Foto door Annemarie Samuels

Door Freek Colombijn Een nieuwe vorm van toerisme is het slumtoerisme. In sommige steden is het mogelijk arme wijken in te gaan onder leiding van een lokale gids. De toerist krijgt het gevoel een authentieke ervaring rijker te worden (“echte armoede”!) en tegelijk biedt de groep het veilige gevoel waar de toerist zich aan vastklampt. Een van de grootste favela’s van Rio de Janeiro, Rocinha, is door de stad aangewezen als een toeristische attractie en trekt 3000 bezoekers per maand. In Zuid Afrika hopen townships op toeristen die de tijd tussen twee voetbalwedstrijden op het WK moeten vullen. 

Eveline Dürr merkt in een ongepubliceerd paper op dat deze vorm van toerisme schaduwkanten heeft. Is armoede een toeristische attractie? Hebben de bewoners nog zeggenschap over het beeld dat van hen verspreid wordt? Wordt een negatief imago in stand gehouden (en door wie?) om de toeristenstroom op gang te houden? Profiteren alleen touroperators van de tours of ook de bewoners? Welk effect heeft de confrontatie met dikbuikige toeristen behangen met camera’s op de bewoners?

In januari 2010 kon ik zelf een tour door twee arme kampongs in Surabaya meemaken. Een kampong is een min of meer ongepland gegroeide stadswijk in Indonesië; niet elke kampong is armoedig, maar sommige zijn dat zeker. De toer was onderdeel van een conferentie over Indonesische kampongs en niet opgezet met commerciële bedoelingen. De organisatie van de conferentie had gidsen uit de wijk gezocht en op verschillende momenten rustpunten ingelast waar de conferentiegangers konden praten met bewoners. We gingen in kleine groepjes te voet de wijk in. Met deze opzet werd een aantal perverse aspecten van gewoon slumtoerisme vermeden. Wat resteerde was een boeiende en soms hilarische ontmoeting tussen kampongbewoners en wetenschappers.

Foto door Annemarie Samuels

De eerste kampong blijkt Karang Bulak te zijn. In 1974 en opnieuw in 1984 zijn stukken van de wijk platgegooid om plaats te maken voor een hotel en een bankgebouw. De politie intimideerde indertijd de bewoners om “vrijwillig” te vertrekken. Omdat een deel van de bouwplannen niet meteen uitgevoerd is, hebben nieuwe bewoners snel de braakliggende grond gekraakt en opnieuw woningen gebouwd. De wijk is nu een doolhof van hele smalle straatjes (jalan tikus, muizenpaadjes). De bewoners leven van het hotel en de bank waarvoor eerder een deel van de wijk was afgebroken. Overdag bereiden ze lunches voor de werknemers, of werken als kapper of parkeerwacht. ’s Avonds zoeken hotelgasten in de kampong prostituees op. In de wijk wonen veel Madurezen die “Argentijnen” worden genoemd, want Argentijnen hebben net als Madurezen de naam lastig te zijn. De tweede kampong is Dupak Magersari; de huizen zijn gebouwd op stroken grond die naast een spoorbaan zijn overgebleven. Sommige huizen staan dicht op de rails en het spoor wordt ook gebruikt als voetpad, speelplaats of marktterrein. De enkele trein die voorbijkomt rijdt gelukkig langzaam en toetert onophoudelijk.

Voor we de wijken in mochten, trok de organisatie een half uur uit om ons instructie te geven. We kregen 11 voorschriften, zoals: het is verboden de groep te verlaten of van de route af te wijken. Van deelnemers wordt verwacht dat ze gezellig zijn en glimlachen naar de bewoners van de huizen waar ze langs komen. We moeten toestemming vragen om een foto te maken. We mogen niets kopen zonder tussenkomst van de gids. We moeten nette kleren dragen, vrouwen mogen geen sensuele kleding dragen en liefst moeten we sportschoenen aandoen. Gouden sieraden moeten we thuislaten en het wordt aanbevolen een regenjas of poncho mee te nemen.

Bij het bekendmaken van deze voorschriften wordt door sommige deelnemers gegniffeld, want het is voor ons een dagelijkse bezigheid om kampongs in te lopen en veldwerk te doen. De westerlingen voelen zich wat ongemakkelijk omdat hen gevraagd wordt een petje op te zetten, zodat we allemaal herkenbaar zijn als groep. Dat is natuurlijk precies hetgeen wat een antropoloog in het veld probeert te voorkomen en door onze hang naar individualisme hebben wij westerlingen sowieso moeite met uniforme kleding. Een klein deel van de Indonesische deelnemers blijkt echter minder vertrouwd met kampongs en heeft de kledingvoorschriften serieus genomen. Ze zijn gekleed alsof ze gaan joggen en hebben voor de zekerheid een wegwerpcamera meegenomen.

De wetenschappers op expeditie worden meer gefotografeerd dan ze zelf foto’s nemen want op elke straathoek staat een fotograaf of cameraman van de conferentie deze gebeurtenis vast te leggen. Ik voel me een beetje opgelaten met mijn petje op het hoofd. We worden helemaal het gesprek van de dag wanneer er nog geen 5 minuten nadat we op stap zijn gegaan een tropische stortbui naar beneden komt. Het water kan geen kant op en staat al snel 5-10 cm hoog in de stegen van Karang Bulak. Met de schoenen in de hand, op slippers en met opgerolde broekspijpen gaan we verder. De bewoners kijken met meer verwondering naar ons dan wij naar hen en zij stellen ook allemaal verbaasde vragen. Ik vraag me af: wie is hier nu de toerist? In ieder geval is na afloop iedereen het erover eens dat de tour fantastisch georganiseerd was en een hoogtepunt van de conferentie vormde.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Eerdere berichten van zijn hand gingen onder meer over stedelijke problematiek in Jakarta, klimaatverandering en zijn recente bezoek aan Seoul.

