Door Claire van de Graaff

Mijn studie antropologie, die ik in september van dit jaar begonnen ben, bleek na slechts enkele weken al zijn vruchten af te werpen. Als beginnend antropoloog heb ik met extra aandacht dit ritueel geobserveerd en zodoende kon ik het vergelijken met de ideeën van George Gmelch (2000) over de rol en betekenis van rituelen in het honkbal in de Verenigde Staten.

Haka is de naam voor verschillende typen ceremoniële dansen van de Maori uit Nieuw Zeeland. Door middel van een bepaald soort van deze dansen vraagt men de goden om hun zegen voor een succesvolle afloop van bijvoorbeeld de oorlog, een jacht, of in dit geval een rugbywedstrijd. De dans wordt op een vaste plek in een groep uitgevoerd en bestaat uit het collectief maken van bepaalde bewegingen van het lichaam en het gezicht, zoals het rollen met de ogen en het uitsteken van de tong; ook worden er teksten uitgesproken en grommende geluiden gemaakt [zie bijvoorbeeld: http://www.youtube.com/watch?v=kjVqZkDZrgg&feature=fvst].

Naast het Nieuw Zeelandse team voeren ook de rugby ploegen van Fiji, Samoa en Tonga voor aanvang van elke wedstrijd een eigen rituele dans uit. De gewoonte staat vanwege het intimiderende karakter de laatste jaren bloot aan steeds meer kritiek, vooral vanuit Europese hoek.

Tegenwoordig is de haka die uitgevoerd wordt door het Nieuw Zeelandse rugbyteam misschien wel het bekendst. Deze haka heet de ‘Ka Mate’ en de oorsprong ervan zou liggen rond 1820, toen Maori leider Te Rauparaha op de vlucht was voor een vijandige stam. Tijdens die vlucht herhaalde Te Rauparaha telkens de woorden “ka mate, ka mate” (ik sterf, ik sterf). Uiteindelijk kwam hij terecht bij een bevriende stam en vroeg de leider, een vriend, hem te verstoppen. Zijn vriend stemde toe en Te Rauparaha was in veiligheid.

Zeker van het feit dat hij in leven zou blijven herhaalde hij de woorden “ka ora, ka ora” (ik leef, ik leef) en “tenei te tangata puhuruhuru nana nei i tiki mai whakawhiti te ra” (dit is de harige man die de zon terugbracht zodat ze weer kon schijnen). De ‘harige man’, ook bedoeld als moedige man, was eigenlijk zijn vriend die hem bescherming gaf. De zon die weer scheen was een toespeling op het feit dat hij weer een toekomst en een dag te leven had.

Tijdens het kijken naar de haka voorafgaand aan de eerste halve finale tussen Nieuw Zeeland en Australië zag ik overeenkomsten tussen het uitvoeren van deze dans en het artikel ‘Baseball Magic’ van Gmelch, waarover ik enkele weken daarvoor een presentatie had gehouden in mijn bachelorwerkgroep. In dit artikel bespreekt Gmelch verschillende vormen van ritueel gedrag bij honkbalspelers: van pruimtabak kauwen tot het eten van kip en van het dragen van de juiste schoenen tot het niet wassen van ‘gelukskleren’; het zou allemaal bijdragen aan het winnen van een wedstrijd. Gmelch vergelijkt dit geloof in de kracht van rituelen – hij spreekt van ‘bijgeloof’ – met de rituelen van vissers op de Trobriand Eilanden voordat zij de zee op gaan.

De bekende antropoloog Malinowski liet in zijn beschrijving van deze rituelen zien dat naarmate er meer risico in het spel is, het geloof in rituelen belangrijker is. Wanneer Trobianders gaan vissen op de lagune, waar weinig wind is en altijd vis, maken zij veel minder gebruik van rituelen dan wanneer zij gaan vissen op zee, waar de uitkomst van de vangst veel meer afhankelijk is van factoren als wind en stroming. Zo ook wordt in het honkbal door de spelers met de meest onzekere activiteiten als het werpen en slaan van de bal meer belang gehecht aan de rituelen dan bij het lopen.

Twee keer heb ik de Ka Mate gezien, maar de indrukwekkendste van de twee ging vooraf aan de finale van het toernooi op 23 oktober, gespeeld door Nieuw Zeeland en Frankrijk. Er hing vanzelfsprekend veel van die wedstrijd af en de spanning was om te snijden. De internationale rugbybond heeft regels opgesteld voor het verloop van de haka: de rugbyregels schrijven voor dat beide teams zich bij het uitvoeren van een haka opstellen achter de tienmeterlijn op hun eigen speelhelft, de lijn die zich op tien meter aan weerszijden van de middenlijn bevindt. Toen het Nieuw Zeelandse team de haka uitvoerde, liep het Franse team hand in hand op hun tegenstander af en overschreed daarbij niet alleen de tienmeterlijn, maar ook de middenlijn. Volgens de Franse aanvoerder Thierry Dusautoir stonden sommige van zijn spelers zo dicht bij hun Nieuw Zeelandse tegenstanders dat ze elkaar een kus hadden kunnen geven. Een reactie op de haka zoals die van het Franse team is de afgelopen decennia wel vaker vertoond.

Volgens de aanvoerder van het Nieuw Zeelandse team, Richie McCaw, hadden zij op de reactie van de Fransen gerekend. Volgens de Maori traditie is het zelfs beter als de tegenstander zich roert, dan wanneer zij er onbewogen naar kijkt. Hieruit blijkt dat de haka inderdaad bedoeld is om de kans op succes te vergroten maar ook om de tegenstander te imponeren.

Ik was in ieder geval geïmponeerd en of de Fransen dat ook waren of niet, de Nieuw Zeelanders wonnen.

Claire van de Graaff. E-mailadres: clairevandegraaff@hotmail.com

Gmelch, G. (2000). Baseball Magic. Geraadpleegd op http://windward.hawaii.edu/facstaff/dagrossa-p/articles/Baseballmagic.pdf.

Lysander Wiering

Wolven waren de eerste huisdieren die gehouden werden en zo’n 15.000 jaar geleden kwamen de eerste hondenrassen hieruit voort. Vandaar dat de uitzending van afgelopen week met de hond opende. In Nicaragua hebben honden een eigen beschermheilige: Sint Lazarus. Ieder jaar wordt er een ceremonie gehouden voor Sint Lazarus. Mensen verkleden hun hondjes en nemen deze mee naar de kerk, waar Sint Lazarus door mens en hond bedankt wordt. Als wederdienst geneest Sint Lazarus de honden van hun kwaaltjes, zo vertellen de mensen tijdens de ceremonie.

Uit Estland kregen we een portret te zien van Ilja. Zij woont in een kleine etagewoning met, in plaats van een echtgenoot, een groot roze varken. Een relatie met mensenmannen heeft ze opgegeven. En Ilja kan dan ook vele redenen bedenken waarom een varken beter is dan een man: een varken is open, eerlijk, oprecht en niet geniepig en achterbaks, zo vertelt ze.

In Nederland hebben we ook een speciale band met onze huisdieren. In arme tijden willen we best wat inleveren, maar een dier op straat zetten, halen we niet in ons hoofd. Daarom is er naast een voedselbank voor mensen ook een voedselbank voor dieren. De in Zaandam gevestigde dierenvoedselbank werkt samen met de sociale dienst, die uitzoekt wie er in aanmerking komt voor de dierenvoedselbank en deze mensen doorstuurt.

In een klein dorp in Armenië, geplaagd door vele giftige slangen, woont Garik. Garik komt uit een slangenfamilie en heeft van kleins af aan geleerd hoe om te gaan met deze giftige beesten. Op jonge leeftijd kwam hij, na gebeten te zijn door een slang, er achter dat zijn speeksel als tegengif werkt tegen slangenbeten. Sindsdien kan hij mensen met zijn speeksel genezen van een dodelijke beet. Garik toont hoe hij in het dorp slangen vangt en ze vervolgens in de bergen vrijlaat.

Niet alleen in Armenië wonen mensen dicht op de huid van reptielen, ook in Burkina Faso. In tegenstelling tot Armenië zagen we dat in Burkina Faso niemand van de dorpsbewoners bang is voor de medebewoners: Krokodillen. Volgens een oude legende heeft een krokodil ooit de oprichter van het dorp gered van de dood en sindsdien hebben de krokodillen een heilige status in het dorp en mogen ze overal komen.  Niemand is bang voor ze en één van de kinderen vertelt zelfs dat wanneer er gezwommen wordt en een kind niet kan zwemmen hij/zij dan de staart van een krokodil beetpakt om zich door het water te laten trekken. Wanneer een krokodil overlijdt wordt deze net als een dorpsbewoner met een grote ceremonie begraven.

