Door Ton Salman

            Het was niet zomaar een ingeving om dat trouwen nu eens massaal te doen. Het was een statement. In het Bolivia van de eerste inheemse president van het land, Evo Morales, heeft de indiaanse erfenis een nieuw prestige verworven. Niet alleen wordt het indiaanse denken ingezet tegen het voormalige kapitalistische economische model van groei en accumulatie (en wordt in plaats daarvan een ‘economie van het genoeg’ en respect voor pachamama bepleit), ook op het culturele en religieuze vlak emancipeerden de indiaanse ‘gewoontes en gebruiken’. Deze huwelijksplechtigheid was niets meer of minder dan een ‘publieke verklaring’ dat vanaf nu ook etnische huwelijksrituelen zouden worden erkend en geëerd. De viceminister van dekolonisatie, Félix Cárdenas, merkte op dat de nieuwe Boliviaanse staat weliswaar niet-religieus was (laico), maar voluit het recht erkende van hen wier religie “die van de pachamama, van het respect voor de natuur” was, en dat deze ceremonie de ‘plurinationaliteit’ van Bolivia onderstreepte. Overduidelijk een uithaaltje naar de katholieke kerk die nog steeds het ‘echte huwelijk’ in het land wenst te monopoliseren. Hij fulmineerde tegen de vroegere koloniale en patriarchale staat “waarin de man en het huwelijk de vrouw discrimineerden” en pleitte voor andere vormen van echtelijke eenheid gebaseerd op ‘complementariteit’. Het was een acto de descolonización. Laten we deze claims eens wat nader bekijken.

            Een paar feiten: vrijwel alle echtparen waren, de dag daarvoor, ‘voor de wet’ getrouwd. Blijkbaar was het niet de bedoeling het Boliviaanse burgerlijk recht te negeren of bekritiseren. Geweld jegens vrouwen komt, ook op het Bolivianse platteland, veel voor, fraaie trouwrituelen en –woorden ten spijt. Ook is het geen indiaanse traditie groepsgewijs te trouwen en traditioneel gebeurt dat bovendien in het dorp, niet in de hoofdstad. De rituelen, zoals het kauwen van cocablaadjes, het blazen op hoorns, het branden van offerandetableaus, het omhangen van amuletten en het branden van geurige kruiden, zijn deels reinvented. Vele echtparen woonden –al dan niet gehuwd – al jaren samen, en sommigen hadden kinderen en kleinkinderen. Een schoonheidssalon deed ambulant het haar van de bruiden, en maakte hen die dat wilden, mooi op – gratis. Pikant feit: eigenlijk hoort de padrino van zo’n gebeurtenis zelf gehuwd te zijn. Maar Evo Morales is verstokte vrijgezel, zij het met twee kinderen. Grimmig feit: Maria Galindo, een nationaal bekende en een beetje excentrieke feministe, deed ter plekke een aantal interviews, en werd onmiddellijk door zes potige politiemannen, met geweld, buiten de deur gezet.

            Allemaal nep dus? Theater? Vals? Het zijn vermoedelijk de verkeerde termen en onjuiste uitgangspunten om te evalueren wat hier gebeurde (en naar verluid in de toekomst opnieuw staat te gebeuren). Aan de orde is niet of het wel echt oud is, en of de ceremonies getrouwe replica’s van ‘vroeger’ waren. We moeten de dingen juist in de context van de zeer actuele, tegenwoordige, ‘moderne’tijd zien; daaraan ontlenen ze hun betekenis en belang. Inderdaad is de geschiedenis van Bolivia er één van epistemological violence, van de onderdrukking, ridiculisering, achterlijk-verklaring van alles wat de indígenas belichaamden. En inderdaad is de reactie daarop, nu de rollen omgedraaid lijken (hoewel precies die uitdrukking zéér controversieel is in het huidige Bolivia), er één van geforceerde revitalisering, van overtrokken authenticiteit en van polemische en uitdagende taal. En misschien wel van politieke uitglijders. Maar moet onze reflectie op ‘authenticiteit’ gaan over hoe oorspronkelijk en ongerept de identiteit, het ritueel, het opgetuigde protocol, de klederdracht is? Moet het niet eerder gaan over de processen, de handelingen van mensen om zich, individueel en collectief, te positioneren in een arena waarin etniciteit, macht, prestige, ‘epistemologische hegemonie’ en (zelf-)vertrouwen onontwarbaar met elkaar verknoopt zijn? Is het herbetekenen van de dingen in die zin niet authentieker dan het vaststellen of een ritueel wel écht van vóór Columbus stamt? Bovendien: wie gáát erover hoe je de mooiste dag van je leven moet vormgeven?

