Foto Jan-Reinier van der Vliet

Door Marion den Uyl

Woensdag 23 september. Op het speelveld van speeltuin ‘Fort Kraaiennest’ is het vandaag stiller dan anders. Verslagenheid voert de boventoon. Groepjes mannen en vrouwen staan te praten, of zitten zwijgend op een bankje. Op het gras, onder de metrobaan, tegen een hekje liggen tientallen bossen bloemen. Schoolkinderen staan er wat bedremmeld naar te kijken. Een van de jongens, die hier vaak rondhing en hier ‘chillde’ met zijn ‘matties’ is twee dagen terug neergeschoten, en overleden in het ziekenhuis. De negentienjarige Ishmael Gumbs werd, na een korte ruzie met een nog onduidelijke oorzaak, door het hoofd geschoten.

Dit jaar al tweeëntwintig schietincidenten in de Bijlmer en in Gaasperdam (Amsterdam Zuidoost). Drie doden. Diverse zwaargewonden. Volgens de Amsterdamse politiecommissaris Bernhard Welten dragen rapteksten, waarin geweld verheerlijkt wordt, bij aan de recente reeks van steek‑ en schietincidenten. In de Telegraaf laat hij weten dat veel van die ‘knapen uit de Caribische regio’ het stoer vinden om met grote revolvers rond te lopen. Ook wijst hij op de invloed van media, zoals clips van MTV. Daarin laten met veel goud en glitter beklede zwarte rappers zich omringen door sexy vrouwen en laten ze hun pistolen zien. Volgens de commissaris worden de ‘looks and feel’ uit die clips gekopieerd.

Foto Marcel Oosterwijk

Stadsdeelvoorzitter Elvira Sweet laat op haar weblog weten dat zij zich ergert aan patserig gedrag, aan geweld, en aan jongens ‘… die zich gedragen als gangsters: ze werken niet, rijden in dure auto’s en dagen openlijk het gezag uit’.

Het is duidelijk dat er een opvoedingsprobleem wordt gesignaleerd: foute rolmodellen en het onvermogen zich te onttrekken aan negatieve invloed van de media. Flirten met geweld. Korte lontjes. Ishmael Cumbs, van gemengd Antilliaans‑Dominicaanse afkomst, was nog geen twee jaar in Nederland, en verwachtte voor de tweede maal vader te worden. Met vriendin en zoontje deed hij boodschappen in de Albert Heijn. Daar kreeg hij ruzie met een caissière. Of flirtte hij juist met haar? Daarover lopen de meningen uiteen. In elk geval belde een geagiteerde caissière haar vriend, die aan kwam snellen met een geladen pistool. Ook Ishmael droeg een wapen, wordt gezegd. Buiten, in de nabijheid van de supermarkt kwam het conflict tot een plotselinge ontlading. Het was Ishmael, die getroffen op de grond viel, en vervolgens een aantal maal door het hoofd werd geschoten.

Nog een recent schietincident. Op 8 augustus kreeg rapper Lexxxus op het Surinaamse muziek- en voetbal festijn Kwakoe ruzie met een kennis, die hem direct daarop neerschoot. In een filmpje op Youtube vertelt hij, vanaf zijn ziekenhuisbed, zijn verhaal: ‘Opeens werd er geknald’. Van zichzelf vindt hij: ‘I am still looking good’ en ‘I am a gangster’. Dat hij is neergeschoten hoort als het ware bij het rappersbestaan. Geweld wordt stoer gevonden. Ook de achtergrond van armoede wordt uitgelicht. ‘Gangster ‘ en ‘ghetto’ zijn in het rappersidioom geuzennamen.