Marieke van Bommel

Master studente Marieke van Bommel heeft collectieve grondrechten in de binnenlanden van Suriname onderzocht. Hieronder een persoonlijke impressie van haar ervaringen.

Sneeuwwitje, Sneeuwwitje! Taxi voor u? Kom in mijn auto hoor, ik kan je gelukkig maken.

Hoewel ik al eerder in Suriname verbleef was ik afgelopen januari toch een beetje vergeten hoe het eraan toe ging. Op het vliegveld werd ik meteen weer met mijn neus op de feiten van het Surinaamse sjansen gedrukt. Gelukkig ik ben er weer!

Af en toe had ik spijt dat mijn onderzoek niet om man-vrouw relaties op straat draaide. Het hebben van een Y- en een X-chromosoom heeft een onmisbaar effect in het openbaar, mannen in Suriname zijn onverbeterlijk en niet te overtreffen in de moeite die ze doen om de aandacht van het andere geslacht te trekken. Van piepjong tot stokoud, ze trekken bijna allemaal alles uit de kast om dames ouderwets het hof te maken. In Nederland bestaat dit fenomeen niet wanneer je het vergelijkt met de kunsten van de Surinaamse mannen. Een kennis zei me dat hij het ongelofelijk vond om in Nederland te zien dat als een vrouw op straat loopt, niemand daarop reageert: Dat kan je als man toch niet maken!?

Deze manier van omgang tussen mannen en vrouwen is bekend en gerespecteerd. Als vrouw op straat hoef je niet lang te wachten op de dubbelzinnige opmerkingen en complimentjes. Kijkend door een westerse bril zou men dit als seksisme kunnen beschouwen, maar in Suriname kan je dit in de meeste gevallen maar beter als een oprecht compliment beschouwen. Het is een stuk beter voor je humeur wanneer je je gecomplimenteerd voelt in plaats van bedreigd in je vrouw-zijn. Het is even wennen maar het werkt.

Dit verschijnsel leverde komische momenten op tijdens mijn onderzoek. In een serieus gesprek krijg ik interessante informatie, de man weet veel en praat veel. Het moment dat ik hem bedank voor het gesprek en ik mijn vinger van de stopknop haal, vraagt hij me ‘off the record’ of ik al de échte Surinaamse warmte heb gevoeld. Aan zijn grijns weet ik dat dit niets met graden Celsius te maken heeft, maar ik houd me van de domme: De echte Surinaamse warmte? Nou ik puf wat af iedere dag, probeer ik nog onnozel te zijn. Nee, nee de echte Surinaamse warmte, die warmte van de Surinaamse man! ? ‘Wow’ denk ik, zegt hij dit nou echt of ben ik bevooroordeeld en hoorde ik het daardoor niet goed? (Reflexief zijn is belangrijk tijdens antropologisch onderzoek leren wij in college). Maar nee, hij zegt het echt. Ja, want als je zou willen, dan kan ik natuurlijk wat voor je regelen? Kijk ik heb wel een vrouw, maar als er een goede maaltijd voor mijn neus staat zeg ik gewoon: Here zegen dit spijs en eten. Ik friemel opvallend aan mijn ring (die ik draag om te fungeren als afleidingsmanoeuvre) en leg uit dat ik gelukkig ben met mijn man in Nederland en dat ik dat graag zo wil houden. Je bent toch nu hier, alles is mogelijk in Suriname? Tja, goed punt maar toch bedank ik hem, ach het was hoe dan ook een goed gesprek.

Om niet te generaliseren moet ik erbij vermelden dat uiteraard niet iedere Surinaamse man bovenstaande eigenschappen heeft, maar het is een veel voorkomend fenomeen. Als vrouw in Suriname ben je of niet anders gewend of, als nieuwkomer, zal je ermee moeten leren leven. Ik heb het snel leren waarderen en gebruik het verschijnsel om er mijn voordeel mee te doen en als ‘female methodology’. In Amsterdam zou ik waarschijnlijk op dit soort situaties hebben gereageerd met een ouderwets ‘sóódemieter op’, maar in Suriname had ik die neiging niet (okay okay, eerlijk, 90% van de tijd niet, de rest waren wel gewoon echt vieze mannetjes). Waren er in Nederland maar meer creatievelingen die je met een grote glimlach aanspreken: U heeft een prachtige spitse neus hoor, dame! of het wat plattere (maar strikt in de context gezien ook wel te waarderen): Lekker weertje voor een op-en-neertje vandaag, vindt u niet?, dan zou er volgens mij een heleboel meer gelachen worden op straat.

Terug in Amsterdam mis ik, naast het nooit aflatende fluiten van Grietjebie’s en de warmte, bovenal het oude vertrouwde gesis en het goedemorgen schatjelief in het straatgeluid. Bijna zou ik iedere dag een stukje om fietsen langs de bouwvakkers bij mij om de hoek, maar ik weet niet of dat hetzelfde gevoel geeft.

Marieke van Bommel volgt de master opleiding Social and Cultural Anthropology aan de VU.

Culturele antropologie is veel meer dan een boeiende studie: het is een manier van kijken. Antropologen proberen van binnenuit te begrijpen wat mensen met verschillende achtergronden ervaren, en wat dit voor hen betekent. Met hun specifieke kennis kunnen antropologen een verhelderende bijdrage leveren aan de getroebleerde discussie over religieuze en culturele diversiteit.  De krenten in de pap van mijn promotieonderzoek waren diepte-interviews met sleutelfiguren uit de interreligieuze dialoog. Mijn doel was te weten te komen hoe de dialoog tussen Joden, Christenen en Moslims hun identiteiten beïnvloedt. Door als onderzoeker uit je eigen referentiekader te stappen en te luisteren kom je, als je ook wat geluk hebt, tot verrassende ontdekkingen.