Ton Salman is universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).  Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika. Op Standplaats Wereld schreef  hij onder meer over burgerrechten en gemeenschapsrechten, over de impact van de financiële crisis (in het Engels) in Bolivia, over misdaad en het verband met het bovennatuurlijke, over hoofddoekjes in Bolivia, en over de claxon.

Whenever I revealed the purpose of my coming  to Bolivia and my interest in social movements I would get the same reaction more or less: “you’ve come to the right place”. The social dynamics in Bolivia are up high and in your face although they do not lack their fair share of intricacy.

Bolivia is a landlocked country in South America, recently added to the continent’s “new left” front. This turn of events was the only road to take in order to achieve some kind of stability at the turn of the century after the hatred people amassed for foreign interests in their country, neoliberalism and a clientelist government, specifically that of Gonzalo Sánchez de Lozada. The desiderate of stability on the one hand however difficults the people’s ownership of the change on the other. Either way, Bolivia’s discontent led to nationwide protests, the ousting of Sánchez de Lozada and eventually to the rise of Evo Morales to power, an indigenous president elected in 2005 and representing not a conventional party but a front of social movements (MAS).

Although MAS declares itself ‘ socialist’, from the inside, things don’t seem to have turned very socialist and people have soon enough experienced disenchantment with the government’s new rhetoric and a new wave of unrest is now sweeping the country. Things don’t seem to change and politicians seem to have gone astray from their initial agenda and the promised process of change.

One of the first episodes of popular revolt took place in Potosí in the summer of 2010 when for 19 days the people of Potosí mobilized against the government’s failure to attend departmental needs.  The mobilizations reached historical dimensions, with 150,000 people marching at one point. Potosí is a crude example of the contradictions that push people to demand social justice as it is the richest department in resources and the poorest as far as the standard of living. Despite the fact that it is one of the most indigenous departments, the protests were not constructed along ethnic lines, but pointed more to a strong regionalism (“I am a member of MAS party but first I am potosino” said a member of the Council for indigenous communities of Potosí).  The department’s history of colonial exploitation, the “trauma of the leak of capital” and the example set by indigenous people of a nearby community struggling to win a case of a disputed interdepartmental boundary that would allow them to be a part of Potosí and not Oruro, were the main reasons given to explain the mobilizations. What also united the people was the incompetence of the new government. As a local priest, seen as a leader of opinion in the community, put it: “People of Potosí don’t accept to be ruled by somebody who is not more competent than themselves.” To this extent Thoreau would admire such an example of civic disobedience but the political projects and ambitious surfacing from this point forward would send him back to his grave.

Though several months have passed, people hold the memory of the protests very much alive and on the day I left, my last discussion with Celestino Condori, recognized as the leader of the movements and president of the Civic Committee, revealed that no later than April this year, new measures of protest will be initiated to make sure the government will attend their demands.