Twee dagen daarvoor, op 6 augustus, was de auto van kickboxer Tyrone Spong beschoten in Gaasperdam, een laagbouwwijk in Zuidoost. Daarbij werd de ‘mascotte’ van Spong , de vijftienjarige leerling automonteur Gianluca Flamingo in het hoofd geschoten terwijl hij op de achterbank van de auto lag te dommelen. Met de nachtelijke woordenwisseling tussen zijn medepassagiers en een aantal passerende jongens op een scooter had hij zich niet bemoeid. De volgende dag overleed hij in het ziekenhuis. Enkele dagen later werd een negentienjarige jongen aangehouden, die volgens de politie de schutter zou zijn.

Anders dan men op grond van de recente berichtgeving zou denken, maken geweld, korte lontjes en rappen echter geen onderdeel uit van de subcultuur van de meeste jongeren uit Zuidoost. Dit leert onderzoek dat ik samen met mijn collega Lenie Brouwer en verschillende groepen studenten in de Bijlmer heb gedaan. De concepten ‘decent culture’ en ‘street culture’ hebben daarbij hun bruikbaarheid getoond. Voor meiden betekent een sterke affiliatie met ‘street culture’: weinig belangstelling voor school en huiswerk, wel voor jongens, uitgaan, sexy kleding, drugs, tienerseks. Voor jongens: solidariteit met een vriendengroep, eergevoel en respect. Voorts: weinig belangstelling voor school, opleiding, toekomst, wel voor gouden sieraden (bling bling), seks, tatoeages, drugs, wapens en geweld.

De meeste jongeren in Zuidoost voelen zich echter niet verbonden met ‘street culture’, of slechts in geringe mate — al kennen ze dit culturele repertoire wel. Ook voelen niet alle rappers zich verbonden met ‘street culture’. De grote meerderheid van zowel jongens als meiden, van diverse etnische komaf, toont belangstelling voor school en de toekomst. Ook hechten ze belang aan waarden als respect voor ouderen en voor familie, en zijn ze van mening dat je voorzichtig om moet gaan met seks, drank en drugs. Hun muziekvoorkeur toont een heel rijk palet: bijvoorbeeld gospel, drum & bass, heavy metal, Latin, blues, R&B, salsa.

‘Street culture’ vormt de subcultuur van een lokale minderheid. Vaak betreft dit jongeren die afkomstig zijn uit een Afro-Caribische cultuur, uit de laagopgeleide volksklasse, met wortels in een verleden van armoede en slavernij. Maar ook jongeren met een andere etnische achtergrond voelen zich soms aangetrokken tot de ‘street culture’. In het idioom van de ‘street culture’ worden enerzijds solidariteit en trouw aan matties benadrukt, anderzijds een zekere vorm van schijt aan burgerlijke conventies, inclusief vast werk en seksuele trouw aan een enkele partner. Voor jongens die zich verbonden voelen met de ‘street culture’ zijn kostwinnerschap en relatievorming ambivalente ondernemingen. Wat voorts opvalt binnen deze ‘street culture’ is het kwetsbare eergevoel: het ego is snel gekrenkt: korte lontjes.

Die korte lontjes, zeker als ze samengaan met messen en vuurwapens, dragen bij aan het lokale geweld. De ‘street culture’, inclusief korte lontjes blijkt van de ene generatie op de volgende overgedragen te worden. Opvallend is ook dat steeds meer incidenten plaatsvinden bij de nieuwe laagbouw van de voormalige hoogbouw‑Bijlmer, en in aangrenzende laagbouwwijken. Blijkbaar ligt niet in de huizen, maar in de mensen een probleem.

Marion den Uyl is universitair docent antropologie aan de VU, gespecialiseerd in multiculturele wijken, etnische identiteit en man/vrouw verhoudingen. Ze schreef hier eerder over “beelden in de bijlmer”.

