Ingenieur Omaan, kunt u ons iets vertellen over de commissie, en de motieven om deze opdracht aan haar mee te geven?

Look, we constateerden dat het wetenschappelijk onderzoek in Nederland stagneerde. Teveel onderzoekers, in particular in de alfa- en gammawetenschappen, werkten en publiceerden nog in samenwerkingsverbanden van minder dan 5 of 10 collega’s en incidenteel zelfs individueel. Dat leverde publicaties op met slechts één naam daarboven; very inefficient, en een output van minder dan drie peer-refereed articles a year, in sommige gevallen zelfs in journals met minder dan een double-A rating. Dat leverde vanzelfsprekend ondermaatse impact-scores op. Er moest dus iets gebeuren, en mijn collega’s en ikzelf zijn op zoek gegaan naar een integraal, innovatief, future-ready alternatief.

Maar op de Nederlandse universiteiten zijn de afgelopen jaren toch al de nodige maatregelen genomen om de output en efficiëntie te verbeteren?

Te weinig, en met te geringe ambities. For instance, enkele jaren terug lanceerde men de notie van focus en massa, om onderzoeksinspanningen beter te stroomlijnen. Ons bleek dat dat tekortschoot. Naast FOcus en MAssa is GRAvity, SYnergy and SPeed nodig. Dat maakt samen het acronym FOMAGRASYSP. Als we ons onderzoek voortaan op dié leest schoeien, dan héb je ook wat. Een ander voorbeeld betreft de quality van de onderzoeksoutput. Tot nu toe ambieerde men top en excellent research. Dat leek ons te bescheiden. Wil je écht verschil maken, dan moet je utmost en supreme research laten zien. Daarom is onze quality-ambitie vanaf nu de mix van Top, EXcellent, SUPreme en UTmost; kortom TEXSUPUT research. We hebben begrepen dat onze USA-collega’s bleek wegtrokken toen ze over deze nieuwe Dutch target vernamen. Tenslotte: we streefden in het verleden naar tenminste drie refereed outputs per six months in double A-rated-journals. Daarmee win je de oorlog niet. We gaan de lat hoger leggen. Het moeten er zes worden, in triple-A journals. We hebben Standard & Poor’s verder gevraagd een A² category in journals te onderscheiden, journals met een mega-impact dus. Wie daarin publiceert krijgt een marktconforme bonus, zoals dat in de real economy gebruikelijk is. We gaan daaraan een incentive verbinden: we gaan achievement convenants, inclusief concrete benchmarks, met alle stafleden afsluiten en aan het niet nakomen ervan binnen drie maanden consequenties verbinden.

Hoe denkt u dat we deze hoge ambities kunnen verwezelijken?

Basically, afslanking en upscaling. We zijn nu echt ver voorbij al die amechtige noties als de SmartMix, de innovation-platforms, de ondernemende universiteit, de onderzoeksstimulerings-fondsen, de universitaire marketability, ‘Bologna’, de accreditatie-audits, de onderzoeksscholen en de graduate schools, de softe functioneringsgesprekken of de ordinaire peer-reviewed outlets. We moeten radicaler denken. De Nederlandse universitaire wereld moet los komen uit dat provinciale. We stellen gedurfde fusies voor. Leiden, Rotterdam, VUA, UvA en Utrecht gaan samen, op een nieuwe campus. Om een campus van die omvang te kunnen bouwen, heb je ruimte nodig. Vandaar ons voorstel aan de regering om de Markermeerpolder alsnog droog te leggen. Dat gekneuter van “de Boelelaan oversteken” voldoet natuurlijk in deze tijden van accelererend research-dynamism niet meer. Ook Nijmegen, Wageningen, Twente, Eindhoven, Tilburg en Maastricht gaan samen, en zullen bouwen op de Vierde Maasvlakte. Voor Groningen is € 6.57 per aandeel geboden door Oldenburg en Hamburg; me dunkt dat de stockholders in hun handjes zullen knijpen. De nieuwe campussen zullen geen faculteiten meer hebben, laat staan afdelingen, maar big-theme research-clusters, waarin tenminste 100 scholars samenwerken, in grote kantoortuinen. We kopen toegang tot alle grote data-bases in de wereld. Boeken- en archiefkasten bestaan daar niet meer; the world is now digital. Voor echte TEXSUPUT researchers creëren we natuurlijk adequate condities, assembly units, tot 15 personen. Imagine hoe dat daar bruist: iedere dag gaan er twee submissions, samengesteld door minimaal 20 authors, de deur uit! Daartoe is vanzelfsprekend close surveillance and micro-management van medewerkers vereist; per slot van rekening is wetenschap allang geen gewone topsport meer – het is extreme sport geworden.

Hoe vindt u de mensen die op dit niveau kunnen presteren?

Om de young talents eruit te plukken, creëren we voor recent gepromoveerden onderwijsaanstellingen, steeds per course, met een maximale duur van 3 maanden, tegen een half-minimum-wage stipendium. Als zij dit drie jaar lang volhouden, en ondertussen hun research-output op three-refereed-per-semester handhaven, kunnen we ze een temporary-junior-try-out-assessment-dependent-pre-contract aanbieden. Degenen met een echte passionate attachment om output te produceren komen dan vanzelf bovendrijven, blijkend uit hun ISI rankings en H-indexen. Onderzoek, moeten we ons realiseren, is big or is not; it is FOMAGRASYSP or marginal.

En hoe financieren we zulk grootschalig onderzoek?