Zo laat mijn promotieonderzoek naar de interreligieuze dialoog op basis van 44 diepte-interviews zien dat geïnterviewden zich onderscheiden door drie karakteristieke dialoog profielen. Advocaten zijn bezorgd over de continuïteit van de eigen religie. Theologische uitwisseling is naar hun mening ongeoorloofd door het gevaar van syncretisme, en onmogelijk omdat hun religies fundamenteel van elkaar verschillen. Ambassadeurs richten zich op het creëren en instandhouden van de interreligieuze relatie, en proberen daartoe delicate onderwerpen te vermijden. Met metaforen als de schildpad die weer in zijn schulp kruipt en de deur die weer dicht gaat onderstreept de ambassadeur de dilemma’s waarmee hij geconfronteerd wordt. Karakteristiek voor grensgangers – meestal dialoog pioniers - is hun zoektocht naar nieuwe inzichten. Ten aanzien van de dialoog voelt men zich beter begrepen in de dialoog gemeenschap dan in de eigen achterban, maar men is zich bewust van het risico vervreemd te raken van de eigen geloofstraditie.

Alle respondenten zijn van mening dat hun religieuze identiteit een steunpilaar biedt voor persoonlijke groei. Omgekeerd heeft de interreligieuze dialoog hen veranderd in “betere Joden, Christenen en Moslims”. Een grote meerderheid verwerpt agressieve missie. Joden, Christenen en Moslims zijn het erover eens dat deelname aan elkaars rituelen buitengewoon problematisch is, en eigenlijk niet toegestaan. Toch besluiten sommigen bij uitzonderlijke gebeurtenissen, zoals een interreligieuze begrafenis, om de rituele regels tijdelijk tussen haakjes te plaatsen. De geïnterviewden bevestigen dat stereotypen verminderen door persoonlijke contacten. Tegelijkertijd interpreteren zij neutrale vragen in termen van hun vooroordelen over “ons”. Het verlangen om begrepen te worden is groter dan de wens te begrijpen. Joden, Christenen en Moslims zijn het erover eens dat religieuze en maatschappelijk doelen niet gescheiden kunnen en ook niet mogen worden. Velen zijn moe: het pad van de dialoog is bezaaid met voetangels en klemmen. Anderzijds maakt een derde van de geïnterviewden melding van geopende harten en geesten.

Een van mijn conclusies is dat onder de huidige gepolariseerde verhoudingen ook veel dialogen zich kenmerken door polemiek en apologetiek, en dat dialoog begint met zich in te spannen voor het herstel en ontstaan van vertrouwen.  De bottom-line is dat sleutelfiguren in de interreligieuze dialoog hebben laten zien dat het mogelijk is om trouw te blijven aan de Joodse, Christelijke dan wel Moslimse identiteit, en tegelijkertijd open te staan voor het anders-zijn van de ander. Roots en routes, traditie en toekomst, vormen geen tegenstelling maar kunnen met elkaar verbonden worden.

Rachel Reedijk studeerde Etnische Studies en Minderheidsvraagstukken aan de VU (1988-1991). In die periode was zij tevens migrantenopbouwwerker in Amsterdam Oost. Na haar afstuderen werkte zij als coördinator en beleidsmedewerker bij het Anti Discriminatie Bureau. Haar betrokkenheid bij de interreligieuze dialoog dateert van de Rushdie affaire in 1989. Op dit moment is zij secretaris van de commissie dialoog van de Liberaal Joodse Gemeente en (bestuurlijk) actief in de dialoog met zowel Christenen als Moslims.

Haar proefschrift Roots and Routes: Identity Construction and the Jewish-Christian-Muslim Dialogue is uitgegeven bij uitgeverij Rodopi.

]]> http://standplaatswereld.nl/2010/02/17/roots-and-routes/feed/ 0 standplaatswereld Roots and Routes: Identity Construction and the Jewish-Christian http://standplaatswereld.nl/2010/02/10/apple-as-religion/ http://standplaatswereld.nl/2010/02/10/apple-as-religion/#comments Wed, 10 Feb 2010 16:01:28 +0000 standplaatswereld http://standplaatswereld.nl/?p=2462 ]]> By Jethro Alons An article in De Pers last week examined the success of Apple in the light of the impending introduction of the new iPad. In this article Apple was compared to a religion. Apparently, research showed that when people see the brand Apple the same areas in the brain become active as in people who are religious. Steve Jobs, the CEO of Apple, himself said that his products are a mix of art, science and religion.

Although my inner anthropologist is always excited at the prospects of a new form of religion, I have to say I was quite skeptical about this. Apple as religion? Really? Scientific research done by a marketing researcher or what the CEO of a company says about his product doesn’t really convince me. This might have something to do with the fact that I have never been much of an Apple “devotee” (I only bought an iPod because I couldn’t find any other good mp3 players).

But when I saw my roommate staring intently at his macbook watching a picture-by-picture account of the conference which introduced the new iPad, it did get me thinking there was something more to it. Many of my friends are Apple “devotees”, some of them making attempts to “convert” me to Apple.

When I watched a video of the conference which introduced the iPad it struck me that Steve Jobs talks like a priest. He uses the same tone of voice and intonation that you see in American priests on television. This reminded me of the notion of civil religion, in which religious expressions and sensations are used by politicians in relation to the state. I think Steve Jobs is trying to do the same here, coating Apple in a religious dip and setting it in an aura of the sacred.