Research in Potosi was at times more similar to detective work than anthropology, as people, especially politicians would serve me “prefabricated” information and soon enough I realised my main informants are more likely to be their trustees, who were more willing to share information and to hope for more understanding by talking to me.  As the weeks passed I started moving from one social organization to another each with its own, well-rounded and rationalised version of the protest. I could have been persuaded by all but all were contradictory.  Bourdieu(2006) promoted the concept of engaged knowledge and applied it by talking to different organizations with common interest about each other and by trying to contribute to the thickening of their social and political capital. Research in Potosí has facilitated introducing the common aspects of the agendas of the different organizations into conversations. Many members of the different organizations seem to seek collaboration and unification of forces and most divisions seem to be the result of a smear campaign attributed to supporters of the government.

Throughout the social and civic organizations in Potosí a struggle for definition, ideological articulation as well as on formulating economical alternatives have stimulated many different individuals in an effort to tomar responsabilidad, assume responsibility.  Amidst its divisions and polyphony, Potosí is still searching for its common denominator, to be able to once again launch protest against its abandonment. And ethnicity seems to be the lesser issue in this endeavour.

Diana Iftodi is a master student Social and Cultural Anthropology. She recently did fieldwork in Bolivia, and is now working on het master thesis.

Door Ton Salman

In La Paz, Bolivia, is het verkeer minder dan in Nederland gereguleerd door verkeersborden en geschreven aanwijzingen, stoplichten, of de wegbelijning. Al deze zaken zijn er wel, maar zij zijn schaars, versleten of onzichtbaar, en, belangrijker, bovendien ingebed in een breder en rijker palet van ‘intentieverklaringen’, betekenissen en bovenal signalen uitgezonden door de verkeersdeelnemers. Pas dit veellagige geheel van gebaren en tekens maakt verkeersdeelname mogelijk en maakt dat het verkeer überhaupt functioneert. Het maakt ook dat de taxichauffeur enigszins verwonderd kijkt als ik blijmoedig vraag: “maar wat is nou de regel in zo’n situatie?”

Het blijkt een benepen standpunt te veronderstellen dat officiële regels nodig zijn om te bereiken dat het verkeer inderdaad functioneert – al is het dan op een andere wijze. Integraal onderdeel van dat functioneren in La Paz zijn de geblokkeerde kruispunten, de kapotte richtingaanwijzers en remlichten van de voertuigen, de manoeuvres om rijdend op de rechterrijbaan linksaf te slaan, het recht om op willekeurig welke plaats en tijd te stoppen om passagiers te laten in- of uitstappen, het recht van voetgangers om met ware doodsverachting over te steken, en het frequente en tegelijkertijd subtiele gebruik van de claxon. Al die dingen zijn functioneel. En een bijzondere plaats is daarbij ingeruimd voor de claxon. Het vooroordeel dat complexe betekenisoverdracht slechts via sophisticated communicatiesystemen als taal of muziek kan worden gerealiseerd, wordt in La Paz geloochenstraft. De claxon is een uiterst veelzijdig en nauwluisterend communicatiemiddel. Laat me dat uitleggen.

Het openbaar vervoer in La Paz kent trufis, (taxis de ruta fija, taxi’s met vaste route); de deel-taxis (waarin je zit met andere reizigers die min of meer dezefde kant opgaan, de mate waarin de gecombineerde rit uiteindelijk rendeert ter beoordeling van de chauffeur); de radio-taxis, die je kunt bellen maar ook op straat aanhouden, dit zijn taxis die geen andere passagiers meenemen; de zeer oude bussen, Fords en Chevrolets uit de jaren zestig en zeventig uit de USA; en, dominant, de minibusjes, met uit de schuifdeur hangend een vocero, een jongen of meisje die de route, bestemming en ritprijs luidkeels kenbaar maakt. Al deze voertuigen voeren gezamelijk een wat lawaaiige, roetuitstotende maar evenzogoed elegante dans uit. De claxon is naast gaspedaal, rem en stuur een cruciaal bedieningsinstrument voor de uitvoering van de complexe danspassen.