Het is inmiddels duidelijk dat we way passed de 1^e en 2^e geldstroom zijn. De 3^e geldstroom levert ons de komende jaren nog wat op, maar eigenlijk zoeken wij het in de 4^e geldstroom. Ik heb het hier over de hedgefunds. Dat zijn flexibele, kapitaalkrachtige en gretige financiers, die, om dat vooroordeel maar meteen uit de wereld te helpen, heus niet bang zijn om hun geld in wetenschap te steken. Al willen ze natuurlijk snel en munificent rendement, dus daarin zullen we hen tegemoet moeten komen. We can do that: binnen een project vanaf 15 miljoen moeten 6 patenten binnen 6 maanden gemakkelijk haalbaar zijn. Waarschijnlijk zullen nostalgics zeuren, maar ook zij zullen moeten inzien dat research projects onder de 15 miljoen inmiddels toch echt totaal onrendabel en archaic zijn. Research clusters die, over een periode van 5 jaar, onder de 50 miljoen 3^e en 4^e geldstroom scoren geven er blijk van de knack voor onderzoek onvoldoende te bezitten en zullen worden afgebouwd.

U denkt echt gróót, nietwaar?

Het moet. Op dit moment wordt bijvoorbeeld gesproken over IOZI’s, de Interfacultaire Onderzoeksinstituten, gericht op het upscalen van onderzoeksmassa. Maar het is duidelijk dat dit nog te dispers en kleinschalig is om toekomstbestendig te zijn. Wat we nodig hebben zijn megainteruniversitairepluridisciplinaire en transacademische, multimethodologische en giganationale tetra-instituten waarin de cream of science haar inspanningen combineert, at a large scale. De tijden zijn veranderd. Voor het eerzame en eenzame individue dat notabene op een eigen kamer, door de universiteit gefourneerd, in de namiddag nog zit te tobben op een publicabele tekst in een sub-double-A-journal, is in de future echt geen plaats meer.

En bevlogen doceren, in het Frans of Nederlands publiceren of boeken schrijven?

Dat staan wij voorlopig onverkort toe.

Wij bedanken de heer Omaan voor dit openhartige interview. 

Door Ton Salman, universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).  Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika. Op Standplaats Wereld schreef  hij onder meer over burgerrechten en gemeenschapsrechten, over de impact van de financiële crisis (in het Engels) in Bolivia, en nog veel meer.

Het verhaal begint ongeveer zó: in 1961 ratificeerde deze conventie het eerste verdrag over de bestrijding van gebruik, handel, productie en terbeschikbaarstelling van drugs en (later) psychotropische substanties als LSD en Ecstasy. Landen verplichtten zich drugs actief tegen te gaan – met uitzondering van medische toepassingen. Latere annexen specificeerden steeds nieuwere drugs. De International Narcotics Control Board werd opgericht om drugsproductie en –handel daadwerkelijk te controleren.

Pas in de loop van de jaren bleek dat er, behalve problemen als gebrekkige effectiviteit van de handhaving en corrupte autoriteiten die narco-belangen ontwikkelden, nog andere controversiële kwesties opdoken. Deze betroffen de nationale of culturele betekenistoekenning aan drugs. Een bekend voorbeeld is de qat – een gangbare kauw-substantie in Yemen en andere landen, een drug in de ogen van anderen Het bevat een alkaloïde genaamd cathinone. Alkaloïden zijn plantaardige stoffen die op het centrale zenuwstelsel van dieren en mensen inwerken, en in sommige gevallen tot verslaving kunnen leiden. Naast veel bekende giftige, medicinaal gebruikte en geestverruimende varianten vallen ook cafeïne en nicotine onder de alkaloïden. Nóg controversiëler dan de qat is de coca: een plant die op substropische hellingen in Bolivia, Peru en Colombia groeit. Ook het cocablad bevat alkaloïdes, 18 in totaal, waaronder cocaïne. Cocaïne maakt echter slechts tussen de 0.25 en 0.75% van de samenstelling uit. Onvoldoende om wat voor geestverruimende euforie of lichamelijke verslaving dan ook te produceren. Het cocablad bevat daarnaast grote rijkdom aan vitaminen, mineralen, proteïnen (méér dan vlees), en kalk (méér dan melk).

Dit is het verhaal volgens de huidige Boliviaanse overheid: in 1961 was nauwelijks iets over de coca bekend. Het coca-blaadje werd toen echter als ‘drug’ gekwalificeerd, tesamen met –vanzelfsprekend– cocaïne. Boliviaanse vertegenwoordigers in de Conventie-vergadering hebben dat toen ondoordacht laten passeren. In Bolivia echter (en in mindere mate in Peru) werd dat blaadje sinds jaar en dag geconsumeerd: gekauwd. Of preciezer nog: gesabbeld. Het gaat erom de werkzame stoffen, waaronder de alkaloïden, uit de blaadjes te zuigen. De effecten zijn een vermindering van honger- en vermoeidheidsgevoelens, het afnemen van de symptomen van hoogteziekte (sorojchi), en een toename van energie en werklust. In Bolivia gebruiken honderdduizenden mensen dagelijks coca: mijnwerkers, chauffeurs, wegwerkers, bouwvakkers, boeren, marktkooplui en vele, vele anderen. Minstens zovelen drinken de mate de coca, eten cocasnoepjes of cocakoekjes, of nippen van het (overigens niet zo lekkere) coca-borreltje. In Bolivia, met andere woorden, is het cocablaadje geen verboden substantie, maar een consumptieartikel en een grondstof voor meerdere industriële producten. Dit werd door de Conventie-leden in het verleden getolereerd – hoewel de druk om de cocaproductie en -consumptie te reduceren onverminderd aanhield; artikel 49 van de Conventie suggereert een ‘geleidelijke afbouw’ van het consumeren van cocablaadjes.

Deze relatief rustige stand van zaken begon te bewegen in de tachtiger jaren. De war on drugs resulteerde in Bolivia in een fellere, USA-geïnstigeerde bestrijding van wat ‘overtollige cocateelt’ werd genoemd. Tegelijkertijd breidde de cocateelt zich juist uit. Voor vele inmiddels naar laagland gemigreerde werkloze mijnwerkers en verarmde hoogland-boeren was de cocaverbouw een uitkomst: door nieuwe transportmogelijkheden en hoge prijzen (dankzij diezelfde war on drugs) werd coca met afstand het meest lucratieve landbouwproduct. Het conflict escaleerde: de vernietiging van akkers werd gecompenseerd door de aanleg van steeds weer nieuwe, verborgen akkers, de groeiende aanwezigheid en effectiviteit van de USA-gebaseerde Drugs Enforcement Administration (DEA) ging gepaard met toenemende repressie en geweld, maar ook met groei in de cocaïne- en pasta-base (een halffabrikaat) productie – én met toenemende cocateelt. De cocaboeren waren in vrijwel alle gevallen zo wijs zich niet met cocaïne in te laten: zij verkochten hun oogst aan opkopers – en daarmee was voor hen de kous af.