If we look at Durkheims work, we get a better understanding of Apple as a religion. Durkheim says that religion is essentially society worshipping itself, and its own norms and values. I think that many “devotees” who look at Apple see a company with the same ideology when it comes to technology. They want to push the boundaries of technology, think outside of the boxes that many of technology and software companies have created. And they want it user friendly in a sleek and beautiful design.

I have to say, taking all this in account, I understand the notion of Apple as a religion a little better. I think we can say that Apple has religious characteristics and qualities. As Steve Jobs himself said, Apple’s mix has religion in it. But a real religion? I’m still not convinced.

Jethro Alons is a student of Anthropology at the VU. See an earlier article he wrote on the occasion of a guest lecture about Harvey Whithouse’s Explaining Religion project.

Begin januari zijn onze masterstudenten antropologie vertrokken voor hun veldwerk. Gedurende drie maanden zullen zij eigen onderzoek

In deel 1 laten we Mandy Ronda (25) aan het woord, die vlak voordat ze voor haar onderzoek naar Brazilië vertrok werd geïnterviewd door haar plaatselijke krant. Dit stuk is geschreven door Caitlin Meyer en verscheen op 28 december in de IJmuider Courant.

Mandy Ronda (foto: Mirjam Dorgelo)

Gedurende drie maanden ruilt ze haar flatje in IJmuiden in voor een ecodorp in de buurt van de stad Itacaré, ergens halverwege aan de kustzijde van Brazilië. Daar zal ze wonen, werken en onderzoek doen. Het dorp streeft ernaar zo duurzaam en zelfvoorzienend mogelijk te zijn. Er wonen zo’n vijftig volwassenen en vijfentwintig kinderen.

“Ze proberen een alternatief te bieden voor de huidige maatschappij waarin consumentisme en globalisering zo’n grote rol spelen. Ik vind het heel boeiend want ze combineren een spirituele beweging met iets ecologisch. Ze kunnen natuurlijk niet volledig zelfstandig zijn, want ze zijn wel afhankelijk van de buitenwereld, maar ik vind het een mooi idee. En dat ze daar ook vanuit New-Age-achtige gedachte terechtkomen, zeker in een tijd waarin mensen ver van hun zintuigen en van geloof afstaan.”

Eenmaal in het dorp zal Ronda van binnenuit de gemeenschap beschrijven: ze wordt ‘participerende observant’. “Ik ga in die community leven en meedoen, met de mensen praten, en naast interviews ook observeren. En ik ga ook zelf reflecteren, nadenken over wat mijn rol in het dorp is.”

Of het onderzoek dan nog wel objectief kan zijn? Ronda lacht. “Ja, dat is een terechte vraag. Antropologie is geen harde wetenschap zoals wiskunde of natuurkunde. De resultaten hangen af van de onderzoeker en de afstand die iemand kan nemen van het onderwerp.” Het is bovendien lastig omdat een onderzoeker wel iets moet hebben met het onderwerp, omdat hij het anders niet volhoudt of zich misschien niet goed kan inleven in de gemeenschap waarin hij werkt, maar tegelijkertijd moet hij bewust blijven van de eigen betrokkenheid, emoties en vooronderstellingen.

Ronda maakt zich over beide kanten van de balans geen zorgen. Enerzijds heeft zij hoge ambities om in de toekomst samen te werken met de Verenigde Naties of andere organisaties die zich met ecodorpen en soortgelijke projecten bezighouden. Daarvoor moet je je professioneel en objectief opstellen. Anderzijds heeft zij nu al een binding met Brazilië, alhoewel zij er nooit is geweest. “Je zou het bijna spiritueel kunnen noemen”, lacht de studente.

Dat het daar nu zomer is, vindt ze totaal niet bezwaarlijk. “Voor mijn gevoel zit het in m’n bloed om in een tropisch klimaat te leven. Het is dat ik terug moet komen om af te studeren, anders zou ik misschien wel in Brazilië blijven.”

In het ecodorp is er een onbetrouwbare stroomvoorziening (omdat het daar ter plekke opgewekt wordt door middel van groene voorzieningen) en is de westerse luxe over het algemeen ook ver te zoeken. “Ik zal ook veel rauwe planten en zaden eten, bijvoorbeeld”, vertelt ze, maar dat vindt ze niet zo’n probleem. “Zoveel luxe laat ik niet achter. Ik probeer zelf ook duurzaam en sober te leven. Ik heb geen tv of stereo, geen wasmachine, geen auto, en ik gebruik weinig elektrisch licht. Ik heb wel veel kaarsen aanstaan.”

Door Caitlin Meyer voor de IJmuider Courant.

Zie voor eerdere berichten over Brazilië de bijdragen van Silvia van der Wal, die als uitwisselingstudente een half jaar in dat land studeerde.

 Betreft: AO Inburgering Buitenland en Huwelijksmigratie

 Amsterdam, 15 november 2009

 Geachte Commissieleden,

 Onderstaande personen, actief op het gebied van inburgering, emancipatie en het waarborgen van rechten voor vrouwen en kinderen enerzijds, strijd tegen huiselijk geweld, gedwongen huwelijken en achterlatingen anderzijds, roepen u op kritisch te staan tegenover voorgestelde, aanvullende maatregelen tegen gezinsmigratie. Wij zetten ons in tegen huiselijk geweld, gedwongen huwelijken en achterlatingen en steunen het streven van het kabinet om deze praktijken te bestrijden. De nu voorgestelde maatregelen zullen volgens ons echter geen bijdrage leveren om deze praktijken tegen te gaan en een vrije partnerkeuze te waarborgen. Het tegengaan van huwelijksdwang en consanguïne (neef-nicht) huwelijken vraagt om andere maatregelen. We vinden het onjuist dat deze praktijken een legitimering gaan vormen om gezinsmigratie te beperken. Voorgestelde maatregelen zijn gebaseerd op oneigenlijke argumenten, zowel principieel als praktisch. In een bijlage lichten we onze argumenten toe.