De laatste reportage van de uitzending kwam uit Cambodja. Hier is men door hongersnood op een geven moment tarantula’s gaan eten. Sindsdien is dit een delicatesse geworden. We zien hoe de grote spinnen gevangen worden in de lokale jungle en vervolgens in olie tot een krokant hapje gebakken worden. Jong en oud smult van deze achtpotige delicatesse.

Hoewel de uitzending over het algemeen een zeer hoge aaibaarheids- en ‘feel good’- factor bezat, is het lastig om er een antropologisch perspectief aan te verbinden. Het liet zien dat mensen wereldwijd een speciale band met hun dier kunnen hebben of dit nu voortkomt uit haat tegen mannen, omdat het dier een heilige status heeft, of omdat we het beestje gewoon heel erg lekker vinden smaken. Daarom voelde deze uitzending dan ook meer als een reeks van portretten tussen mens en dier, dan een collage aan verschillen hoe wij met één en hetzelfde onderwerp omgaan; dit in tegenstelling tot de voorgaande uitzendingen waar de verschillende functies van het thema binnen samenlevingen benoemd en getoond worden. 

Naast het schrijven voor standplaatswereld, schrijf ik ook een stageonderzoek. Een vraag die ik stel, is tot in hoeverre Metropolis een antropologisch tv-programma is (als er überhaupt zoiets bestaat als een antropologisch tv-programma). Je zou kunnen zeggen dat een voorwaarde voor een antropologisch programma moet zijn dat het voor en door antropologen gemaakt is. Daar waar dit niet het geval is, zou je kunnen stellen dat het dus geen antropologisch tv-programma is. Toch wil ik hier tegenin gaan door een gedachte van de Zweedse antropoloog Ulf Hannerz aan te halen. Volgens Hannerz schuilt de grote kracht van antropologie in het in kaart brengen van de variëteiten van het menselijk leven. En het kennen en begrijpen van verschillen is volgens Hannerz pure kennis. Het laten zien van variëteiten van het menselijk leven doet het programma zeker.

Aanstaande donderdag 26 Januari een aflevering over ‘afkicken.’ We krijgen te zien hoe men wereldwijd omgaat met verslavingen en met name hoe men er vanaf komt. In Burkina Faso komt men van een verslaving af door zich aan een boom te laten ketenen. Vervolgens praten priesters op je in en leef je, in de minimale schaduw van de boom, dagen op water en brood.
In Thailand is er een afkickkliniek voor heroïneverslaafden. Men drinkt een bekertje leeg met een goedje waardoor men vervolgens de hele inhoud van de maag schoon kotst. 

Lysander Wiering is derdejaars antropologiestudent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Van zijn drie maanden stage bij het VPRO programma ‘Metropolis’ geeft wekelijks antropologisch commentaar bij de uitzendingen op standplaatswereld. Bekijk ook zijn eerdere berichten.

Lysander Wiering 

Als eerst stelde Metropolis haar als uiterlijk kenmerk aan de kaak. Over smaak valt niet te twisten en daarom is uiterlijke schoonheid relatief. In Pakistan is het aan te bevelen om je borsthaar niet af te scheren. In de eerste reportage van de avond ging Pakistaanse correspondent Kazim de straten op en toonde de kijkers dat borsthaar de grote trots van de Pakistaanse man is. Zelfs tegen betaling weigerden de ondervraagde mannen hun borsthaar te scheren, want zo zeggen zei: “In Pakistan staat borsthaar symbool voor mannelijkheid en eer. Het onderscheidt mannen van vrouwen.”
Deze reportage staat in contrast tot de reportage afkomstig uit Nederland waar wax salons als paddenstoelen uit de grond schieten en volgens statistieken 90% van de mannelijke bevolking regelmatig een lichaamsdeel onthaart (populair zijn borst, rug en buik). Ed uit Amersfoort legt uit waarom hij zijn gehele lichaam laat waxen: “als je geen haar hebt, dan houdt je geen geur vast en dus ben je schoner.” Ik vind het taboe op lichaamshaar in de Westerse wereld lastig te verklaren. Het heeft zijn herkomst gelijktijdig met de opkomst van massamedia. Wellicht door de vele reclames (en het geld dat omgaat binnen de grote industrieen), die ons constant met de neus op de juiste deodorant, tandpasta en douchegel drukken; in andere woorden op ons persoonlijke hygiëne, is de mens hierdoor (in sommige gevallen tot in het extreme) op zijn/haar uiterlijk en persoonlijke hygiëne gaan letten.

Het taboe rond haar komt niet alleen voort uit media en popcultuur, maar ook uit religie. Zo zagen we in de reportage afkomstig uit Israël. Volgens de regels van het Joods- Orthodox geloof moet een vrouw na haar huwelijk haar hoofdhaar verbergen voor andere mannen. Dit kan met hoed of sjaal, maar een pruik krijgt de voorkeur, omdat deze ten alle tijden het haar bedekt houdt. De reden om het haar te bedekken is omdat volgens de Joods- Orthodox leer haar negatieve energie bevat en dood haar (zoals een pruik) niet. Men gelooft dat al het slechte en bedreigende in de wereld voor een vrouw in het haar zit.

Van haar als uiterlijk kenmerk en taboe liet Metropolis vervolgens zien dat er vandaag de dag een hele wereldhandel in haar bestaat, want  al die pruiken moeten natuurlijk ergens vandaan komen. Omdat Aziatisch haar het sterkste is van alle haarsoorten zijn veel pruiken afkomstig uit Azië. In de reportage uit de Filippijnen zien we hoe haarjagers de sloppenwijken ingaan en meisjes en vrouwen geld bieden voor het knippen van hun haar. Een kapperszaak in een dure wijk betaalt de haarjagers voor het buitgemaakte haar en maakt er pruiken en haarstukken van. Uiteindelijk komen de pruik of haarstukken terecht bij een klant die hier dik voor betaald. De kapper noemt het een ‘win-win situation’ voor elke schakel in deze keten.

Naast de Filippijnen worden er in India ook veel pruiken en haarstukken geproduceerd. Binnen het Hindoeïsme wordt haar bij kinderen gezien als een ongewenst overblijfsel uit het vorige leven. Daarom wordt het afgeschoren en geofferd wanneer ze één jaar oud zijn. Dit wordt gedaan om het kind geluk te schenken, maar wie hier ook heel gelukkig van worden zijn de lokale haarstukken- en pruikenmaaksters, die met al het haar pruik na pruik maken.
               
Één van de grootste afzetmarkten op aarde voor haarstukken is Kenia. Een kapster in Nairobi zeg dat natuurlijk Keniaans haar, kroeshaar, door veel mensen geassocieerd wordt met armoede. Daarom willen veel mensen in de stad van hun kroeshaar af en laten stijl of golvend haar invlechten. Volgens een studente uit de hoofdstad worden mensen met stijlhaar ook eerder serieus genomen dan mensen met kroeshaar. Het is goed mogelijk dat deze opvattingen hun oorsprong kennen binnen het kolonialisme, dit wordt in de reportage echter niet genoemd.

Tot slot werd Afghanistan bezocht. Het is hier pas sinds kort mogelijk om de baard in elke stijl te laten scheren. Voor de val van de Taliban was dit niet het geval en waren er strenge regels voor de baarddracht. Niet iedereen hier is blij met deze verandering binnen de Afghaanse samenleving. De oude garde vindt de modieuze, moderne baardjes maar niks. Zij vertellen dat je vroeger geen korte baarden zag, want volgens de Islam hoort een baard een vuistdik te zijn en de oude garde meent dan ook dat het niet toegestaan zou mogen zijn om een korte baard te hebben.

Aanstaande donderdag reist Metropolis de wereld rond om te zien hoe mensen met hun dieren omgaan. In Armenië zien we Garek ’s liefde voor levensgevaarlijke slangen, hoewel levensgevaarlijk? Hij is in de loop der jaren immuun geworden voor deze reptielen. In Burkina Faso hebben ze ook een speciale band met reptielen. Correspondent Kofi is te gast in een dorp waar men naast en met gigantische krokodillen leeft. Hier alvast een voorproefje:

http://www.youtube.com/watch?v=ryE5dZkmNjI

Lysander Wiering is derdejaars antropologiestudent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Van zijn drie maanden stage bij het VPRO programma ‘Metropolis’ geeft wekelijks antropologisch commentaar bij de uitzendingen op standplaatswereld. Bekijk ook zijn eerdere berichten.