Vervolgens krijgt het verhaal een politiek-culturele dimensie. De huidige progressieve, door het ‘etnische verschil’ geïnspireerde regeringspartij (met inheemse president Evo Morales aan het hoofd) is sterk beïnvloed door de organisaties van cocatelers. In haar discours werd het cocablad vooral een eeuwenoude culturele traditie. En werd de bestrijding van de teelt en consumptie ervan ‘imperialisme’. Daarom moest de ‘nationale soevereiniteit’ worden verdedigd. Munitie voor het betoog vond men, behalve in het wijd-verspreide kauwen, in rituelen die al eeuwenlang met cocablaadjes werden uitgevoerd door inheemse yatiris of geestelijk raadslieden. Cocablaadjes worden, daarwerkelijk, op de grond gestrooid om de toekomst te lezen, ze worden verbrand, in de hand gehouden, rondgedeeld en gekauwd, tijdens tal van rituele bijeenkomsten.

De Boliviaanse overheid bepleitte, in 2007 en 2008, bij de Conventie-bijeenkomsten dat het cocablaadje van de lijst van ‘drugs’ verwijderd zou worden. Zoals de druif grondstof is voor wijn, maar pas na een specifiek proces tot de alcohol leidt die óók een drug is, zo is het cocablad weliswaar grondstof, maar daarmee nog lang geen cocaïne – zo luidde het argument. Om tot cocaïne te komen is een reeks tamelijke complexe chemisch-industriële processen nodig. Het cocablad is daaraan onschuldig – en verder niet-verslavend, geen lichamelijke schade aanrichtend, niet psychologisch afhankelijk makend en werkzaam in de orde van grootte van cafeïne, theïne of zelfs chocola…. Ondanks de feitelijke juistheid van dit betoog, verzetten de meeste landen die de Conventie hadden geratificeerd zich tegen de wijziging – naar verluid onder grote druk van de USA. Bolivia zette vervolgens de DEA het land uit, maakte van de druksbestrijding een soevereine ‘nationale kwestie’, en verliet de Conventie. Maar in 2011 is het lidmaatschap opnieuw aangevraagd. Boliviaanse diplomaten hadden betoogd dat het onwenselijk was zich buiten zulke internationale organen te plaatsen. Bolivia is dus nu weer kandidaat-lid, maar liet de aanvraag vergezeld gaan van een verdragswijzigings-verzoek: het cocablad zou niét meer als drug moeten worden gezien. Een eerste stap op weg naar het besluit daarover wordt volgende week in Wenen gezet. Naar verluid bezoekt president Evo Morales persoonlijk de bijeenkomst, en zal hij, net als bij een eerder bezoek, tijdens zijn speech coca kauwen. Vooralsnog is onduidelijk of dat de inhoud van zijn toespraak positief of negatief zal beïnvloeden. Om het argument nog meer kracht bij te zetten, is de Bolivianen van overheidswege verzocht (zie http://eju.tv/2012/03/declaran-el-12-de-marzo-da-de-pijcheo-en-bolivia/) op 12 maart massaal coca te kauwen. Ik moet dus straks nog even naar de markt.

Ton Salman is universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).  Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika. Op Standplaats Wereld schreef  hij onder meer over burgerrechten en gemeenschapsrechten, over de impact van de financiële crisis (in het Engels) in Bolivia, over misdaad en het verband met het bovennatuurlijke, over de hoofddoekjesdiscussie, over de claxon, en over groepshuwen, steeds in Bolivia.

Ram Kumar - Unemployed Graduates (1956) Salem Library

Door Herbert Ploegman Ik ben op zoek naar werk. Werk waarvoor je betaald wordt; om van te leven. En zo zit ik na inmiddels een periode van solliciteren aan de tafel van een ‘werkcoach’. Dat is een vrouw van een bureau dat lijntjes heeft met de arbeidsmarkt en zij weet hoe je ‘ergens komt’. Ze bekijkt mijn cv, en zegt: “antropologie, leuk hoor, maar ik zal je uit de droom helpen: je hebt er niets aan”. Dan herstelt ze zich: “of misschien toont het diploma enkel aan dat je wat breder kunt kijken”. Ik knik begrijpend, maar zie ondertussen twee jaar prestatie en inhoudelijke studie van het bordje in de prullenbak geschoven worden. Dit is het geluid dat je links en rechts hoort: antropologie als kansloze discipline. Het heeft geen toegevoegde waarde, zo stelt ook deze dame. “En zeker nú”, voegt ze toe. Het is 2012 en het is malaise. Maar is antropologie werkelijk kansloos? Als ik naar mijn bankrekening kijk zou ik het haast gaan denken. Maar wat heb ik ook alweer gedaan, de afgelopen twee jaar? En waarvoor?

Ik herinner me nog de eerste colleges, waarin Engelstalig jargon me om de oren vliegt: agency, endogamy, rites of passage. De woorden grijnzen me aan als een klassieke wilde: fascinerend maar toch ook beangstigend. Ga ik dit wel snappen? Enkele maanden en wat inspirerende collegereeksen later kan ik al heel wat beter uitleggen waar het om draait in de antropologie: het is een geschiedenis aan pogingen om te begrijpen waarom mensen doen zoals ze doen, en hoe ze met macht en middelen zin geven aan hun bestaan. Weer een jaar later, met een master als een snelkookpan achter de rug, heb ik geleerd korte heldere argumenten te schrijven. Ook heb ik geleerd onderzoek te doen vanuit de empirie: zoals het zich om me heen aandient. Ik kan dit verbinden met dat wat anderen er al over hebben gezegd, en er een standpunt over innemen. Ik, de bijna-master, die de grootheden der academie aanspreek op de kieren in hun argumentatie. En het lukt: ik ploeter, ik groei en ik kom boven!