Met vriendelijke groeten,

Edien Bartels, onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam
Fatma Bouchataoui; beleidsmedewerkster COS Zuid-Holland
Samira Bouddount: advocaat in Amsterdam
Ellie van den Brom; advocaat in Amsterdam
Lenie Brouwer, onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam
Malika Elmouridi; adviseur Enzovoort Arnhem
Latifa Lazaar; voorzitter Stichting Kezban, lid Landelijke Werkgroep Mudawwanah
Gerda Nijssen, directie Donna Daria Rotterdam
Karima Ouchan, SMN projectleider ‘aan de goede kant van eer’
Oka Storms, onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam
Saniye Tezcan, lid bestuur Stichting Kezban, lid landelijke Werkgroep Mudawwanah
Joke Verkuijlen; lid bestuur St. Steun Remigranten, lid Landelijke Werkgroep Mudawwanah
Marianne Vorthoren, beleidsmedewerkster SPIOR Rotterdam
Renée de Zwart, medewerker Nisa for Nisa Amsterdam

Bijlage

Als meest centrale, principiële, punt tegen voorgestelde maatregelen noemen we de beperking van het recht op vrije partnerkeuze. Door voorgestelde maatregelen wordt het kiezen van een huwelijkspartner ernstig beperkt en daarmee zijn deze maatregelen een aantasting van de rechten van een deel van de bevolking op vrije partnerkeuze. Wanneer de staat zulke vergaande voorwaarden stelt aan de keuze van een huwelijkspartner is er sprake van inmenging van de staat in het privéleven van burgers.
            Bovendien zijn deze maatregelen discriminerend. Als iemand een hoog inkomen heeft en hoog is opgeleid, heeft deze persoon meer mogelijkheden tot vrije partnerkeuze dan iemand met een laag inkomen en een lage opleiding.
             Daarnaast zijn er een aantal meer praktische argumenten. In uw nota van 2 oktober over de kabinetsaanpak huwelijks- en gezinsmigratie wordt gezinshereniging niet onderscheiden van gezinsvorming. De recente toename van gezinsmigratie komt voor een groot deel voort uit gezinshereniging, vooral onder groepen die kort geleden als vluchtelingen in Nederland zijn toegelaten. Daar hebben zij recht op volgens Europese verdragen. 
          Gezinsvorming betreft het aangaan van een huwelijk met een partner uit het land van herkomst, meestal het land van de ouders. Juist die gezinsvorming is de afgelopen jaren fors gedaald mede dankzij de al bestaande maatregelen. Uit onderzoek blijkt dat de tweede generatie migranten partners uit de landen van herkomst steeds meer als ‘van een andere cultuur’ gaat zien. De voorkeur wordt in toenemende mate gelegd bij partners die in Nederland zijn opgegroeid.  
         Door gezinsmigratie tegen te gaan worden gedwongen huwelijken niet voorkomen. Elk gedwongen huwelijk is er een te veel maar het probleem is toch vooral dat het stempel ‘dwang’ niet makkelijk te geven is. Huwelijksdwang is niet af te bakenen in zwart of wit. Er zijn verschillende factoren die hier een rol spelen, zoals communicatie tussen ouders en kinderen, relaties met de familie in het land van herkomst, en tot slot de ervaring van dwang, die verschilt naar plaats en tijd. Bovendien zijn niet alle gedwongen huwelijken ‘importhuwelijken’ en zijn ook niet alle ‘importhuwelijken’ gedwongen huwelijken. Er bestaat een gedeeltelijke, maar zeker geen volledige overlap.
      Eenzijdige focus op gezinsmigratie leidt de aandacht af van waar het echt om zou moeten gaan: effectieve maatregelen tegen huwelijksdwang. Hetzelfde geldt voor consanguïne (neef-nicht)huwelijken. Er is geen onderzoek verricht naar de relatie tussen consanguïniteit en huwelijksdwang. Er zullen wel gevallen zijn van huwelijksdwang bij consanguïne huwelijken maar er is geen reden aan te nemen dat er een directe samenhang bestaat. Ook het gezondheidsrisico voor kinderen kan niet doorslaggevend zijn. Statistisch gezien hebben vrouwen boven 35 jaar eenzelfde of meer risico om een gehandicapt kind te krijgen dan consanguïne paren. Door gezinsmigratie tegen te gaan kunnen consanguïne huwelijken niet voorkomen worden, niet voor partners die in Nederland willen gaan wonen en voldoen aan de beperkende maatregelen, zelfs niet wanneer consanguïne huwelijken voor de Nederlandse wet zijn verboden. Daarnaast is nauwelijks na te gaan hoe de graad van bloedverwantschap loopt in de landen van herkomst. Er zijn ook signalen dat consanguïne huwelijken onder de tweede generatie ter discussie worden gesteld. Een verbod op neef-nicht huwelijken is daarom vooral symboolpolitiek.

Edien Bartels heeft eerder over dit thema op StandplaatsWereld gepubliceerd.