Plakpaal VU d.d. 17 mei 2011 rond 20.00u (Herbert Ploegman)

Door Herbert Ploegman. Hoe de fysieke omgeving op ons inwerkt en boodschappen bevat, komt niet altijd aan de oppervlakte. In een vertrouwde context helpt het afwijkende soms om ontdekkingen te doen. Zo drong een beeld bij het hoofdgebouw van de Vrije Universiteit zich op een avond, na een dag werken, aan mij op. De foto die ik ervan maakte vertelt ons iets over de visie van de universiteit op de ruimte waarin kennis wordt geproduceerd.

Op de foto is te zien hoe de ‘Vrije Plakpaal’ op het bordes voor de universiteit wordt gereinigd. Ondanks de communicatieve functie van de paal had ik hem met zijn wirwar van oproepen en ‘verleidelijke’ uitnodigingen eerder over het hoofd gezien. Pas in deze uitzonderlijke toestand werd ik hem gewaar. Bovenaan zat een centimeters-dikke laag aanplakbiljetten als een huid om de paal geplakt, terwijl het onderste deel tot de metalen beplating toe kaal was en het papier er als natte pulp onder lag. Ik vond het er, in de halfbakken toestand waarin het die avond was achtergelaten, vies en chaotisch uitzien; een grove stijlbreuk met de omgeving.

Hoewel ik de pulp bij het zien ervan beleefde als echte, misplaatste viezigheid, vroeg ik me achteraf af of het dit werkelijk was. Immers, de pulp van nu was zo-even nog een volwaardige aangeplakte poster met een bepaalde boodschap. Het papier als medium onderging een gedaanteverwisseling en werd zelf object.  Natgespoten en wel verwerd het tot pulp – en daarmee simpelweg tot onuitstaanbaar ‘vuil’ op de tegelvloer.

Deze transformatie kan begrepen worden als een proces van ver-vuil-ing zoals Mary Douglas deze in 1966 al interpreteerde: “Dirt is matter out of place”. Rond dit ‘vuil’ bestaan in allerlei culturele contexten reguleringen die voorschrijven hoe hiermee moet worden omgesprongen. Of het ‘vuil’ nu werkelijk risico’s van besmetting of ziektes met zich meebrengt of niet, het bezit minstens potentie om de bestaande orde op losse schroeven te zetten en moet daarom gecontroleerd worden.

Zoals te zien is op de foto, zijn er op de plek waar de paal staat verschillende vaste objecten: een bank, de glazen gevel, een hekwerk, en natuurlijk de aanplakpaal zelf op een strak belijnde tegelvloer. Er is behalve de pulp niets tijdelijks te vinden. Er heerst een geconstrueerde orde. Tegenover deze strakke lijnen is de pulp-brij alleen maar uitzonderlijker; eigenlijk onherkenbaar en ontoegankelijk. De pulp valt buiten, of beter: tussen de bestaande ordes (die van voor en na de schoonmaak).

Toch is deze overgangstoestand niet het meest vervreemdende in dit beeld. Dat lijkt mij namelijk de paradox van het reinigen van een paal met het label ‘Vrije Plakpaal’. Deze paradox moet begrepen worden in verbinding met de geconstrueerde orde van de plaats, en de wijze waarop afgerekend wordt met de posters. Het ‘vrije’ van de plakpaal leek een ontheffing van de heersende orde in te houden, maar niets blijkt minder waar. Ook hier geldt het regime van de orde. Aan de tissue van sociale manifestaties op de paal wordt geen wezenlijke betekenis verleend. De laag posters wordt vrijuit tot object gemaakt en als wildgroei verwijderd.

De universiteit lijkt met de orde en netheid rond het gebouw ongekleurd te zijn en neutraliteit uit te stralen. Toch blijkt dat deze plek geen neutrale leeromgeving is. Zelfs het vrij veronderstelde domein van de belevingswereld van de studenten wordt door het instituut gereguleerd.

 Bron: Douglas, Mary (1966) Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo. London: Routledge and Kegan Paul.

Herbert Ploegman studeerde in 2011 af als antropoloog aan de VU en deed onderzoek naar kleding en mannelijkheid onder Marokkaans-Nederlandse jongens in Amsterdam.

Lysander Wiering

Het eerste land dat de revue passeerde was Cambodja. We zien hoe een plattelandsmoeder in één van de meest afgelegen provincies van Cambodja op het punt staat te bevallen. De Bunong stam, waarvan de moeder lid is, hebben hun eigen taal, cultuur en geloof. Hier hoort ook een eigen geboorteritueel bij. Hierin hebben bepaalde delen van het lichaam bij en na de geboorte een belangrijke functie. Zo is het traditie de navelstreng te bewaren en vlak na de geboorte hangt de vader de placenta in de familieboom, die verderop in het bos gelegen is. Dit doet hij voor de bescherming van het kind. De navelstreng wordt gebruikt om het kind mee te reinigen wanneer het een zonde begaat.

De reportage erna komt uit Israël. Pasgeboren jongetjes worden vlak na de geboorte besneden. De reporter reist mee met Menachem, die per dag wel twee of drie jongetjes van hun voorhuid verlost. Tijdens de besnijdenis staan de mannen rondom de ceremonie. De vrouwen blijven op een afstand. Jammer genoeg wordt er niet gezegd waarom dit zo is. Nadat de klus is geklaard, begraaft Menachem het stukje vlees buiten in de aarde. “Want”, zo zegt hij, “het is deel van het menselijk lichaam en moet dus begraven worden.”

In India krijgt de familie van een pasgeborene baby bijzondere kraamvisite. Hoewel, bijzonder? In India is dit een vrij normale gang van zaken. Als vrouw verklede mannen komen langs om met zang en dans de baby te zegenen en geluk in de toekomst te schenken. Het zijn geen travestieten, maar ‘hijra’s’, naast ‘man’ en ‘vrouw’ het derde geslacht in India. De ‘hijra’s’ vragen een ruime betaling voor hun diensten. Maar vanwege hun goddelijke krachten is hen de deur wijzen is geen optie. Dit zou de familie in plaats van geluk, ongeluk brengen.

In de reportages over Bolivia en Jemen worden lokale producten gebruikt om de baby te beschermen tegen kwalen. In Bolivia plukt vader een oerwoudvrucht, moeder smeert de inhoud ervan op het lichaam van het kind. Een dag later kleurt het goedje blauw. Zo worden muggen uit de buurt gehouden, en, zo wordt gedacht, wordt het kind behoed voor jeuk, ziektes en luiheid. In Jemen is lokale boter het middel waarmee de baby, met name zijn of haar gewrichten, wordt ingesmeerd. Hierna wordt de baby in de felle zon gehouden: zo worden botten versterkt en handicaps voorkomen.

Reporter Carren is in Kenia, waar lokale vroedvrouwen helpen bij de geboorte. Vroedvrouw zijn in Kenia is een gave en daarom lang niet voor iedereen weggelegd. Op wellicht voor ons ruwe wijze, houdt zij de zwangere vrouw ondersteboven en schud de foetus naar de juiste plek. Na de geboorte wordt een schaap geslacht als dank aan god en om te bidden voor toekomstige bescherming. Het bloed van het schaap wordt door ouderlingen in het dorp gedronken en het vlees bereid en door de vrouwen gegeten. De vacht wordt rond de vinger gedragen als ring, om god nogmaals te bedanken.

De orthodoxe pastoor Vader Tanase is vader is van de grootste familie van Roemenië. Zijn familie telt bijna 400 leden. Hij heeft een dorp gebouwd voor moeders die abortus overwegen. Hij geeft ze onderdak en eten en zorgt dat ze hun kind kunnen houden: op deze manier vecht Tanase tegen abortus. Niet het ritueel maar het dorp en de ideeën van Vader Tanase staan centraal in deze reportage. Wel zien we een geboorteritueel voorbij komen: de orthodoxe doop.

In Nederland lijken er eigenlijk maar weinig geboorterituelen te bestaan. Tijdens het maken van deze aflevering hadden we dan ook de grootste moeite met het vinden van een voorbeeld. Toch doen de Nederlandse ouders er ook alles aan om hun kroost te beschermen, hoewel je het niet echt een ritueel kan noemen: De familie vos uit Den Bosch is gespecialiseerd in babyveiligheid. Op afspraak komen ze langs om het huis ‘babyproof’ te maken, wat inhoudt dat ze hekjes rond te trap monteren, het stopcontact beveiligen en scherpe hoekjes van de tafel ongevaarlijk maken.