En nu? Nu zit ik daar te kijken met ogen die ideologische structuren kunnen traceren. En ik kan (leren) snappen hoe mannen en vrouwen, Turken en Armeniërs, of zieken en gezonden de verhalen over hun leven volhouden met alle mogelijke middelen die ze bezitten. Ook als dat betekent dat ze delen van zichzelf of de ander daardoor niet kunnen accepteren of moeten onderdrukken. Zo zit ik aan de tafel van die ‘werkcoach’ en zij legt mij haarfijn uit hoe ‘het’ zit, “en zeker nú”.

Als ze dit zegt besef ik hoe ik in ideologische structuren ben opgenomen. Deze instantie, de tafel met computer, de stoel voor de adviseur en die voor de werkzoekende, ze helpen allen mee om me te overtuigen dat de werkelijkheid zo in elkaar zit. En met het magische ‘nú’ bezweert deze vrouw als een ware sjamaan een realiteit op mij, die de meerwaarde van antropologie voor mijn arbeidsleven uitsluit.

Tijdens mijn studie heb ik mij twee jaar lang blootgesteld aan andere verhalen en een andere werkelijkheid. Eén waarin aan waarden andere dan economische bestaansrecht wordt verleend. Niet zomaar omdat het leuk is, maar omdat het merendeel van de wereld bestaat uit zulke andere waarden. En logisch: de antropologische discipline heeft ook haar voeten aan de koude Hollandse grond, met beperkte budgetten en een limiet aan arbeidsplaatsen. Maar ondertussen is het zich gaan vastzetten in mijn hoofd en in mijn lijf: ik kan niet meer geloven dat deze twee jaren antropologie geen meerwaarde vormen voor mij, in welke context dan ook. Of blijf ik daarmee, hoe koud en nat Holland ook, zo’n idealistische roepende in de woestijn?

Herbert Ploegman studeerde in 2011 af als antropoloog aan de VU en deed onderzoek naar kleding en mannelijkheid onder Marokkaans-Nederlandse jongens in Amsterdam. Momenteel oriënteert hij zich op arbeidsmarkt en academische onderzoeksplaatsen.

image-by-Katrina-Tuliao-via-Flickr-Creative-Commons

Door Daan Beekers In deze tijd van crisis wordt het nieuws gedomineerd door die schijnbaar onvoorspelbare, onstuimige en buitengewoon eigenzinnige entiteit: ‘de markt’. Nieuwspresentatoren en analisten buitelen over elkaar heen met vragen als ‘Wat doet de markt?’ ‘Hoe reageert de markt?’ en ‘Wat vindt de markt daarvan?‘ Inderdaad, het lijkt erop dat die nukkige markt een eigen wil heeft die wij alleen maar lijdzaam kunnen ondergaan. Eigenlijk is dit een heel vreemde gedachte. Maar voor antropologen niet geheel onbekend. Want lijkt die voorstelling van een zelf handelende markt niet erg veel op het animistisch geloof, dat lang gezien werd als de ‘oervorm’ van alle religie?

Animisme is het toekennen van leven en agency (een capaciteit tot zelfstandig handelen) aan niet-menselijke verschijnselen als stenen, maskers, rituele voorwerpen of andere objecten, planten of dieren. Het duidt op het geloof dat ook schijnbaar levenloze objecten en niet-menselijke organismen een ziel bezitten (anima is Latijn voor ‘ziel’ of ‘geest’). Sir Edward B. Tylor, één van de grondleggers van de moderne antropologie, zag het animisme als de vroegste vorm van religie. Volgens hem was het kenmerkend voor de ‘primitieve cultuur’ die wij in het Westen achter ons hadden gelaten, maar die nog te vinden was in zogenaamde ‘niet-westerse’ samenlevingen.

Latere antropologen hebben Tylors theorie bekritiseerd vanwege de daarin besloten aanname van een eenduidige evolutie van ‘primitieve’ naar ‘moderne’ cultuur. Bovendien, zo stelt Tim Ingold in zijn mooie artikel ‘Rethinking the animate, re-animating thought’, hebben onze antropologische voorvaders de samenlevingen die ze bestudeerden vaak niet goed begrepen. Volgens Ingold waren hun theorieën over animisme in feite het product van een eigen, westerse, fascinatie over een mogelijk ‘animating principle, that may be lodged in the interior of physical objects, causing them to go forth and multiply’. De echte animisten, stelt hij dan ook, zijn de westerlingen die erover dromen leven op Mars te vinden.

Toch hebben Tylors ideeën het westerse denken over ‘primitieve’ cultuur verregaand beïnvloed. Het geloof dat levenloze dingen zelf kunnen handelen en daarmee macht over mensen kunnen uitoefenen, wordt nog vaak gezien als kenmerkend voor ‘niet-westerse’ samenlevingen in bijvoorbeeld Afrika en Zuid-Amerika. De westerse samenleving zou daarentegen gekenmerkt worden door rationaliteit en wetenschappelijk denken. Animisme gold dus lang, en doet dat misschien nog steeds, als een denkwijze die de ‘primitieve’ van de ‘beschaafde’ wereld onderscheidt.

Des te opmerkelijker is het dat één van de grondslagen van die moderne, ‘beschaafde’ wereld, de vrije markt, gekenmerkt wordt door voorstellingen die, inderdaad, heel goed in de definitie van animisme lijken te passen. En eigenlijk gaat dit marktdenken nog verder dan het geloof in de bezieling van bijvoorbeeld stenen. De markt is immers niet zo concreet als een steen, maar een uitermate abstract concept dat verwijst naar een heel systeem van economische transacties. Het is aan zo’n vage entiteit dat wij een verregaande capaciteit tot handelen toekennen. Bovendien lijkt die mysterieuze markt een grote macht over ons uit te oefenen. We zijn allemaal afhankelijk van de nukken en grillen van dat onstuimige systeem, dat verworden is tot een soort levend wezen in ons denken.