Je ziet hem niet, maar hij is er wel! (foto: Khem)

Door Maarten Deprez

Voorbije week kwam ik laattijdig op het college Anthropology of Religion (waarvoor nogmaals mijn verontschuldigingen aan de docenten Mattijs van de Port en Daan Beekers). Nu is het niet de eerste keer dat me zoiets overkomt, maar vertragingen van meer dan een kwartier, zoals deze keer, zijn bij mij uiterst zeldzaam. Daarmee doe ik het nog steeds veel beter dan de NS .   Desondanks houdt het voorval me nu al dagenlang uit mijn slaap. Vandaar dat ik, bij wijze van therapie, in dit artikeltje wil proberen te begrijpen wat erachter zat. Ik dacht op tijd vertrokken te zijn en kan me niet herinneren dat ik onderweg ergens opgehouden werd. Onverklaarbaar als het is, sluit het gebeurde perfect aan bij het onderwerp van Mattijs’ fascinerende college — vakkundig geillustreerd met passende en soms erg humoristische verhalen uit zijn rijke veldwerkervaring in Brazilië — over “the absent”, over wat “beyond explanation” is.

Het bijzondere aan het college begon overigens al eerder: bij de literatuur. Een van de teksten, een klassieker uit 1902 over wat “de religieuze ervaring” inhoudt, bracht me, terwijl ik hem in de trein naar België (vertrokken met een half uur vertraging) aan het lezen was, zodanig in trance door de herkenbaarheid van bepaalde getuigenissen over het transcendente, dat ik bijna vergat in Antwerpen uit te stappen.

En er is meer: Mattijs sprak over het geloof in geesten, goden en andere buitengewone wezens en verschijnselen. Gecombineerd met het gegeven dat ik onderweg naar de universiteit meestal, in mijn overpeinzingen, het mentale gezelschap van de muzen — die heerlijk inspirerende, doch onzichtbare invloeden — geniet, doet dat de verdenking rijzen dat de wereld van het bovennatuurlijke, wakkergeschud door alle aandacht, wel eens de verklaring zou kunnen vormen voor mijn onverklaarbare vertraging.

“Maarreuh, wacht eens even…”, hoor ik je, samen met mijn innerlijke criticus, protesteren. “Geesten bestaan toch niet?” Nee, natuurlijk niet. (Hoe dom!) Of… zou er toch iets iets inzitten? Hoor ‘ns: als antropoloog kan ik me niet permitteren de ervaringen die Mattijs’ informanten en zoveel andere mensen tot in het diepst van hun ziel raken, respectloos af te doen als klinkklare onzin.

Zeker, we zouden ze kunnen verklaren vanuit hun sociale of psychologische functie en geloven dat daarmee de kous af is; maar dan missen we een belangrijk element. Ongeacht wat we zelf geloven, moeten we erkennen dat dergelijke ervaringen voor de betrokkenen zelf doortrokken zijn van een maar al te werkelijk gevoel van werkelijkheid, dat ze een reële invloed uitoefenen op hun denkwereld en onmiskenbaar aanzetten tot concrete handelingen. Antropologen moeten daarom de irrationele angst voor het irrationele opzijzetten en zich inleven in — zich laten betoveren door — de wereld van hun informanten — niet noodzakelijk om te geloven wat zij geloven, maar om diepgaand te begrijpen wat hen drijft.

Bovendien lijken de ijsbergen van sociaal‐wetenschappelijke twijfel aan de rationaliteit van de zogenaamd rationele westerse mens — waarvan Freuds ideeën over het onderbewuste, Marx’ warenfetisjisme en Webers geest van het kapitalisme slechts het topje vormen — geen last te hebben van de opwarming van het klimaat. En wat te denken van het idee dat kapitaal zichzelf voortplant, van het geloof in een eindeloos verder groeiende economie op een eindige aarde?

Wat geörganiseerde vormen van religie betreft, beweren mijn meer ervaren collega’s zelfs dat de oppervlakkige observatie dat die, na Nietzsches Godsmoord, aan het uitsterven is, slechts een misinterpretatie is van de onderliggende, ingrijpende veranderingen die plaatsvinden op het gebied van de spirituele disciplines. Terwijl de kerken leegstromen, maken nieuwe, over het algemeen meer ervaringsgerichte, religieuze bewegingen opgang.

Welke implicaties heeft dit alles voor mijn verhaal? Als we de verschillende elementen — het bestaan van geloof in bovennatuurlijke wezens, de antropologiche plicht om zich in te leven in de belevingswereld van anderen, en de bewijzen voor de irrationaliteit van de westerse mens — samenbrengen, en ik bovendien het feit dat de antropologie al lang van een statisch en afgebakend beeld van “cultuur” is afgestapt, aangrijp om mijn eigen stukje cultuur te claimen, kunnen we niet anders dan besluiten dat mijn docenten en ikzelf de deontologische plicht hebben me te geloven als ik hen en mezelf wijsmaak dat een milde spoorweggeest me in bezit genomen had. Benieuwd of de NS me een even originele, al is het misschien geen echt geloofwaardige, verklaring op de mouw kan spelden.

Maarten Deprez is tweedejaars student Sociale en Culturele Antropologie. Eerdere berichten van Maarten Deprez op Standplaatswereld gingen over:
De mate: eendracht in een beker ; vasten en over Pig power

Claude Lévi-Strauss (foto afgeleid van een screenshot door Phnk)

Door Birgit Meyer

Op 31 oktober overleed de Franse antropoloog Claude Lévi-Strauss op de leeftijd van bijna 101 jaar. Vorig jaar werd op 28 november in het Musée du Quai Branly in Parijs, en op veel andere plaatsen in de wereld, zijn honderdste verjaardag gevierd. Hij geldt als een van de grootste antropologen in de wereld. Eerder dat jaar publiceerde de Franse uitgever Gallimard in de vermaarde Bibliothèque de la Pléiade een selectie van zijn werk, beginnend met Les Tristes Tropiques uit 1955 en eindigend met zijn laatste boek Regarder, Ecouter, Lire uit 1993.