Anton de Kom, die vrijwel zijn gehele volwassen leven in Nederland doorbracht, is terug te vinden op diverse bewaard gebleven foto’s. Op deze foto’s is hij steevast in pak, met vest en hooggesloten witte boord, vaak met hoed. We zien een knappe goedgeklede man, die ernstig en zelfbewust de lens inblikt. Hij was schrijver van diverse boeken, pamfletten, en een filmscenario. Zijn bekendste werk: Wij slaven van Suriname. Het beeld op het plein toont iets anders:

Foto: stadsdeel Zuidoost

hier zien we een blote zwarte man, met een nogal lijdzame gelaatsuitdrukking, en een zielig half handje. Hij zit ook nog eens vast in een blok steen. Geen vrijheidstrijder, geen verzetsheld, geen denker of schrijver is hier afgebeeld, maar een zielige onaffe lompe zwarte. Tegen het beeld zijn nogal wat protesten gekomen, voornamelijk van Creoolse Surinamers, die aanstoot nemen aan het feit dat hun held naakt is afgebeeld. Zij wensen een ander, respectabeler beeld.

De Hollandse beeldhouwster Jikke van Loon kreeg met dit beeld haar eerste grote opdracht. Zo te zien heeft ze het nogal te doen met de in een Duits concentratiekamp gestorven schrijver en verzetsstrijder – en die meelij kan nu gedeeld worden met de buurtbewoners, die ze deze vastgeklonken zielenpiet als identificatiemodel aanbiedt.

Het beeld van De Kom heeft sinds kort gezelschap gekregen van andere blote mannen. Een paar honderd meter verderop is, in het kader van de Bijlmer beeldenroute Open Source (te bezichtigen tot 11 juli 2009) een nieuwe beeldengroep geplaatst onder een viaduct van de Gooiseweg. Deze beeldengroep toont een blote zwarte man, in zesvoud, in primaire kleuren (rood, geel, groen, blauw, wit en zwart) met zes vrolijke plasstralen. De afgebeelde man leunt enigszins achterover, als een trots klein jongetje dat kijkt hoe ver zijn plasstraal wel niet reikt.

De maker van de beeldengroep Les Pisseurs d’ Amsterdam, de uit Kameroen afkomstige Pascale Tayou woont in Brussel. Naar hem wordt de beeldengroep Tayouken Pis genoemd. Iets grappigs wilde hij maken, en daarom heeft hij zichzelf als Manneken Pis afgebeeld, maar dan groter, kleuriger en in zesvoud: een prachtige vrolijke fontein van blote zwarte mannen.

In de wijk vormen deze beelden vrijwel de enige naturalistische afbeelding van mensen. En wat voor beeld krijgen de wijkbewoners, merendeels eerste en tweede generatie migranten uit Suriname, de Antillen en Ghana? Hoe vrolijk de beelden van Pascale Tayou ook zijn, ze tonen volwassen mannen, die als kleuters elkaar aan het beplassen zijn. Ook het beeld van Jikke van Loon benadrukt onnozelheid: verhoogt dat het zelfbeeld? Mooi niet, lijkt mij. De kinderlijke blote beelden verbinden de zwarte man met primitiviteit en naïviteit. In kunst moet veel kunnen, maar toch. Zou het voor de verandering niet aardig zijn om nu ook eens een aangekleed en verstandig ogend beeld van een zwarte te plaatsen? Dan wordt, op zijn minst, de link  gelegd met civilisatie – en dat kan, gezien de huidige beeldvorming, geen kwaad.

Door Marion den Uyl, universitair docent antropologie aan de VU, gespecialiseerd in multiculturele wijken, etnische identiteit en man/vrouw verhoudingen.

Eergisteren vond de slavernij herdenking plaats.

De tentoonstelling Open Source beeldenroute loop tot 11 Juli.

Het zal weinig mensen ontgaan zijn dat Robert Vuijsje met zijn boek  Alleen maar nette mensen de prestigieuze Gouden Uil prijs 2008 heeft gewonnen. Hierin doet hij verslag van de zoektocht van een joodse jongen uit Amsterdam Oud Zuid naar een ‘intellectuele negerin’ in de multiculturele wijk de Bijlmer. Ook het jury rapport heeft alle media gehaald, compleet met alle stereotype beelden over zwarte vrouwen. Ik wil niet bijdragen aan de bevestiging daarvan, maar toch denk ik dat het voor antropologen interessant is.