Tim Ingold heeft dus gelijk: ook, misschien wel juist, in het moderne denken spelen animistische voorstellingen een rol. Sterker nog, zulke voorstellingen kleuren niet alleen onze fantasieën over buitenaards leven, maar ook ons denken over die – juist heel aardse – markt, een bij uitstek ‘moderne’ dimensie van onze cultuur. In sommige opzichten zijn we helemaal niet zo veel rationeler dan de zogenaamde ‘primitieve’ volken die Tylor bestudeerde. Mensen hebben meer met elkaar gemeen dan ze vaak zelf denken.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Hij doet onderzoek naar de geloofsbeleving van jonge moslims en christenen in Nederland. Op dit moment is hij als onderzoeker te gast bij het Zentrum Moderner Orient in Berlijn. Zie ook zijn eerdere berichten op Standplaats Wereld. 

 Zie ook Tijo Salverda’s bankiers en de kredietcrisiscultuur en de berichten over de financiële crisis op dit weblog.

In de zomer van 2010 heb ik mijn scriptie ingeleverd als afronding van mijn Master Culturele Antropologie. Toen begon het, het zwarte gat. Dag in, dag uit was ik bezig geweest met die scriptie en had ik mezelf maar weinig rust gegeven. Ik vond het schrijven geweldig, alle herinneringen aan mijn afstudeeronderzoek in Suriname heb ik hierdoor telkens weer opnieuw beleefd. Maar nu was ik klaar. Suriname klaar, scriptie klaar, studeren klaar. Wat nu?

Ik kreeg de mogelijkheid om tijdelijk in een huis in Amsterdam te wonen en heb hiervan gebruik gemaakt. De eerste stap naar volwassenheid, een huis, check. De volgende stap was werk, wat vrij essentieel is als je stap één, een huis, hebt gezet.

Ik werkte al in een kroeg in Amsterdam en ging ernaast in de thuiszorg werken. Ik zette mijn CV op meerdere websites en na nog geen maand werd ik benaderd door een bemiddelingsbureau. Ik werd aangenomen als Office manager maar in een compleet andere sector, de staalindustrie. Maar werk is werk en voor het eerst in mijn leven had ik een volledig volwassen salaris. Kortom stap twee, baan, check.

Tja, en dan??? Het was een hele omschakeling om van een intens onderzoek, een scriptie schrijven, flexibele werktijden en afstuderen, direct door te schuiven naar het full time werken en de sleur van het dagelijkse leven. De winter kwam er aan en ook al had ik het allemaal onder controle, ik miste iets. Normaal gesproken zou ik de winter ontvluchten voor minstens 3 maanden. Voorheen zei ik mijn baan op en ging reizen van al het geld wat ik gespaard had en in het laatste jaar was ik op buitenlands leeronderzoek geweest. Maar dit jaar was dat geen mogelijkheid, ik had net een baan en nog niet genoeg geld gespaard om lang weg te gaan. Dan maar in Nederland blijven. Maar ik wilde iets nuttigs doen, iets betekenen en met mijn studie bezig zijn. Maar hoe?

Precies op dat moment werd ik benaderd door een stichting waar ik ooit mee naar Ghana ben geweest, Voluntary Childaid. Deze stichting zendt vrijwilligers uit naar Ghana en tegenwoordig ook naar Guatemala. Ze biedt verschillende projecten, van lesgeven en naschoolse opvang tot werkzaamheden in een ziekenhuis of weeshuis. De stichting was op zoek naar een bestuurslid en dit was precies de uitdaging die ik zocht. Ik heb gereageerd en ik werd uitgekozen samen met nog een andere vrouw. De organisatie bleek op een laag pitje te draaien en de activiteiten waren nihil. Mijn uitdaging was dan ook om deze stichting nieuw leven in te blazen. Het oude bestuur stopte er al snel mee en de stichting werd aan mijn collega en mij overgedragen.

Mijn eigen stichting, wat wilde ik nog meer! Maar het was/is een lastige taak om een stichting in deze tijd weer op de been te krijgen. Dit koste veel tijd en aandacht en we hebben er nog een bestuurslid bijgenomen. We zijn nu 6 maanden verder en het gaat erg goed! Er komen weer nieuwe aanmeldingen van vrijwilligers en ons stageprogramma is ontwikkeld zodat ook stagiaires bij onze stichting terecht kunnen. De stichting krijgt weer de structuur en aandacht die zij verdient en ik ben er met veel plezier mee bezig. Het kost veel tijd, moeite en geld maar het is het allemaal zeker waard!

Het verloren gevoel, oftewel het zwarte gat, heeft hierdoor gelukkig niet lang geduurd. Het is even zoeken en ploeteren, vergelijkbaar met leren fietsen, maar ik heb mijn draai gevonden. Ondanks dat ik niet betaald werkzaam ben als antropologe behoud ik door deze stichting mijn connectie met mijn vakgebied en doe ik een hoop ervaring op voor de toekomst. Beter vrijwillig aan het werk dan de connectie met je vakgebied compleet verliezen! Ik raad het iedereen aan, als je de passie hebt, ga ervoor!

Linda Kroeze studeerde Culturele Antropologie aan de VU. Zij studeerde af in 2010 op een onderzoek in Suriname naar de identiteitsvorming van Ndyuka Marrons in Paramaribo.

Eerstejaars antropologie studenten aan de VU deden onderzoek voor het bachelorproject en rapporteren over hun bevindingen.