Gewoonlijk verschijnt in deze reeks alleen werk van overleden geleerden, maar in dit geval was het de laureaat zelf die de selectie heeft samengesteld, waarvan in de loop van dit jaar al meer dan 20.000 exemplaren zijn verkocht. Lévi-Strauss was niet alleen lid van de Academie Française maar ook buitenlands lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van wetenschappen (KNAW), sectie Maatschappij en Gedragswetenschappen.

Lévi-Strauss werd als zoon van een kunstschilder in Brussel geboren, maar bracht het grootste deel van zijn leven in Frankrijk door. Hij studeerde rechten en filosofie, maar had en heeft ook een passie voor muziek en kunst. Als docent aan de universiteit van São Paulo in Brazilië maakte hij tussen 1935 en 1939 een aantal excursies naar het binnenland, waardoor hij gefascineerd raakte door de complexe cultuur van verschillende groepen Indianen zoals de Bororo en de Nambikwara.

Diep onder de indruk van de ontmoeting met vertegenwoordigers van volstrekt andere sociaal-culturele organisatievormen ontdekte hij de etnologie – niet zozeer de toen in Frankrijk in het kielzog van Émile Durkheim en Marcel Mauss vigerende leunstoeletnologie, maar de op daadwerkelijk veldwerk gebaseerde Angelsaksische traditie van Franz Boas, Robert Lowie en Bronislaw Malinwoski.

Toen hij tussen 1942 en 1945 als Joodse vluchteling aan de New School for Social Research te New York verbonden was, kwam hij in de ban van het werk van de linguïst Roman Jacobson. Hij was toen al jaren geboeid door de geologie, het marxisme, en de psychoanalyse. Deze op het eerste gezicht nogal verschillende disciplines — die hij eens als zijn drie ‘maîtresses’ kenschetste — hebben met elkaar gemeen, dat ze de onder het oppervlak van allerlei verschijnselen verborgen structuren bloot trachten te leggen.

Jakobsons structuralistische taaltheorie stimuleerde hem tot het ontwikkelen van de structuralistische antropologie. Die heeft tot doel om op basis van een analyse van de verhoudingen tussen alle elementen van een systeem in termen van contrasterende en analoge reeksen een verborgen infrastructuur te ontwaren. Zo dringt de structuralistische antropoloog – net als de geoloog- van laag tot laag door, tot de dieptestructuren van het denken.

Zijn werk is in meerdere opzichten baanbrekend. Zo heeft zijn alliantietheorie, die het centrale belang van huwelijkssluiting via de uitwisseling van vrouwen benadrukt, een aardverschuiving teweeg gebracht in de antropologie van verwantschap die tot dan toe vooral gericht was op afstamming. In de context van zijn onderzoek naar totemisme formuleerde hij de beroemde stelling: “dieren zijn niet alleen goed om te eten, maar ook om mee te denken.”

Ook de bestudering van mythen is door Lévi-Strauss wezenlijk gevormd. Een mythe is voor Lévi-Strauss een vergrootglas dat zicht geeft op de manier waarop mensen altijd hebben gedacht — reden waarom hij decennia van zijn leven heeft gewijd aan de nauwkeurige bestudering van mythische structuren en de analyse van het ‘wilde denken’.

Sinds de jaren 60 heeft Lévi-Strauss — zoals dat een grote, creatieve denker past — ook veel kritiek van antropologen en andere sociaal wetenschappers gekregen, met name vanwege zijn voorkeur voor het blootleggen van universeel gedeelde structuren waardoor historische processen en de rol van macht in de dynamiek van culturele verandering nauwelijks aandacht krijgen. Op dit moment zijn het met name de cognitiewetenschappen die Lévi‑Strauss als een hunner (her)ontdekken en hem, zeker niet ten onrechte, zien als wegbereider voor de wetenschappelijke bestudering van de natuur van het denken.

Lévi‑Strauss sprak echter, mede dankzij zijn goed toegankelijke meesterwerk Les Tristes Tropiques, ook tot een breder publiek. Het nieuwe antropologie‑museum aan de Quai Branly is geconcipieerd in de geest van zijn benadering. Uit de grote belangstelling voor zijn werk blijkt dat Lévi‑Strauss ook in het begin van de 21ste eeuw nog heel veel te bieden heeft.

Zijn gedurfde aanpak om specifieke esthetische vormen, zoals partituren, met rationele, meer typisch wetenschappelijke expressievormen te combineren, onderstreept het belang van het overdenken en overschrijden van conventies waarin we als wetenschappers gesocialiseerd en gevangen zijn. Zijn radicale afwijzing van een goedkoop humanisme, dat universaliteit baseert op een visie van de Westerse mens, noopt ons om cultureel verschil serieus te nemen.

Zijn passie voor volkeren die nog op een andere manier omgingen met elkaar en de natuur dan in het Westen het geval was, en zijn kritische kijk op de verwoestende implicaties van globalisering, kunnen gezien worden als een vroeg pleidooi voor een ecologische houding.

In een naar aanleiding van zijn honderdste verjaardag uitgezonden interview op Arte hoorde ik hem zeggen: de “wereld waarin ik mijn leven ga eindigen is niet een wereld waarvan ik hou.” Maar het zal hem toch goed doen te beseffen dat zijn levenswerk, waaraan hij meer dan 70 jaar met passie heeft gewerkt, tot op de dag van vandaag weliswaar kritiek heeft gekregen, maar niettemin ‘food for thought’ is gebleven.

Birgit Meyer is hoogleraar Culturele Antropologie aan de VU.