Het geboorteritueel, net als het doodsritueel, wordt door Van Gennep beschreven als een ‘Rite de Passage.’ In mijn vorige stuk, over de dood, schreef ik dat doodsrituelen vaak gepaard gaan met symbolen van nieuw leven. Daarom komen symbolen van nieuw leven vaak voor in en rondom graven en tombes. Het boek van Maurice Bloch en Jonathan Parry, ‘Death and the Regeneration of Life’, bijvoorbeeld, is gewijd aan de nauwe verbondenheid van dood met nieuw leven. Deze relatie tussen dood en leven lijkt ook andersom van toepassing: geboorterituelen gaan vaak gepaard met symbolen van de dood. Het meest duidelijke voorbeeld is de reportage uit Kenia waar een schaap wordt gedood en diens bloed wordt gedronken ter bescherming van het kind. Of in Cambodja waar wordt gedacht dat delen van het lichaam (navelstreng, placenta) die geen functie meer hebben en afgestoten zijn, die in zeker zin ‘dood’ zijn, over beschermende en geneeskrachtige werkingen beschikken. In Israël noemt Manachem de voorhuid een deel van het lichaam dat geen functie heeft. Daarom wordt dit geofferd (als in: besneden) en begraven.

Als je de geboorterituelen ziet als preliminal rites en de doodsrituelen als postliminal rites, zoals Van Gennep voorstelt, dan zijn, “those executed during the transitional stage liminal (or threshold) rites…” De overgangsceremonie van man naar ‘hijra’ is te zien als zo’n ‘liminal rite’. De man verkleedt zich als vrouw en in veel gevallen staat hij zelfs zijn vruchtbaarheid af door middel van castratie. Aan deze overgang hebben hijra’s hun toegekende goddelijke krachten te danken.

Durkheim verbindt rituelen aan sociale solidariteit. Door de rituelen van een groep voelen wij ons verbonden met desbetreffende groep. Een groep wordt in stand gehouden door rituelen. Menachem, die Joodse jongetjes besnijdt, weet dit idee goed te verwoorden: “Als je er over na denkt is het raar. Een baby hoort vertroeteld te worden en wordt dan plots aan ’n man gegeven die in z’n meest gevoelige orgaan snijdt. Waarom? Het zit in de ziel van de jood.”

Tot slot nog een reflectie over de rol van de man en de vrouw (‘gender roles’) bij geboortes. De vroedvrouw in Kenia is heel duidelijk over de rol van de man: “Alleen vrouwen weten hoe je voor kinderen moet zorgen.” Toch krijgt de man op veel plekken op aarde steeds meer taken bij het opvoeden van het kind: de gemiddelde tijd die een vader aan zijn kind besteedt is in Nederland de afgelopen 30 jaar verdubbeld. Desondanks blijft de moeder hoofdverantwoordelijke voor de opvoeding. Opvallend is dan ook dat de rituelen juist vaak door de mannen worden uitgevoerd: Het is de vader in Cambodja die de placenta ophangt, in Israël voert een man de besnijdenis uit, en staan de mannen voor en de vrouwen achter. Een man doopt, en het schaap wordt geslacht door mannenhanden. Deze regel gaat echter niet overal op: in Bolivia en Jemen zijn het de moeders die de baby insmeren met blauwe vrucht en boter (maar je zou kunnen zeggen dat dit meer te maken heeft met verzorgen dan een geboorteritueel als zodanig, mede omdat de werking van beide goedjes medisch verklaarbaar is en niet per sé iets symboliseert).

Volgende week staat metropolis in het teken van ‘haar’. We zien dan hoeveel borsthaar je een ‘echte man’ maakt in Pakistan, en in de Filippijnen gaat een ‘hair hunter’ opzoek naar mooi haar. Waarom? Kijk aanstaande donderdag 12 januari naar metropolis op Nederland 3 (21:00). Hier alvast een voorproefje.

Lysander Wiering is derdejaars antropologiestudent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Van zijn drie maanden stage bij het VPRO programma ‘Metropolis’ geeft wekelijks antropologisch commentaar bij de uitzendingen op standplaatswereld. Bekijk ook zijn eerdere berichten.

Door Lysander Wiering.

Emoties en rituelen zijn onlosmakelijk met de dood verbonden. Metropolis liet ons zien dat er uiteenlopende rituelen bestaan om de doden te eren en dat mensen van plek tot plek verschillende manieren hanteren om het leed draaglijker te maken. Op het eerste oog is het aannemelijk dat emoties voortkomen uit het verliezen van een dierbare en dat de rituelen rondom de dood simpelweg voortvloeien uit de krachtige emoties die het verlies van een dierbare bij de nabestaanden teweeg brengen. Maar in de antropologie wordt hier nog weleens anders over gedacht.

A. R. Radcliffe-Brown zou zeggen dat het openlijk vertoon van rouw een functie heeft: de extensie van de emoties van directe verwanten op minder directe verwanten werkt als een zekere verbroedering onder de nabestaanden. Het delen van het leed verzacht de pijn. Maar het vertoon van rouw kan ook een machts- en politieke functie hebben. Dat zagen we in de reportage afkomstig uit Kenia, waar professionele “vertoners” van rouw worden ingehuurd. Deze, vaak arme mensen die geen kans hebben op ander betaald werk, volgen de begrafenisstoet en brengen met veel kabaal en bombarie de omgeving op de hoogte van het overlijden van een persoon. Hoe machtiger een persoon is, hoe meer geld hij of zij heeft om mensen in te huren en hoe groter de begrafenisstoet wordt. Een grote begrafenisstoet wordt hier dus geassocieerd met macht en status. Het  werk van deze professionele ‘rouwers’ wordt echter gezien als een oneerbiedige baan en daarom vaak verzwegen voor de rest van de familie.

Emile Durkheim schrijft emotie en rouwvertoon niet toe aan het individu, maar schrijft dat dit iets is dat voorkomt uit het collectief en dat het als zodanig een sociaal fenomeen is: “Society and its collective representations govern the individual’s responses, and not the reverse.” Durkheim schrijft dat het menselijk handelen voorgeschreven is, maar emoties niet. In het boek: ‘Celebrations of Death, The  Anthropology of Mortuary Ritual’ concluderen Metcalf en Huntington dat de relatie tussen ritueel en emotie niet vanuit één richting aanwijsbaar is, maar ‘cybernetisch’ is. Wat zoveel wil zeggen dat de relatie heen en weer gaat tussen de mens en het systeem (in dit geval het ritueel).

De  antropoloog Renato Rosaldo kijkt hier anders tegen aan. Hij ziet emotie als de belangrijkste bouwsteen van het menselijk handelen en schrijft dat doodsrituelen puur en alleen bestaan om de rouw te verzachten en voortvloeien uit emotie. Rosaldo gaat dus in tegen de cybernetische werking tussen ritueel en emotie. Emotie is volgens hem de rode draad voor ons menselijk handelen. De, door het protestantisme geïnspireerde Nederlandse ethiek in het noorden van ons land is van invloed op het begrafenisritueel.

Opvallend is dan ook dat tijdens de straatvragen in Nederland in Beverwijk en met name tijdens de ‘voxpops’ afkomstig van een bingoclub in Biddinghuizen, de oudere garde aangeeft ‘lekker normaal’ begraven te willen worden. Een beschaafde uitvaart, met niet al te veel toeters en bellen. Een kopje koffie en een plak cake na afloop en dan gewoon met z’n allen op huis aan. In het zuiden van ons land, het katholieke deel, zien we dat mensen wel een grote begrafenis verlangen en op een waardige manier herinnerd wil worden. Deze wens verspreidt zich, mede door individualisering van rouwrituelen, op veel plekken in ons land. ‘Speciale uitvaart services’ zijn in groten getale in opkomst en het is dan ook mogelijk om vandaag de dag op geheel eigen wijze richting het kerkhof of crematiecentrum vervoerd te worden. Zo zien wij in de Metropolisreportage uit Nederland ‘de Uitvaartkoe’; een koe die een kar voorttrekt met daarop de kist. Ook zien we de uitvaartfiets; hetzelfde idee, alleen dan met een fiets.

Maar het kan ook veel groter en gekker. Zo is er in Amsterdam ‘de roze uitvaartlimo’ en zien wij ‘de uitvaartvrachtwagen.’ Dat mensen graag een persoonlijk tintje geven aan hun begrafenis is niet iets nieuws. Ook in andere landen komen hele bijzondere manieren voor om herinnerd te worden. Zo liet Metropolis zien dat ‘herinnerd’ worden in sommige landen van groot belang is. Een normale kist vinden ze in Ghana een beetje saai. Daar laat je voor veel geld een unieke kist maken die past bij jouw persoonlijkheid. Een overleden militair laat een doodskist maken in de vorm van een mitrailleur en een piloot krijgt een houten vliegtuig als laatste rustplek.