 Door Elizabeth Marteijn en Milah van Strijp In het stadsdeel Slotervaart staat een islamitische basisschool. Met leerlingen van groep vijf hebben wij, een groep van acht antropologie studenten, de tentoonstelling ‘Passie voor Perfectie’ over islamitische kunst bezocht in de Nieuwe Kerk te Amsterdam. De bedoeling was om een klein onderzoek te doen voor ons eerste jaar onderzoekspracticum naar ‘Kinderen, kunst en islam’, ‘een onderzoek naar de betekenis die kinderen geven aan islamitische kunst’. Er is nog weinig bekend over wat islamitische kinderen van kunst vinden. Dit maakte dit onderzoek voor ons uitdagend en interessant.

Om kinderen te onderzoeken heb je andere onderzoekstechnieken nodig dan voor onderzoek naar volwassenen. Interviewen van kinderen gaat bijvoorbeeld niet zo makkelijk. Daarom hebben wij gebruik gemaakt van tekeningen. Die tekeningen hebben we niet gebruikt om ze inhoudelijk te analyseren, maar om de kinderen aan het praten te krijgen over kunst en de tentoonstelling. Deze gesprekken hebben we zoveel mogelijk opgeschreven en later naast elkaar gelegd om te analyseren.

Op deze wijze onderzochten wij verschillende vragen, namelijk het belang van antropologisch onderzoek naar kinderen, de methoden en technieken die hierbij gebruikt worden, het belang van kunst, het verband tussen religie en kunst en de ontwikkeling van islamitische kunst. Naast veel interessante gesprekken met de kinderen, heeft ons onderzoek ook enkele opvallende en noemenswaardige onderzoeksresultaten opgeleverd. Voor wij deze bevindingen presenteren geven wij enkele voorbeelden van uitspraken die de kinderen deden over de islamitische kunst tentoonstelling:

 “De tentoonstelling was mooi, leuk, kostbaar, ook een beetje raar omdat de spullen die er stonden anders zijn dan we hier hebben.”  

“Die mensen van de tentoonstelling moet opletten; ze moeten ze niet laten stelen.”

“Mooie kunsten zijn dat, vooral de dolken en de zwaarden.”

“Nee, de schalen waren mooier.”

“Het boek van de Qur’an was  het mooist.”

Ten eerste viel ons op dat de kinderen islamitische kunst op verschillende wijzen benaderen; we kunnen islamitische kinderen en hun kijken naar islamitische kunst dus niet over één kam scheren. Moslims zijn geen uniforme groep; moslim kinderen evenmin. Ook werd duidelijk dat de kinderen een breed wereldbeeld hebben, zowel met betrekking tot hun geloof als daarbuiten. De kinderen hadden een idee bij wat we kunnen noemen de immanente en de transcendente wereld. Islamitische kunst omvat namelijk zowel religieuze als seculiere kunst. Op sommige kinderen maakte de religieuze kunst veel indruk en riep deze kunst ontzag en herkenning op. Andere kinderen vonden het spannender om naar de meer seculiere zaken in de Nieuwe Kerk te kijken, zoals dolken, vazen, gouden kistjes, oorbellen, kettingen en schilderijen, maar ook naar het kerkgebouw, de grafzerken, het praalgraf van Michiel de Ruyter en de kerkbanken.

 Wat als een paal boven water stond, was dat de kinderen door de herkenning van de islamitische kunst en hun kennis over hun geloof zich als ware cultuurmakers hebben getoond en zo als waardevolle informanten konden optreden. Ze dachten na over wat haram (verboden) is en wat niet en probeerden te achterhalen of dat wel of niet van toepassing was. Ze gingen met elkaar in discussie over wat kunst voor hen betekent en wat ze mooi vinden. Het onderzoek liet zien dat kinderen actoren zijn in het maken van cultuur, dat ze kunst mooi vinden en kennis hebben van veel kanten van de islam.

http://www.flickr.com/photos/billmcintyre

Freek Colombijn is als antropologie docent aan de VU gevolgd door Kahliya Ronde die er een verslag van schreef voor Kennislink.nl. Zij deelt haar observaties uit de collegezaal waar Freek de studenten met antropologie en magie betoverde waarna hij ook nog bevlogen uiteenzette waar het in onderwijs aan de universiteit nu eigenlijk over gaat: kritisch nadenken.

Door Kahliya Ronde De universiteit: niet alleen een plek voor baanbrekend onderzoek, maar ook een ware opleidingsfabriek. Wie zijn de kneders en vormers van de nieuwe generatie academici? Waar hangen studenten aan de lippen van hun docent, en waar vallen ze in slaap? Kennislink neemt de proef op de som en gaat terug naar de collegebanken. Deze keer bij Freek Colombijn, antropoloog aan de VU. “Als een student de universiteit een school noemt, corrigeer ik hem. Universitair onderwijs is bijzonder.”

Freek Colombijn houdt van de antropologie. Onmiskenbaar. Zijn college gaat over de sociale psychologie als – zoals dat zo mooi heet – verklaringsmodel voor menselijk gedrag. Maar eigenlijk spreekt hij tijdens de anderhalf uur dat het college duurt vooral over de verschillen tussen sociale psychologie en culturele antropologie. Colombijns voorkeur is duidelijk.

Colombijn heeft aardige woorden over voor zijn broeders uit de psychologie, daar ligt het niet aan. Hij spreekt met verve over de waarde van het experiment en de sociaal-psychologische zoektocht naar menselijke drijfveren en universele eigenschappen. Maar het aanstekelijke enthousiasme dat sneller doet praten en groter doet gebaren, is gereserveerd voor de antropologie. Voor het veldwerk, voor het inzicht dat culturen veranderen, voor het besef dat identiteiten flexibel zijn.

Het is het laatste college voor de zomerstop en dus gedoemd tot rommeligheid; zo’n vijftig eerstejaars antropologiestudenten hebben tentamens, werkstukken en de zomer in hun hoofd. Als Colombijn halverwege het college vraagt wie de bijbehorende teksten heeft gelezen, omdat hij een paar tentamenvragen wil testen, blijft het stil. Eén meisje brengt heel voorzichtig haar hand omhoog. Colombijn laat zich er niet door uit het veld slaan. “Tsjonge, jonge”, zucht hij lachend, buigt zijn hoofd en loopt een klein mismoedig rondje. “Ik ga gewoon verder; er zijn altijd wel mensen die de literatuur toch stiekem gelezen hebben, maar dat niet durven zeggen. Pas wel op waar je je hand legt, voor je het weet krijg je een beurt. Je haar zit echt wel goed.”