Foto door Derrick T

Antropologiestudente Silvia van der Wal studeert voor een half jaar in Brazilië en schrijft regelmatig over haar ervaringen voor Zwerfpost, weblog voor buitenlandse studenten van de VU Faculteit der Sociale Wetenschappen. In dit bericht vertelt ze over haar frusterende kennismaking met grote klassenverschillen in Brazilië.

Terwijl ik peinzend op de stukjes uit mijn guaranasap bijt, tikt de derde jongen van vanavond op mijn schouder om mij te vertellen dat hij geld wil. Pas als hij weg is besef ik zijn verzoek te hebben geweigerd zonder hem werkelijk te antwoorden of aan te kijken. Het peinzen wat hij verbrak, was om tot een verhaal te komen dat zou illustreren hoe alles aan mijn dagen op de universiteit anders is. Nu was juist die bedelende jongen een goed voorbeeld. Maar ben ik me nu al aan het afsluiten voor die kant van mijn dagelijkse realiteit? Nog geen uur geleden ben ik nog in de les tekeer gegaan omdat een studiegenootje haar presentatie af trachtte te sluiten met de statement dat de vorm van discriminatie in Brazilië subtiel is.

'Worshipping' door Chiceaux

Door Daan Beekers

Het is ‘cool’ om christen te zijn, zo leerden we afgelopen donderdag tijdens de promotie van Johan Roeland op zijn onderzoek naar evangelicale jongeren. Deze jongeren beleven hun geloof niet alleen in de kerk, maar ook tijdens concerten, festivals en in vriendenclubs. Op de EO-jongerendag komen ieder jaar tienduizenden jonge christenen samen rondom bands en een spectaculaire show van licht, beeld en geluid. En soms wordt zelfs de kerk een soort modern poppodium. Dus religie kan, óók in de moderne samenleving, veel meer zijn dan een privé-aangelegenheid.

Roeland laat in zijn boek Selfation heel mooi zien dat het succes van de evangelicale beweging is te danken aan de manier waarop ze de hedendaagse populaire cultuur heeft weten bij te benen. Popmuziek, festivals, mega-kerken en internet spelen hier een grote rol in. Maar het samenvallen van geloof en populaire cultuur uit zich ook in de grote nadruk op religieuze ervaringen – het persoonlijke en zintuiglijk gevoelde contact met God – en op persoonlijke groei in het geloof.

Deze aandacht voor ervaring, zelfontplooiing en individualiteit zijn kenmerkend voor onze tijd. Het evangelicale christendom, zo toont Roeland aan, kan bijzonder goed overweg met die moderne verlangens. Toch betekent dit niet dat het een en al ‘vrijheid blijheid’ is bij de evangelicaal gelovigen.

Roeland wijst op de striktheid en intensiteit van hun geloof. De jongeren aanvaarden de Bijbel als het woord van God, benadrukken het belang van persoonlijke bekering en de rol van Jezus als verlosser, ze participeren met enthousiasme aan kerkdiensten en andere religieuze bijeenkomsten en houden er een strenge (seksuele) moraal op na. Met andere woorden, ze kiezen ervoor om hun persoonlijke vrijheid in te bedden in duidelijke religieuze kaders en om zich te onderwerpen aan een hogere macht.

Twee collega’s die zich met de islam bezighouden fluisterden ‘t me al tijdens de promotie-ceremonie toe: ‘dit is precies zo voor moslims!’ En inderdaad, het is opvallend dat onderzoek naar jonge moslims – van Martijn de Koning en anderen – tot vergelijkbare conclusies komt.

Ook bij jonge moslims zien we de combinatie van een grote nadruk op eigen keuze en zelfontplooiing enerzijds en een streng geleefde religiositeit anderzijds. Zowel jonge christenen als moslims maken vaak een sterk persoonlijk zoekproces door als het gaat om hun geloof. Velen van hen ontwikkelen daarbij een kritische houding ten opzichte van meer traditionele religieuze praktijken (zoals ze die bijvoorbeeld van hun ouders kennen) en richten zich op een intensieve persoonlijke beleving van wat ze als de essentie zien van hun geloof.

De ogenschijnlijk tegenstrijdige combinatie van individualiteit en orthodoxie onder veel jonge gelovigen roept interessante vragen op. Maar misschien is die combinatie niet eens zo vreemd. Roeland oppert dat evangelische jongeren, juist door zich onder te dompelen in het geloof en zich te onderwerpen aan God, hun eigen ‘ik’ kunnen ontwikkelen en hun individuele verlangens kunnen vervullen.

Maar het is ook mogelijk dat het bij religiebeleving onder Nederlandse jongeren niet in de eerste plaats gaat om het ‘ik’, maar juist om de overgave van het zelf aan een groter collectief en een groter – geheiligd – verhaal. Voor antropologen en andere onderzoekers zou dit betekenen dat we op een andere manier naar geloof moeten kijken, dat ook in onze moderne tijd een grote rol kan spelen in het leven van mensen. Roelands boek is een waardevolle en belangrijke aanzet daartoe.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie aan de VU en doet vergelijkend onderzoek naar religiebeleving onder christelijke -en moslimjongeren in Nederland.

Johan Roelands proefschrift Selfation: Dutch Evangelical Youth between Subjectivization and Subjection is binnenkort verkrijgbaar bij bol.com en is ook beschikbaar online.

Zie ook het artikel in het Reformatorisch Dagblad, ‘Entourage, esthetiek, emotie’.

Anouk Minnes schreef in ‘Beats en jonge moslims’ op dit weblog over de rol van populaire muziek onder jonge moslims in Nederland.

Beekers schreef eerder op dit weblog ‘Superstaatje Europa vs. Natie Nederland’ over de uitkomst van de Europese Verkiezingen in 2009.