Van Gennep, maar ook Hertz (een navolger van Durkheim), beschrijft de dood en de daarbij horende emoties als een ‘social fact’ dat bestudeerd kan worden. Zij zien het als een rite-de-passage. Overlijden, het begraven en het afscheid nemen bestaat uit verschillende fases, waarbij men van de ene fase overgaat in de andere. De eerste fase is die van de overleden persoon in kwestie die nog onder de mensen op aarde is. Om het leven hier af te kunnen sluiten moet er afscheid van hem of haar worden genomen. Dit gebeurt door de kist in het graf te laten zakken (of, in het geval van cremeren, door deze in de crematieoven te schuiven). Het moment dat er zand over de kist wordt gegooid (of de klep van de oven dicht gaat) is de tussenfase: de fase tussen het leven hier en het nieuwe leven waar aan een overledene begint na zijn of haar overlijden. Door deze tussen fase kan men overgaan naar de laatste fase: vrede hebben met het overlijden van een persoon.

De reportage uit Puerto Rico laat een, voor ons, vreemde tussenfase zien. Voordat een overledene voorgoed uit het zicht verdwijnt nemen ze daar afscheid door de dode op te baren. En niet zomaar op te baren, nee, de dode wordt opgebaard in zijn of haar favoriete positie. De reportage toonde een fervent motorrijder op zijn geliefde sportmotor in de hoek van de kamer en een bewonderaar van Ché Guavara, gekleed als zijn idool, op het midden van het bankstel tussen zijn familie. Een lijk kan natuurlijk niet onbeperkt behouden worden en dus worden deze opgebaarde overledenen uiteindelijk begraven.

Maar niet overal vinden we het nodig om afscheid te nemen van de doden. Op de Filippijnen zien we hoe meer dan duizend families in en rondom het graf leven van overleden familieleden. Dagelijks zorgen zij voor het graf en zeggen zo de doden als het ware in leven te houden. Dit doen zij om het leed dragelijker te maken, maar ook uit economische overwegingen. Daar waar blijkt dat dit gebruik op de Filippijnen vrij nieuw is en er dagelijks nieuwe families op het kerkhof komen wonen (het kerkhof is inmiddels zo vol dat er geen nieuwe families bij mogen komen) denk ik dat vooral economische overwegingen de reden zijn waarom men hier op het kerkhof woont.

Dan zijn er nog mensen die niet geloven in het idee dat een lichaam opgeborgen moet worden om de ziel naar ‘het hiernamaals’ af te laten reizen; “dood is dood”. Op deze wijze hopen zij de mensheid met het overleden lichaam een laatste dienst  kunnen bewijzen. In veel landen is het mogelijk om je lichaam af te staan aan de wetenschap en zo hopelijk iemand anders een vroegtijdige dood te besparen. In Nederland geven wij aan of wij donor willen worden en in Thailand (deze reportage zat niet in de uitzending maar staat wel op de website van Metropolis: www.metropolistv.nl) is er een heus HIV museum. Met HIV besmette patiënten zijn gids van het museum en na hun overlijden belanden zij in grote glazen vitrines in de hallen van het museum. Zo dienen zij als voorbeeld voor de gevolgen  van de ziekte.

Maurice Bloch en Jonathan Parry wijden het boek: ‘Death and the Regeneration of Life’ aan het feit dat dood en nieuw leven met elkaar verbonden zijn. Zij schrijven dat sinds het begin van de mensheid ‘vruchtbaarheid’ en ‘seksualiteit’ prominent aanwezig zijn bij begrafenisrituelen. De Zwitserse antropoloog Bachofen deed onderzoek naar de Griekse en Romeinse symbolieken. Hij kwam met name symbolen van nieuw leven tegen bij Dionysische en Orfische cultussen tegen. Maar ook bij de Romeinen was het gebruikelijk een ei te plaatsen in een graf. Het ei, voor de helft zwart en voor de helft wit geschilderd, symboliseert de nacht en de dag en hergeboorte na de dood. Bachofen concludeeert: “The funeral rite glorifies nature as a whole, with its two fold life and death giving principle… that is why the symbols of life are so frequent in the tomb”. De gedachte dat de dood nauw verbonden is met het schenken van nieuw leven zien wij terug in de Metropolisreportage afkomstig uit Bolivia, waar schedels worden opgegraven en aan zieke mensen of mensen met veel tegenspoed worden geschonken. De schedels brengen gezondheid en geluk.

Aanstaande donderdag 5 januari staat Metropolis geheel in het teken van de allerkleinsten. Overal op aarde kent de mens rituelen en middelen om onze nieuwe wereldburgers te beschermen en klaar te stomen voor het leven dat ze staat te wachten. In Bolivia zien we hoe bij de Chimanes een moeder met behulp van een oerwoudvrucht haar kleine blauw verft. Dit om de baby te beschermen tegen ziektes en luiheid. Bij de geboorte van een kind in India komt er wel heel speciale kraamvisite langs. Tot vrouw geworden mannen, ‘de Hijra’s', dansen voor het kind om het te zegenen en een voorspoedig leven te geven. Zij vragen hiervoor wel een kleine beloning, want ze zomaar de deur wijzen brengt een hoop onheil. Zie hier alvast een voorproefje van de komende aflevering: http://www.youtube.com/watch?v=CYLBBoVAUBY

Lysander Wiering is derdejaars antropologiestudent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij liep drie maanden stage bij het VPRO programma ‘Metropolis’ en geeft wekelijks antropologisch commentaar bij de uitzendingen op standplaatswereld. Bekijk zijn andere post.

Door Lysander Wiering.

Metropolis begon dit jaar in Zuid-Amerika. Volgens de lokale reporter is men in Peru erg open over seksualiteit en volgens de tiener die centraal staat in de reportage hoort seks bij de Peruaanse cultuur; men is erg open over seksualiteit en de meisjes lopen er sexy bij. De Peruaanse tiener durft dan ook openlijk te spreken over zijn masturbatiegedrag met een behulp van een papaja en ook zijn moeder weet hier van af: “liever zo, dan dat de varkens en kippen het haasje zijn…” Door de seksuele cultuur in zijn stad zegt hij: “gek te worden als hij het niet zou doen.” Hoewel de jongen in het filmpje het niet ziet als een zonde, is hij er ook niet trots op. Hij hoopt van het masturberen af te komen zodra hij eindelijk echte liefde vindt; iets waar hij reikhalzend naar uit kijkt.

Ruim 2900 kilometer ten noorden van Peru, in Nicaragua, praat de veertienjarige Jonathan met bijna hetzelfde gemak over masturberen. De reden waarom hij het doet is vergelijkbaar met die van de tiener in Peru: “Mijn hormonen slaan op hol (…) het brengt me tot rust, anders voel ik mij niet goed.” Vervolgens komt de dorpspastoor langs die het hem ten strengste af raadt. Om Jonathan er van te weerhouden het toch te proberen vertelt hij hem waarom je het niet moet doen: je wordt er impotent en mank van en het vrijgekomen zaad is eigenlijk bloed. Dit laatste wordt door Sam in Kenia minder cryptisch omschreven. Hij ziet het als “persoonlijke abortus.” Door masturberen dood je potentieel leven en is dus eigenlijk moord. Hij denkt in de hel te belanden door deze zonde.

Ik vroeg mij af sinds wanneer men eigenlijk kwaad is gaan zien in masturberen en waar dit idee vandaan komt. Daarom dook ik in de bestaande literatuur (die erg schaars bleek te zijn) over zelfbevrediging. De Amerikaanse seksuoloog Thomas W. Laquer schreef het meer dan vijfhonderd bladzijden tellende boek: ‘Solitary Sex : A Cultural History of Masturbation’, waarin hij beargumenteert dat in de Europese klassieke oudheid masturbatie een normale zaak was (met name bij de Grieken, waar het als geneesmiddel tegen fysieke en mentale kwalen gezien werd) en dat er binnen de oude Joodse en Christelijke leer weinig aandacht werd geschonken aan dit onderwerp. Tot de 18^de eeuw kwam het idee dat masturbatie slecht voor de gezondheid is niet voor.