De claxon kan worden gebruikt om de potentiële passagier, die zich op het trottoir heeft opgesteld en de bordjes waarop, ten overvloede, nog eens routes en lijnnummers worden vermeld bestudeert, te attenderen op de nadering van het voertuig, en te bewegen de arm te heffen indien hij of zij meewil, of om de voetganger te waarschuwen het oversteken, op dit moment, na te laten. De claxon wordt ook gebruikt om het minibusje dat stilstaat net vóór het eigen voertuig om passagiers op te nemen, te manen tot spoed – al is het maar omdat dat busje het effect van het groene stoplicht tenietdoet.

Daarnaast dient de claxon om collega’s van hetzelfde busbedrijfje te groeten, om afkeurenswaardige manoeuvres van mede-chauffeurs te veroordelen, om de voorganger die voor het rode stoplicht staat te stimuleren de oversteek toch maar te wagen omdat er toch niemand aankomt, om te waarschuwen dat de chauffeur van rijbaan gaat wisselen ook al moet de schuin-achterop-komende chauffeur daarvoor vol op de remmen, om de kribbig toekijkende politieofficier te vragen om die rare schuiver door de vingers te zien, en tenslotte, als tijdverdrijf tijdens het lange wachten gedurende de eindeloze opstoppingen in de smalle straatjes of op de doorgaande wegen.

De claim is dat al dit claxongebruik méér is dan een geluids-heksenketel. Het is een subtiel communicatiemechanisme, dat erop gebaseerd is dat al deze claxon-functies ook verschillend klinken. De chauffeurs in La Paz hebben ultieme controle over hoé, hoelang en hoe luid ze hun claxons laten klinken, en schrijven verkeershandleidingen en zelfs straatromans terwijl ze de grote knop op hun stuur beroeren. Daarom is het oordeel dat het gewoon teringherrie is, etnocentrisch en grofbesnaard.

Ton Salman is universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).  Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika. Op Standplaats Wereld schreef  hij onder meer over burgerrechten en gemeenschapsrechten en de impact van de financiële crisis (in het Engels) in Bolivia.

hoofddoeken (door Reemer)

Door Ton Salman Het is een hard gelag: vroeger kon je je als antropoloog in alle onschuld beperken tot de prototypische thema’s van je eigen regio. Je deed wat hekserij in Afrika, of wat heilige koeien en Boeddhisme in Azië, of een beetje indianenrituelen in Latijns Amerika. En je luisterde respectvol maar met een waterige blik in de ogen naar de verhalen van de collega’s die altijd een ander vliegtuig namen. Die onnozele tijd is voorbij. Eerst waren er de kritische stokebranden die de antropologie uit het exotisme en de dweperij met my village losweekten, toen kwamen er de masochistische etnografieën over de biased sociotopen van de postkoloniale antropoloog zélf, en daaroverheen kwam de globalisering. Het gevolg is dat we nu uitgenodigd worden over hoofddoekjes in Bolivia te schrijven.  

 Ja, u leest het goed. Bolivia, dat land van de lama’s, de coca en de bolhoedjes, van de Aymara’s en dat huzarenstukje van de uitverkiezing van die linkse indiaanse president Evo Morales. Gelegen in Latijns Amerika, dat continent dat steeds moet worstelen om aandacht in de internationale media omdat het geen atoombom en geen internationaal terrorisme heeft. En ook geen hoofddoekjesdebat. Kwade tongen zouden kunnen beweren dat het motief precies dát was: een poging om opgemerkt te worden. Want hoofddoekjes, ja, dáár haal je de International Herald Tribune, de BBC-World en CNN mee. Als dat al het motief was, is het echter mislukt: het debat flakkerde even op, maar te kort om de aandacht van de internationale correspondenten te trekken. Het is alweer voorbij. 