Vuijsje verricht eigenlijk participerende observatie in de Bijlmer. Vanuit het perspectief van een jongen uit een joods elitair milieu beschrijft hij hoe laagopgeleide zwarte jongeren uit de Bijlmer met elkaar omgaan. Daar blijken hele andere regels te gelden dan hij gewend is. Bij zijn vrienden kan hij bijvoorbeeld scoren met het beroep van zijn vader, hoofd van een actualiteitenprogramma, maar zijn nieuwe Surinaamse vriendin vraagt verbaasd wat een actualiteitsprogramma is. Ook vindt zij dat hij minstens de helft moet betalen voor haar dure haar extensies, ‘je wilt toch dat ik er mooi uitzie? Mooi haar krijg je niet voor niets.’ In het publieke debat wordt deze ruil ook wel aangeduid met ‘breezer-sex’. Antropologen hebben hier het moeilijke woord reciprociteit voor bedacht, voor wat hoort wat.

Het boek is natuurlijk fictie, maar tegelijkertijd lijkt het af en toe heel levensecht. Maar pas op dat je dit beeld over de Bijlmer niet generaliseert, daarvoor is het boek te eenzijdig. Vuijsje pretendeert dit ook niet. Anderen hebben wel de neiging dat te doen. Ze zeggen dan dat ze nu beter begrijpen hoe het toegaat in de Bijlmer. Dit is natuurlijk onzin, en dat is meteen het verschil tussen fictie en wetenschappelijk onderzoek. Als je Vuijsje volgt lijkt het wel alsof er alleen maar ‘negers‘ in de Bijlmer wonen, terwijl juist een grote verscheidenheid aan mensen kenmerkend is. Dit was ook een van de resultaten van het onderzoek dat ik samen met collega Marion den Uyl en studenten Antropologie heb gedaan. Wij spreken zelfs van een superdiverse wijk.

Verder is Vuijsje’s gebruik van het  woord ‘negerin’ heel irritant. In de jaren zeventig was dit een racistische term. Mag dit nu opeens wel? Heeft de black power beweging voor niets gestreden? Je kunt zeggen, what’s in a name? Een van de eerste lessen antropologie is distantie, wees je bewust van de verschillende betekenissen die mensen aan begrippen hechten. Probeer daarom zo neutraal mogelijke taal te gebruiken. Maar dat is antropologie. Moeten we literaire schrijvers ook verbieden dit soort  terminologie te hanteren? Nee, want dat is censuur. Maar antropologen hebben wel de plicht die term te bekritiseren, en op het racistische discours te wijzen dat zo naadloos aansluit op de negatieve beeldvorming in de samenleving.

Nu ik het toch over discriminatie heb, de joodse hoofdpersoon uit het boek wordt vaak voor een Marokkaan aangezien. Het gevolg is dat hij geen toegang krijgt in een disco of dat hij zijn tas moet openen in een dure winkel. Voor Marokkaans Nederlandse jongeren  is dit geen nieuws, maar in de media was hier ook weinig aandacht voor. Wel kwamen de woedende en verontwaardigende reacties van zwarte vrouwen uitvoerig aan bod. Ook dit is voer voor antropologen. Het gaat om vragen als wat is de reden van hun actie, hoe reageren de media hierop en wie krijgt wel en niet een stem in het publieke debat? Maar ook, waarom zijn andere mensen niet kwaad op de schrijver, zoals joodse mensen? Al met al heeft Robert Vuijsje het goed voor elkaar, hoe meer commotie, hoe hoger de oplage.

Lenie Brouwer is universitair docent antropologie aan de Vrije Universiteit. Haar specialisatie ligt op het gebied van media en migranten in Nederland.

Zie ook discussie bij Womeninc.