De constructie van masturberen als ziekteverwekker deed in 1712 zijn intrede. In het pamflet: ‘Onania; or, the Heinous Sin of Self-Pollution’ uit Londen schreef John Martens dat zelfbevrediging uiteindelijk leidt tot het ruïneren van het individu  (de reden voor het schrijven van dit pamflet is onbekend. Er wordt gedacht dat Martens, eerder een kwakzalver dan een erkend wetenschapper, het schreef ter sensatie en om zo veel geld op te kunnen strijken). Martens raadde in zijn pamflet mensen af om te masturberen en gaf vele voorbeelden van apparaten waarmee men zich ervoor kon behoeden. Bijvoorbeeld de kuisheidsgordel. Deze onderbroek van metaal om geslachtsgemeenschap en masturbatie onmogelijk te maken bestond al in de Middeleeuwen. Hij werd gebruikt door ridders die ten strijde trokken en lange tijd van huis waren. Zij trokken de kuisheidsgordel aan zodat de geliefde, die thuis zat, zeker wist dat hun partner geen overspel zou plegen.

De mogelijke gevaren van masturberen die Martens beschreef werden door de Zwitserse natuurkundige Tissot medisch onderbouwd in diens manifest: ‘l’Onanisme’ uit 1760. Het manifest zorgde voor een enorme sensatie en opschudding. Ze gingen over de toonbank als warme broodjes. Veel andere schrijvers waagden zich ook aan het onderwerp en aan het eind van de 18^de eeuw werden de hypotheses van Martens en Tissot door een meerderheid in Europa en binnen grote delen van Amerika geaccepteerd. Zelfs de medici destijds accepteerden Tissot’s claims en masturbatie werd van af dit moment gezien als individuele ondeugd, zelfbevlekking of zelfs zelfmisbruik.

Maar hoe kijken wij er in Nederland vandaag de dag eigenlijk tegen aan? Voor de eerste aflevering van Metropolis ging reporter Stef de straat op om te vragen hoe men denkt over het onderwerp. In Nederland vinden wij het nog steeds erg moeilijk om over te praten. Maar enkelen durven het er bloot en open over te hebben.  Wellicht roept dit bij de ene kijker een gevoel van plaatsvervangende schaamte op, de ander barst in giechelen uit of houdt de lippen stijf op elkaar. Nee, willen we er geheel vrijuit over kunnen praten dan moet het in een new age-jasje gestoken worden, zoals de Nederlandse Jan dit doet. Hij gebruikt masturbatie als meditatie en ontkomt aan de stigma’s door zich, bij zijn zogenoemde ‘zelf liefdesritueel’ niet te betasten. Hij ziet het als een ‘state of mind’ en kan het dan ook op elk plek waar het een klein beetje rustig is. Ook de Spaanse Nicole verbindt spiritualiteit aan zelfbevrediging. Wanneer zij het gaat doen zorgt ze eerst voor de juiste sfeer met muziek en wierook. Dit helpt haar bij datgene dat zij haar ritueel noemt. Het geeft haar een gevoel van “verbondenheid” en ze ervaart het als “een medicijn” tegen stress en spanning.

En dan de Japanse Masanobu die “wereld kampioen” masturberen is. Dit filmpje leidde uiteindelijk op internet tot de grootste verbazing en was op vele internationale websites terug te vinden. Met name de uitspraak dat hij vrouwen uit anime (De Japanse benaming voor tekenfilms) prefereert boven een echte vrouw, omdat anime “mooi” en “schoon” is en dat een echte vrouw “een bepaalde geur” heeft en “vies” is, leidde internationaal tot verbazing. Op vele sites met filmpjes was de reportage terug te zien en de reacties op de sites waren vaak vol ongeloof, maar in sommige gevallen ook (daar waar Japan berucht is om vreemde tvshows en tvspelletjes) zonder ongeloof (typ in ‘google’ ‘masturbation champion’ en zie hoe de rest van de wereld op dit item reageerde) .

Vanuit een Nederlands perspectief is het moeilijk om Japanse gebruiken te begrijpen. Ik vind het dan ook jammer dat Metropolis niet dieper ingaat op de vraag of dit normaal is in Japan en zo ja, van uit welke context binnen de Japanse cultuur de masturbatiekampioenschappen begrepen kunnen worden.

En dan als laatste de groep mensen die onaangetast zijn door het Westerse idee dat masturbatie slecht is. Voor de Aeta-stam op de Filippijnen is het als een vruchtbaarheidsritueel; een onderdeel van de voorbereiding op de overgang naar volwassenheid. De jongens en de leraar verbinden geen seksuele gedachten aan het masturberen. Zij zien het als het klaarstomen op datgene wat moeder natuur verwacht en misschien centraal staat in al het leven: het voortplanten en creëren van nieuw leven. Ik schreef vorige week dat de aankondiging over het thema en met name over de reportage op de Filippijnen, leidde tot veel ophef en commotie. Na de uitzending is het opmerkelijk stil gebleven. Kennelijk viel het allemaal wel mee. Ik ben benieuwd of er onder de lezers van standplaatswereld mensen zijn die vinden dat de aflevering over masturberen niet door de beugel kon?

Aanstaande donderdag opnieuw een thema waar de één niet aan durft te denken en wat de ander al in zwart en wit op papier heeft staan: ‘De Dood’. Hoe gaan mensen daar mee om? In Puerto Rico is er de mogelijkheid opgebaard te worden in een houding naar keuze: bijvoorbeeld op je favoriete sportmotor in de hoek van de kamer of zittend op de bank verkleed als Ché Guevara. In Kenia laat men zijn macht zien door na het overlijden een gigantische begrafenisstoet in te huren met  ‘rouw professionals’ die de tranen rijkelijk laten vloeien.

Zie hier alvast een vooruitblik van uit de Filippijnen van de uitzending van donderdag 29 december.

Lysander Wiering is derdejaars antropologiestudent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij liep drie maanden stage bij het VPRO programma ‘Metropolis’ en geeft wekelijks antropologisch commentaar bij de uitzendingen op standplaatswereld. Bekijk zijn andere post. 

image-by-Katrina-Tuliao-via-Flickr-Creative-Commons

Door Daan Beekers In deze tijd van crisis wordt het nieuws gedomineerd door die schijnbaar onvoorspelbare, onstuimige en buitengewoon eigenzinnige entiteit: ‘de markt’. Nieuwspresentatoren en analisten buitelen over elkaar heen met vragen als ‘Wat doet de markt?’ ‘Hoe reageert de markt?’ en ‘Wat vindt de markt daarvan?‘ Inderdaad, het lijkt erop dat die nukkige markt een eigen wil heeft die wij alleen maar lijdzaam kunnen ondergaan. Eigenlijk is dit een heel vreemde gedachte. Maar voor antropologen niet geheel onbekend. Want lijkt die voorstelling van een zelf handelende markt niet erg veel op het animistisch geloof, dat lang gezien werd als de ‘oervorm’ van alle religie?

Animisme is het toekennen van leven en agency (een capaciteit tot zelfstandig handelen) aan niet-menselijke verschijnselen als stenen, maskers, rituele voorwerpen of andere objecten, planten of dieren. Het duidt op het geloof dat ook schijnbaar levenloze objecten en niet-menselijke organismen een ziel bezitten (anima is Latijn voor ‘ziel’ of ‘geest’). Sir Edward B. Tylor, één van de grondleggers van de moderne antropologie, zag het animisme als de vroegste vorm van religie. Volgens hem was het kenmerkend voor de ‘primitieve cultuur’ die wij in het Westen achter ons hadden gelaten, maar die nog te vinden was in zogenaamde ‘niet-westerse’ samenlevingen.

Latere antropologen hebben Tylors theorie bekritiseerd vanwege de daarin besloten aanname van een eenduidige evolutie van ‘primitieve’ naar ‘moderne’ cultuur. Bovendien, zo stelt Tim Ingold in zijn mooie artikel ‘Rethinking the animate, re-animating thought’, hebben onze antropologische voorvaders de samenlevingen die ze bestudeerden vaak niet goed begrepen. Volgens Ingold waren hun theorieën over animisme in feite het product van een eigen, westerse, fascinatie over een mogelijk ‘animating principle, that may be lodged in the interior of physical objects, causing them to go forth and multiply’. De echte animisten, stelt hij dan ook, zijn de westerlingen die erover dromen leven op Mars te vinden.

Toch hebben Tylors ideeën het westerse denken over ‘primitieve’ cultuur verregaand beïnvloed. Het geloof dat levenloze dingen zelf kunnen handelen en daarmee macht over mensen kunnen uitoefenen, wordt nog vaak gezien als kenmerkend voor ‘niet-westerse’ samenlevingen in bijvoorbeeld Afrika en Zuid-Amerika. De westerse samenleving zou daarentegen gekenmerkt worden door rationaliteit en wetenschappelijk denken. Animisme gold dus lang, en doet dat misschien nog steeds, als een denkwijze die de ‘primitieve’ van de ‘beschaafde’ wereld onderscheidt.