Wat wás er dan met hoofddoekjes in Bolivia? Dit: geïnspireerd door nogal bedenkelijke geopolitieke motieven hebben landen als Venezuela en Bolivia de laatste jaren de banden met 

Protest tegen Ahmadinejad's bezoek aan Zuid-Amerika, foto genomen in Brazilië (door Globovisión)

Iran aangehaald. Immers: de vijand van mijn vijand moet wel mijn vriend zijn. Die ‘vijand’ betreft de USA. Daarom kwam over de afgelopen jaren de Iraanse president Ahmadinejad  maar liefst twee keer op bezoek in beide landen. En in het kader van haar goodwill-politiek schonk Iran Bolivia een ziekenhuis, in de arme stad El Alto. Dat ziekenhuis is onlangs geopend. Tijdens die opening, waarbij Ahmadinejad aanwezig was, droegen de –Boliviaanse!–vrouwelijke verpleegsters en artsen een hoofddoek. Die zouden de medewerksters binnen het ziekenhuis vanaf nu steeds moeten dragen.

De vlam sloeg onmiddellijk in de pan.De critici, niet zelden van oppositionele (en dat is in Bolivia: rechtse) huize, voerden verschillende dingen aan: dit zou een affront zijn jegens de ‘waardigheid’ en ‘trots’ van de Boliviaanse vrouwen, en een knieval voor een ‘vreemde’ religie en een vreemde mogendheid. Dit laatste punt werd dubbel ingepeperd omdat één van de centrale lemma’s van de huidige regering de ‘nationale soevereiniteit’ is – na, zo stelt deze regering, jarenlang gekoeioneerd en uitgebuit te zijn door buitenlandse krachten. De critici refereerden verder aan de spreekwoordelijke ‘terugval in de Middeleeuwen’, de islamitische misogynie, en de tegenstelling tussen Morales’ vrouwvriendelijke wetswijzigingen en deze ‘aberratie’. Kritieken, dit terzijde, die nogal vreemd klonken uit de monden van hen die noch van de Boliviaanse soevereiniteit, noch van de vrouwenemancipatie in het verleden veel werk hebben gemaakt.

Het verweer van regeringszijde –het moet gezegd– was niet sterk en niet coherent. Dat viel des te meer op omdat ‘authentieke culturele identiteit’ één van speerpunten van het huidige beleid is: de indiaanse eigenheid, eeuwenlang onderdrukt, staat in de spotlights. Enerzijds werd door ziekenhuisdirectrice Paola Antezana, werkgelegenheidminister Calixto Chipana, en gezondheidsminister Ramiro Tapia gesteld dat de informatie dat de hoofddoeken een vaste dracht zouden worden, onjuist was; het was slechts voor de éne dag, uit respect voor het hoge buitenlandse bezoek.

Maar andere regeringswoordvoerders gingen daar blijkbaar niet van uit en verdedigden de hoofddoek; zij meenden dat het dragen ervan in het ziekenhuis te maken had met hygiëne en respect voor de cultuur van Iran. Regeringsgezind kamerlid Gustavo Navarro ging verder en stelde dat het ziekenhuis eigenlijk een stukje Iran was en dat er dus andere regels golden. De mooiste reactie kwam van kamerlid Gustavo Torrico  die verklaarde dat, in het hypothetische geval dat Bolivia een ziekenhuis zou schenken aan de USA, de medewerkers daar ook verplicht zouden worden een Boliviaanse lluch’us (een veelkleurige gebreide muts met oorkleppen) te dragen.

Op dit moment is onduidelijk óf, en hoe consequent, de hoofddoek in het ziekenhuis gedragen wordt. Uit dit curieuze verhaal kunnen we echter leren a) dat aparte culturele/politieke/religieuze ‘universa’ met eigen, onafhankelijke logica’s niet meer bestaan; b) dat inspanningen voor verschillende idealen door verschillende mensen op verschillende plekken en gericht op verschillende terreinen zoals het socio-economische, het religieuze, de mensenrechten en de culturele identiteit, bij hun onderlinge ontmoeting onverwachte en kleurrijke kakofonieën opleveren; c) dit alles de wereld voor antropologen weliswaar veel complexer maar ook verrassender en fascinerender maakt; en d) dat in veel ziekenhuizen in onze wereld het personeel hoofddoeken, verpleegsterkapjes, haarnetjes, kanten mutsjes of zelfs modieuze petten draagt. Of niet.