Ondanks het laatste-schooldag-gevoel weet Colombijn de studenten prima bij de les te houden; hij vertelt uit de losse pols, zonder powerpoint of lessenaar, en blijft de studenten met vragen bestoken. Soms krijgt hij, heel toepasselijk voor een antropologiedocent, magische hulp. Zoals aan het begin van het college, als hij driemaal in zijn handen klapt om de aandacht te vragen. Alsof niet Colombijn maar Dumbledore voor de klas staat, gaat tegelijkertijd de luxaflex van de collegezaal omhoog. De studenten worden stil.

Aan het einde van het college komt er geen magie maar acteerwerk aan te pas, als Colombijn vertelt over het beruchte experiment van sociaal psycholoog Stanley Milgram. In een spannend opgebouwd exposé vertelt Colombijn over hoe eenvoudig mensen zich laten overhalen om wrede dingen te doen (Milgrim liet zijn proefpersonen denken dat ze een ander mens elektrische schokken toedienden). “Hoeveel proefpersonen weigeren bij 15 Volt, denken jullie? De helft, denk je?” Dan draait hij zich om en schrijft het aantal met een krijtje op het bord. “Nul. En bij 70 Volt? En 450?”

Colombijn speelt niet alleen de rustige wetenschapper-in-witte-jas met overtuiging (“Please continue, please continue”) maar komt ook weg met een imitatie van de steeds wanhopiger klinkende geëlektrocuteerde (“No, stop it, let me out of here, ooh, that hurts”). Tijdens zijn verhaal groeit het onbegrip en de verontwaardiging in de collegezaal. Het besef dat er maar zo weinig deelnemers met het experiment stoppen en de mens zich moeiteloos tot kampbeul kan ontpoppen, doet de tentamens en vakanties naar de achtergrond verdwijnen.

Het hele artikel is te lezen op kennislink.nl

Kahliya Ronde (1980) is redacteur maatschappij van Kennislink. Zij studeerde algemene cultuurwetenschappen en culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam.

Antropologiestudente Silvia van der Wal koos Brazilië als plek waar ze haar scriptie wil schrijven. Dit is de laatste van een serie van drie mijmeringen over de omstandigheden waarin die keuze haar bracht. 

Het is een soort sport geworden om de wereld te verkennen zonder direct herkend te worden als toerist. Het is ook de enige sport waarvan ik durf te zeggen dat ik er in uitblink. Op Schiphol sta ik al in de starblokken, vanaf daar verander ik tot een wereldburger die overal thuis zou kunnen zijn. Bij iedere stap kom ik dan ook in de buurt van een nieuw thuis. In het begin zijn die stappen heel dwalend; mijn ogen en voeten zoeken zo ongemerkt mogelijk de fijnste plekjes. In steden over de hele wereld vragen mensen mij de weg. Vaak moet ik dan bekennen dat ik zelf ook verdwaald ben, maar zo zal ik er nooit uitzien. In het openbaar gebruik maken van een kaart is natuurlijk uit den boze in mijn tak van sport. De ontdekkingen dienen geleid te zijn door advies van locals, liefst natuurlijk in hun taal. Belangrijker nog is echter een speciaal instinct voor het kiezen van de locals – handen en voeten brengen je ook ver. Zo wist ik al op vele plaatsten mijn toerist-zijn te vermommen.

Nu zit ik in een bergstadje in Brazilië, een paar uur reizen van de plaats waar mijn moeder geboren is – mijn moederland dus. En wat faal ik hopeloos. Nee, ik zal mijzelf niet te kort doen: er is niemand die mij voor toerist heeft aangezien. Maar een vreemde ben ik wel. Ik kan nog geen pak koffie kopen zonder dat ik direct met mijn vreemdheid word geconfronteerd. “Jij bent niet van hier hè?”, is het meest voorkomende antwoord op willekeurig welke vraag. Dus ook in een geval als: “goede morgen, mag ik een koffie en een broodje?”

Zelfs de muskieten hebben mij als vreemd vlees herkend. Wat is hier anders? Het stadje is wel erg klein; ons kent ons. Mijn huid is ook nog te wit. Bovendien heb ik hun accent, maar dan nét niet.

Wat mij het meest verbaast is dat ik het eigenlijk helemaal niet erg vind om als vreemde in de stad te zijn. Het geeft mij ook de ruimte om werkelijk alles te vragen. Als men er toch vanuit gaat dat ik niet weet hoe het  hier werkt gaat het onschuldig kijken bij het stellen van vragen ook veel makkelijker. Anderzijds nemen zij ook de ruimte om de vreemde schaamteloos alles te vragen. Zo ben ik – op de supermarkt na – nog geen enkele winkel uitgelopen zonder een ondervraging te hebben ondergaan over wie ik ben en wat ik kom doen (andere klanten wachten wel even). Ze heten mij allemaal welkom in hun stad, en zo voel ik me ook; een welkome vreemde.