Des te opmerkelijker is het dat één van de grondslagen van die moderne, ‘beschaafde’ wereld, de vrije markt, gekenmerkt wordt door voorstellingen die, inderdaad, heel goed in de definitie van animisme lijken te passen. En eigenlijk gaat dit marktdenken nog verder dan het geloof in de bezieling van bijvoorbeeld stenen. De markt is immers niet zo concreet als een steen, maar een uitermate abstract concept dat verwijst naar een heel systeem van economische transacties. Het is aan zo’n vage entiteit dat wij een verregaande capaciteit tot handelen toekennen. Bovendien lijkt die mysterieuze markt een grote macht over ons uit te oefenen. We zijn allemaal afhankelijk van de nukken en grillen van dat onstuimige systeem, dat verworden is tot een soort levend wezen in ons denken.

Tim Ingold heeft dus gelijk: ook, misschien wel juist, in het moderne denken spelen animistische voorstellingen een rol. Sterker nog, zulke voorstellingen kleuren niet alleen onze fantasieën over buitenaards leven, maar ook ons denken over die – juist heel aardse – markt, een bij uitstek ‘moderne’ dimensie van onze cultuur. In sommige opzichten zijn we helemaal niet zo veel rationeler dan de zogenaamde ‘primitieve’ volken die Tylor bestudeerde. Mensen hebben meer met elkaar gemeen dan ze vaak zelf denken.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Hij doet onderzoek naar de geloofsbeleving van jonge moslims en christenen in Nederland. Op dit moment is hij als onderzoeker te gast bij het Zentrum Moderner Orient in Berlijn. Zie ook zijn eerdere berichten op Standplaats Wereld. 

 Zie ook Tijo Salverda’s bankiers en de kredietcrisiscultuur en de berichten over de financiële crisis op dit weblog.

Voor Standplaats Wereld bericht hij wekelijks over de nieuwe uitzendingen. Aankomende donderdag 22 december wordt de eerste afleverig uitgezonden, over masturberen. Hier lees je hoe al tijdens de aankondiging commotie ontstond over dit onderwerp. 

Drie maanden lang werkte ik voor het tv-programma Metropolis. In deze drie maanden hield ik mij vooral bezig met journalistieke werkzaamheden. Ik schreef teksten voor de website en monteerde korte promofilmpjes. Ik maakte veertig uur per week deel uit van de redactie en heb zo met eigen ogen kunnen aanschouwen hoe een nieuw seizoen vanaf de basis wordt opgebouwd. Voordat ik dieper in ga op het antropologische onderzoek dat ik verbond aan mijn stage zal ik eerst antwoord geven op de vraag: wat is Metropolis eigenlijk? Metropolis is een tv-programma waar bij elke uitzending universele thema’s uit het menselijke leven centraal staan. Dit kan zijn: angst, liefde of gevaar, maar ook vrije tijd, overgewicht, en verleiding.

Metropolis laat zien hoe we wij in ons kleine kikkerlandje omgaan met het fenomeen, en vooral ook hoe hier in andere landen tegen aangekeken wordt. Ik zal een simpel voorbeeld geven uit de aflevering over verleiding: we zien hoe Jeffrey en Reno op stap gaan in Harderwijk en hun verleidingstrucs toepassen op de dames. Dit doen zij door een directe aanpak: stoere taal, een ingestudeerde openingszin en wanneer ze de kans krijgen slaan ze een dame op de bips, zo vertellen ze (je kan je vraagtekens neerzetten bij de vraag of dit gedrag typerend is voor alle jongeren in Nederland). Vervolgens vertelt een lokale reporter in Pakistan hoe het verleiden er daar aan toe gaat. In plaats van een directe aanpak is het hier gewoon om indirect te werk te gaan. Twee jongens die in een klein telefoonzaakje werken laten zien hoe zij de telefoonnummers, die vrouwen bij hun achter laten, gebruiken om via sms’jes met deze vrouwen in contact te komen en te flirten.

Het programma laat dus zien dat veel aspecten uit het menselijk leven universeel zijn, ook al gaan wij hier verschillend mee om. Dit levert interessante, bijzondere en soms grappige tv op. Daar waar andere culturen en gebruiken dienen als spiegel om op onze eigen samenleving te reflecteren vraag ik mij ook af in hoeverre het programma ook vanuit een antropologisch standpunt leerzaam is voor zowel antropologen als niet-antropologen. Omdat televisie in de meeste gevallen toch afhankelijk blijft van kijkcijfers is er een zekere noodzaak om bijzondere reportages te laten zien. De meest treffende beelden schuren soms met wat wij in Nederland gewend zijn. Misschien zijn daarom de  reportages soms wat over de top? Worden bepaalde fenomenen wellicht uitvergroot om een cultuur exotischer voor te doen dan deze daadwerkelijk is? Deze vragen staan centraal in mijn onderzoek.

Het is belangrijk om te melden dat de reportages door lokale reporters gemaakt worden. Metropolis werkt samen met zo’n 70  reporters over de hele wereld. Dit zijn journalisten (geen antropologen) die doordat zij zich richten op hun eigen land, weten in hoeverre een gebruik typerend is voor die plek. Elke week zal ik na de uitzending een analyse schrijven en de volgende uitzending introduceren. Deze week blijft het bij een aankondiging, waarmee ik hoop andere mensen aan te sporen om ook te gaan kijken en hun mening te delen op standplaatswereld.

Metropolis aflevering 1: masturberen.

Aankomende donderdag begint op Nederland 3 alweer het 9^de seizoen van Metropolis met een aflevering over  masturberen. De buitenlandse correspondenten gingen op pad om te onderzoeken hoe mensen in hun land om gaan met dit onderwerp dat in Nederland nog steeds omstreden is. Het verbaasde de programmamakers dat er zoveel mensen bleken die openlijk over masturbatie wilde praten. Niet overal op de wereld is masturberen een taboe. De correspondent op de Filippijnen laat bijvoorbeeld zien hoe jongens bij de Aeta-stam wanneer zij man worden hulp krijgen van een masturbatiecoach. De dorpoudste moedigt de jongens aan het zo vaak mogelijk te doen tijdens de transitie naar volwassenheid. De jongens tonen voor de camera blaren op hun handen van al het oefenen. En in Spanje is zien we Nicole die openlijk praat over wat zij alleen in haar slaapkamer uitspookt. Zij gaat ook naar praatgroepen om met andere mensen van gedachten te wisselen over dit onderwerp.

Maar op andere plekken zien we in aankomende uitzending dat masturberen een heel andere betekenis heeft. De dorpspastoor in Nicaragua gaat huizen langs om de bewoners masturbatie af te raden. De pastoor vertelt een lokale puber dat het volgens de bijbel absoluut een taboe is en dat wanneer men het vrijgekomen zaad mengt met citroensap het geheel verandert in bloed. Hij houdt zijn theorie staande door de geschrokken puber op het hart te drukken het vooral niet uit te proberen. En dan vertelt Sam uit Kenia over zijn dochters en dat hij geen zoon gekregen heeft. Dit ziet hij als een straf van God voor de zonde die hij pleegt: namelijk masturberen.

Ook in Nederland is het thema masturbatie gewaagd gebleken, zeker wanneer het minderjarigen betreft. Voor deze uitzending schreef ik de volgende aankondiging voor de website van Metropolis:

Vervolgens is deze tekst volledig uit zijn verband getrokken en werd de VPRO niet veel later op meerdere nieuwswebsites en fora ervan beschuldigd nu echt een stap te ver gegaan te zijn. Ze zou schuldig zijn aan het uitzenden van kinderporno. Teksten zoals hieronder verschenen op het internet:

“Het tv-programma Metropolis van de VPRO wordt nu al bestempeld als ‘schaamteloze kinderporno’. Het programma laat masturberende kinderen zien die aangemoedigd worden door volwassenen. De VPRO wil met het programma masturbatie breder onder de aandacht brengen. Gelovigen waarschuwen dat de ‘Eeuwige Duivel’ nu écht in ons midden is.” 