Ton Salman is universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).  Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika. Op Standplaats Wereld schreef  hij onder meer over burgerrechten en gemeenschapsrechten en de impact van de financiële crisis (in het Engels) in Bolivia.

Photo by Archerten

Door Ton Salman “Hesitating at the doorstep — the impact of the global economic and financial crisis in Bolivia”

Financial and economic crises as the one currently haunting us, inevitably affect the whole world — we are too interconnected for anyone to escape its impact. The way the crisis lands in various countries and regions, however, differs considerably.

Take Bolivia. As a reminder: since early 2006 Bolivia is governed by its first indigenous president, Evo Morales. He attempts to pull through economic reforms, to strengthen the country’s sovereignty vis-à-vis external agents, and pursues reforms in favor of the Bolivian poor. In his political discourse he combines an ideological (‘socialist’) with an ethnic vocabulary, accusing the West of a history of exploitation of the South, and additionally charging Western political and economic models of being instigated by greed, by obsession for accumulation and expansion, and of neglect of the environment and the depletion of natural resources. The crisis, in his view, is a leaf out of one’s own book. This does, nevertheless, leave the question open: will the crisis hurt in Bolivia?

Beyond any doubt the answer is a yes: the remittances from the approximately 2 million Bolivians abroad, both in neighbouring countries, in the USA and in Europe, have contracted approximately 20 to 25% since late 2008. Additionally, a group of migrants are returning home (although reports from Europe suggest that many ‘wait it out’). Both the decrease of remittances and the return of migrants will affect the country: family incomes decline and unemployment will rise. Additionally, exports will go down, both in terms of volume due to abating demands and due to lower prices for the ‘raw material’ commodities Bolivia mainly sells abroad. In sum: yes, the crisis will hurt.

However, there are some additional elements to take into account: Bolivia’s economy is still growing, both in 2008 and 2009, some say 3, others say up to 6% a year. Arguably, explanations for these achievements are the fact that commodity prices rose between 2005 and 2008. Obviously, the price drops since September 2008 are affecting national incomes. Nevertheless, due to the much more profitable contracts and conditions with regard to natural resource‑exploitation that are Evo Morales’ achievements, revenues are still higher that they were before 2005.

Additionally, the social policies of the current government, including a rise of minimum wages and several subsidies for the elderly, pregnant women and young mothers, and other poor sectors, contributed to a rise of national purchasing‑power, and hence to good times for the national industry and agriculture — including a rise in employment. Although debated, several spokespersons claim that it compensates for recent drops in exports and foreign investments.

Moreover, the financial sector of the country came out quite unscathed precisely because it had no connections whatsoever with the transnational financial world. The whole problem of bad loans leading to terrible domino-effects between banks and other financial institutions left Bolivia unaffected. Bank loans in Bolivia are assessed as solid and healthy, and the banking world as willing to provide credits to solid business-plans (to which it should be added that micro-credits are still a thing the national banking system is not sufficiently enthusiastic about). Nevertheless, this point suggests that in times of crisis, being ‘marginal’ might bring some advantages, in particular if you have your internal financial affairs in order.

The government also did its share. Since 2006, state incomes have grown substantially due to nationalizations of strategic enterprises and the re-negotiation of contracts on the exploitation of natural resources such as gas, oil and minerals. The current administration has put significant parts of extra state incomes on solid accounts, so that the national reserves have grown to over 7 billion US$. This is more than at any other moment in Bolivia’s history. For this reason, Bolivia has recently been heralded by the IMF as a country with large and sound financial reserves.

