessies gedaan op het gebied van politieke gevangenen, economische ontwikkeling en vredesonderhandelingen. Maar gezien de militaire achtergrond van de huidige machthebbers, is een bepaalde mate van wantrouwen niet onbegrijpelijk. Velen wijzen er bovendien op dat verandering aan de top niet automatisch leidt tot verbetering op lokaal niveau. Aangezien de regeerstijl onder het Birmese leger werd gekenmerkt door angst zaaien en incompetent leiderschap, is het niet verwonderlijk dat lokale leiders in deze onduidelijke tijden teruggrijpen op repressieve middelen. Dit is een erfenis van decennialang militair bewind, die zelfs met de beste bedoelingen niet in korte tijd ongedaan gemaakt kan worden.

Misschien wel de grootste onzekere factor schuilt in de aanstaande economische ontwikkelingen. Nu een nieuwe politieke lijn lijkt ingezet, staan investeerders en toeristen te springen om dit relatief onontdekte land te betreden. Van de recente economische maatregelen, zoals verruiming van investeringsmogelijkheden en een belastingvrije periode voor buitenlandse investeerders, is nog lang niet duidelijk hoe deze de meerderheid van de Birmese bevolking zullen beinvloeden. De bekende econoom Joseph Stiglitz, die onlangs het land bezocht in de rol van adviseur, sprak de hoop uit dat Myanmar zou leren van de door andere landen begane fouten op het gebied van economische groei.

Een grotere kloof tussen arm en rijk zou desastreus zijn voor Myanmar’s ontwikkeling op de lange termijn. De huidige regering staat ontegenzeggelijk een zware klus te wachten. De bevolking kan alleen maar hopen dat een toekomstige bijdrage van Aung San Suu Kyi, de NLD, en een groot aantal buitenlandse actoren uiteindelijk zal leiden tot een einde aan het geweld en het begin van duurzame economische groei.

Maaike Benders werkt op de afdeling sociale en culturele antropologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.