Naar aanleiding van deze ontwikkelingen vroeg ik mij af  waar de grenzen liggen van wat je wel en niet kan laten zien op tv. In hoeverre kunnen de openhartige Aeta jongens die in het donker bij het kampvuur masturberen gezien worden als een cultureel verschijnsel? Deze vraag is relevant voor zowel journalisten als antropologen. Zelf heb ik de uitzending nu meerdere malen gezien. Volgende week na de uitzending zal ik bediscussiëren waarom ik net als de VPRO achter de aflevering sta. Ik ben erg benieuwd hoe andere mensen hier tegen aan kijken. Steken wij van deze uizending iets op, of gaat de VPRO, zoals sommige boze reacties op internet, een stap te ver door dit uit te zenden? Kijk donderdag 22 december naar de eerste  uitzending op Nederland 3 en barst allemaal maar los in de reacties hieronder!

Klik hier voor een promo van de eerste aflevering.

Lysander Wiering is derdejaars antropologiestudent aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Een dergelijk ingrijpen is in Nederland ondenkbaar: hier krijg je bij burgerlijk protest tegen Zwarte Piet geen excuses aangeboden maar pepper spray in het gezicht. Cliché afbeeldingen van de joviale “neger” op blikjes schoensmeer (en vele andere artikelen) zijn al enige tijd van het sociale toneel verdwenen. Maar iedereen die erop wijst dat Piet zijn karikaturale uiterlijk (zwarte huid, kroeshaar, dikke rode lippen) verkreeg in de tijd van slavernij is een Zeurpiet. Zeurpiet of niet: Zwarte Piet is een stereotype karikatuur in het pak van een Moorse bediende die zeer waarschijnlijk de dienstbaarheid van de trouwe zwarte slaaf symboliseerde.

Vergelijkbare figuren als Blackface en Golliwog (zie foto) zijn al decennia omstreden en daarom (zo goed als) verdwenen. Nog niet zo heel lang geleden werd een vrouw uit het Engelse Worlingham op het politie bureau gehoord na klachten van buren over een Golliwog in haar vensterbank. Er hangt deze mevrouw een flinke boete boven het hoofd. Echter, in Nederland tref je in de weken voor 5 december niet alleen op talloze vensterbanken, maar overal en nergens onze eigen nationale Golliwog aan: Zwarte Piet. Is dat niet de wereld op zijn kop?

Het ter discussie stellen van Zwarte Piet strooit volgens velen roet in het eten van een onschuldig kinderfeest. Val kinderen niet lastig met racisme: ze zien helemaal geen slaaf in die grappige branie met pepernoten is een veelvoorkomend argument. Of zoals Aleid Truijens schrijft in de Volkskrant: “Bij het uitdelen van de pietenrollen staan Surinaamse, Ghanese en Antilliaanse kinderen vooraan om Piet te mogen zijn.” Truijens zwijgt vervolgens over de verhalen van Antilliaanse en Surinaamse volwassenen en kinderen die het vervelend vinden om voor Zwarte Piet te worden uitgemaakt, hoe goedbedoeld ook. Ook zwijgt zij over de nare jeugdherinneringen, pesterijen en kinderen die ieder jaar de binnenstormende Zwarte Pieten in de klas verwelkomen met buikpijn. Dat zowel “witte” als “zwarte” kinderen Piet een acrobatische held vinden zegt bovendien nog niets over een “implicit bias” die mogelijk wordt gecreëerd. De invloed van het Sinterklaasfeest op de beeldvorming van kinderen is nog nauwelijks (of zelfs niet) onderzocht.

In het boek met de veelzeggende titel “Sinterklaasje, kom maar binnen zonder knecht”schrijft Teun van Dijk dat veel Nederlanders zichzelf graag zien als open en tolerant. Racisme associëren veel Nederlanders met ultrarechtse partijen en neonazi’s. Zwarte Piet is zo duidelijk gebaseerd op het cliché van de “neger,” zegt van Dijk, dat mensen strategieën formuleren om de spanning tussen een positief zelfbeeld enerzijds, en een racistische performance anderzijds, op te heffen. Enkele bekende argumenten die hierbij ingezet worden is dat Piet zwart is van zijn tocht door de schoorsteen of dat hij inmiddels een moderne manager is en geen knecht. Zelf denk ik dat veel Nederlanders (ikzelf lange tijd incluis) niet zien wat er racistisch is aan Zwarte Piet omdat we vanaf onze vroege kindertijd zijn gesocialiseerd in het Sinterklaasfeest. Ik raad iedereen die geïrriteerd is door politiek correct “gezeur” over Piet aan om niet meteen in de verdediging te schieten maar eens de film Bamboozled (2000) van Spike Lee te kijken. Zoek de verschillen tussen de racistische zwarte minstrels en de Hollandse Piet: nou die zijn er praktisch niet!

Zwarte Piet’s omstreden positie in binnen- en buitenland, weerhield de directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur er niet van zich sterk te maken voor een plekje op de UNESCO lijst van immaterieel cultureel erfgoed van het Sinterklaasfeest. Het centrum maakt zich weinig zorgen over racisme; in een door hen uitgegeven boekje over de geschiedenis van Sinterklaas wordt geduldig uitgelegd dat de lieve schoolmeester die Zwarte Piet voor het eerst afbeeldde een heel progressieve man was, wars van discriminatie. Ergo: Zwarte Piet kan helemaal niet racistisch zijn. Eén blik op oude afbeeldingen is echter voldoende om te concluderen dat Piet duidelijk een “neger” is en geen Italiaanse schoorsteenveger of duivel zoals vaak vergoelijkend wordt gesuggereerd. John Helsloot van het Meertens instituut ontdekte dat in 1928 al over de zwarte knecht werd gesproken als “een kroesharigen neger.”Nu wordt cultureel erfgoed altijd gekarakteriseerd door een proces van in en uitsluiting. Aan de ene kant is de stoomboot gevuld met pakjes voor alle lieve kinderen. Aan de andere kant is er een groep die dit feest graag wil vieren maar hiervan wordt weerhouden door racistische elementen.

Een van de argumenten in de strijd tegen zeurpieten is dat Sinterklaas een oeroude traditie is en misschien wel het laatste “puur” Hollandse feest tussen het geweld van Kerst, Halloween, Valentijn en de Paashaas. Zo’n unieke traditie moet je koesteren en behouden. Ondertussen is er wel degelijk aan de rol van Zwarte Piet gesleuteld. Piet spreekt nog zelden een brabbel taaltje of met een Surinaams accent. Hij is slimmer geworden, minder onderdanig, en speelt niet langer een boeman. Deze veranderingen wijzen op de stilzwijgende erkenning dat tradities aanpassing vereisen in een multiculturele samenleving.

Toegegeven: een intocht met een eenzame Sint op een schimmel lijkt me oersaai. Wat dat betreft geef ik die Nederlandse Canadezen gelijk. De regenboogpieten met hun blauwe, paarse en groene hoofden waren geen succes (en dat is mild uitgedrukt). Ze waren ronduit eng en daarom genoeg redenen voor de directeur van een basisschool in de Amsterdamse Bijlmer om ze weer af te schaffen. Om Piet dan maar te vervangen door smurfen, zoals kunstenaar en film maker Felix de Rooy ooit suggereerde, lijkt me ook niets. (Zeker niet nu de smurfen door een Franse schrijver van antisemitisme, seksisme én racisme worden beschuldigd: dan begint het hele circus straks opnieuw). Naast meer bewustwording is het hoog tijd voor positieve en creatieve actie! In navolging van Jan Nederveen Pieterse (in het bovengenoemde boek van Van Dijk) stel ik voor om de sidekick van Sint in zijn oude glorie te herstellen. Dat betekent dat we Piet opnieuw de rol van trickster laten spelen: een acrobatisch nar-achtig type in een vrolijk en mooi kostuum. Deze Pieten gaan volgend jaar aan de slag in een nog op te zetten Sinterklaascentrale met Pieten keurmerk.

Welke academici, modeontwerpers/studenten en designers zien een uitdaging in het restylen van Piet? Dit houdt in: het bedenken van een nieuw concept en het ontwerpen van een bijpassend, eigentijds kostuum en uiterlijk. Een pakkende naam (“de kritische (peper)noot?”) en logo voor een Sinterklaascentrale nieuwe stijl zijn ook welkom. Stuur je reacties naar r.woets[at]vu.nl

Rhoda Woets is als post-doc verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit waar zij zich bezighoudt met de circulatie en toe-eigening van zowel handgeschilderde als gedrukte Jezus beelden in het publieke en private domein in Ghana. In September 2011 promoveerde zij aan dezelfde universiteit met een proefschrift over hedendaagse kunstenaars in Ghana. Eerder publiceerde zij op standplaatswereld over hoe gestolen beelden thuiswaarts keren.