Silvia van der Wal

Door Silvia van der Wal Tijdens het lezen van een inleidend boek over sociale wetenschappen, in mijn eerste studie jaar, was er een gedachte die mij niet los liet: wanneer een wetenschapper niet ook zelf sociaal is kan zijn geest hem gek maken met theorieën over het sociale leven. In het boek werd voorafgaand aan de theorieën, verteld over de levens van de mensen die essentieel denkwerk hadden verricht in de bouw aan de sociale wetenschappen. Eén ding hadden ze allemaal gemeen, geen van allen had enigszins het evenwicht weten te vinden tussen een sociaal bestaan en onderzoek daarnaar.  Allerlei gekke verhalen waren het; met de ene wetenschapper nog neurotischer dan de ander.Pas tijdens mijn eerste antropologievakken begon ik het idee te krijgen dat sommige wetenschappers het toch wel vrij goed voor elkaar hadden op een werkelijk interactief vlak. Hoewel het misschien ook niet al te best begon, met onze antropoloog Malinowski, die een prachtige klassieker wist te produceren over de groep mensen op wie hij zo dicht had geleefd. Later uit zijn dagboeken kwamen echter vooral verdrongen haat en seksuele frustratie naar voren. Maar hij bracht de volgende generaties antropologen tenminste fysiek dichterbij de mensen: veldwerk werd de norm. In de loop van de tijd werd het ook steeds belangrijker te reflecteren over de rol die je als onderzoeker speelde in het veld. Waardoor het ondertussen eigenlijk niet meer als antropologisch verantwoord wordt beschouwd om daar niet over na te denken. Een antropoloog kan het zich vandaag de dag dus simpelweg niet meer veroorloven contactgestoord te zijn. Waar het andere wetenschappers zou sieren in de naam der wetenschap vrij uitsluitend relaties met boeken te onderhouden, is de reputatie van de antropoloog in hetzelfde geval in groot gevaar.

 Zo is het tijdens mijn opleiding al een integraal onderdeel van mijn studie geworden om op een redelijke manier de mensen leren benaderen over wie je meer wil weten. Wellicht door die indoctrinatie, maar de nadruk die komt op mij zeker niet over als onredelijk. Nu ben ik dan voor het eerst echt in het veld als antropologe. Althans, tot nu toe voelde ik mij er prettiger bij op onderzoekslocaties te zeggen dat het “voor een projectje voor school was”. Het was ook niet erg moeilijk om bijvoorbeeld onder de “ras Jordanezen” in hun stamkroegen een plekje te veroveren onder het mom van ons schoolwerk. Terwijl ik nu aan de andere kant van de wereld ben en vanuit mijn zelfgemaakte theoretische kader beter inzicht probeer te krijgen over een sociaal fenomeen binnen een zelf uitgezochte groep. Nu stel ik mijzelf dus voor als iemand die hier veldwerk aan het doen is. Ondertussen lees ik meer dan ooit tevoren. De gedachten over hoe theorieën de geest van werkelijk sociaal leven af kunnen leiden kwamen bij mij terug na mij twee dagen lang in een slechte Portugese vertaling van Bourdieu verdiept te hebben. Na een gekke droom met velden die allerlei verschillende dimensies hadden, waar Bourdieu over schrijft, werd ik heel verward wakker. In plaats van Distinção weer op te pakken, besloot ik nog wat van mijn informanten op te gaan zoeken en hen eens te gaan vragen over hoe zij zichzelf in het sociale veld plaatsten. Na een flinke portie sociaal contact en een paar biertjes zag ik alles weer helder voor mij. Maar goed, ik verwacht dan weer niet dat daar noemenswaardige bijdragen aan de wetenschappen uit voort zullen komen.

 Silvia van de Wal is een antropologiestudente die als standplaats voor het schrijven van haar scriptie Brazilië koos. Dit is de tweede van een serie van drie reflecties op de consequenties van die keuze. Lees ook haar andere stukken.

Boeklancering  

Over het boek (dat vervolgens overal – onder meer in de VU-boekhandel– te koop zal zijn), het volgende:

“To make way for a strategic U.S. military base, the Chagossians were evicted from Diego Garcia and other islands of the Chagos archipelago in the Indian Ocean in the 1970s. The U.K. made the islands available to the U.S. and the population was secretly evicted to Mauritius and the Seychelles, about 2000 kilometres away, where many have experienced poverty and difficult life situations. They are not allowed to go back home, only some short trips have been organised since 2006. Recently, the rich marine environment and coral reefs of the Chagos archipelago inspired the U.K. government to transform the status of the Chagos region into the world’s largest Marine Protected Area. But what about the Chagossians, who are locked in a political and legal battle for the right to return to the islands and recognition as a people to live in diaspora? After several law suits against the British government, the Chagossians have vested their hope on the European Court of Human Rights which will rule shortly.”

Het boek zal aangeboden worden aan Bernadette Dugasse, die onlangs het privilege had haar thuisland te bezoeken.  Het programma van de middag ziet er als volgt uit: om 14.00 uur het welkomstwoord van Sandra Evers. Om 14.10 een lezing door Wilbert van der Zeijden (van IKV Pax Christi, zie hieronder), getiteld “The centrality of Diego Garcia in U.S. military infrastructures”. Vervolgens om 14.40 een exerpt van een radiodocumentaire gemaakt door Saar Slegers (journalist).

Om 15.00 volgt dan een interview door Marry Kooy met Atman Ramchalaon, een  Mauritiaan die zich inzet voor de Chagossians, waarna er tijd is voor vragen. Om 15.15 is er dan de echte boeklancering: het boek wordt aangeboden aan Bernadette Dugasse, waarna een high tea reception.

De abstract van de lezing van  Wilbert van der Zeijden (IKV Pax Christi, politicoloog gespecialiseerd in de ontwikkeling van internationale militaire infrastructuur, atoom-ontwapening en de reacties van civil societies daarop) is:

“The U.S. maintains a global network of military outposts, counting more than 800 facilities and spanning most of the globe. Diego Garcia has always been – and still is – a crucial pawn in that military infrastructure. It is the primary launching point for reconnaissance missions and bombing missions for an area covering most of the Indian Ocean waters, the Horn of Africa, the Middle East, Central Asia and South Asia. Additionally, Diego Garcia is a main hub for maritime maneuvers, intelligence operations and for some matters the U.S. hopes to keep concealed from the public view – such as the extraordinary rendition practices of a few years back.  Foreign military facilities impact local populations. From Puerto Rico to Greenland, from Italy to Okinawa and from Guam to Chagos, people are standing up against the negative effects. This lecture will discuss such fates with a particular focus on the Chagossians who were forced to give up their homeland for the U.S. military base on Diego Garcia.”