Talking about the impacts the crisis might have on employment, a couple of things need to be included in the equation: less than 40% of the Bolivian labor force is in the formal economy. Over 60% is informally employed, earns low wages but is at the same time not or less dependent on the vicissitudes of the formal economy, such as lay-offs because of diminishing exports.

This fact, moreover, needs to be interpreted in the context of the existing variety of values and attitudes concerning economic behavior in Bolivia. Responsible for decisions concerning employment, investments and planning are considerations about being in charge of one’s own time, friendships and loyalties, celebrations and ‘belonging’,  just as much as are monetary calculations. As a consequence, ‘nature-based’, ‘family-based’ and ‘market-based’ economic spheres coexist in Bolivia, and feed back upon each other, prompting both the inability of the labor market to absorb the available labor force and a resistance against the labor discipline the market demands.

The result is that many prefer the low yields of informal jobs and chores above the (often also very low) salaries that would come with formal jobs’ strict demands in terms of timing and ‘reliability’. And people can afford to stick to these strategies because these informal activities provide just enough to survive more or less satisfactorily. The price the country pays is low productivity, and relatively low growth. But what it wins is a degree of invulnerability with regard to external catastrophes.

A final interesting detail is that some believe that a possible tendency towards a negative trade balance will in part be compensated by drug-trafficking. Coca will in the near future remain one of Bolivia’s hotly debated ‘non-traditional exports’.

In sum then, the direct effects of the crisis in many other countries, such as increases in unemployment, people unable to pay their loans and mortgages and losing their houses, banks going broke and making people lose their money or entering a big struggle to recover it with state help, national industries losing money due to drops in consumption, state interventions in financial institutions that are too important to go down — all these things are not occurring in Bolivia. It is plausible that this has to do with the fact that Bolivia, although vulnerable because of its dependence on exports and remittances, is relatively immune to the more severe impacts because of its informality, marginality, and disconnection with the global and big-scale economic and financial system.

Ton Salman is associate professor at the Department of Social and Cultural Anthropology (VU University). He is specialized in social movements and citizenship, with Latin America as his regional specialization. He wrote earlier (in Dutch) on Standplaats Wereld about human rights  in Bolivia and crime with supernatural help.

Earlier posts in the Financial Crisis Worldwide series: introduction (Kim Knibbe) and Indonesia (Juliette Koning).

Foto uit de krant La Razón van 5 juli 2009

De recherche in La Paz, Bolivia, was niet verbaasd toen ze in het kamertje van een bende moorddadige misdadigers een tweetal schedels aantrof op een soort altaartje. De schedels droegen wollen mutsen, waren omringd door bloemen en cocablaadjes, en er stak een sigaret tussen hun vergeelde en onregelmatige gebit. De mensen van de recherche wisten ook onmiddellijk wat te doen: ze plasten eerst op de schedels en sloegen ze daarna in stukken. Daarmee, zo wisten ze, wendden ze mogelijk ongeluk af, dat zou kunnen worden berokkend door de bovennatuurlijke krachten die aan de kant van de criminelen stonden. Voor alle zekerheid zouden ze bovendien geen gebruik maken van mogelijke bewijsstukken die in dat kamertje werden gevonden.

Wie zou denken dat misdadigers en politie beide altijd zo sluw, rationeel en klinisch mogelijk opereren in hun onderlinge strijd, komt in Bolivia bedrogen uit. De misdaad en de misdaadbestrijding zijn er verzadigd van ceremonieel en ritueel.

Concreter: tussen de steden La Paz en de aangrenzende, hooggelegen en jonge stad El Alto ligt een korte snelweg. In één van de vele bochten van die weg bevond zich ooit, in de berm, een steen die, naar verluid, het aangezicht van de duivel weerspiegelde. Drie jaar geleden is op hoger gezag die steen daar weggehaald en vernietigd. Maar de plek verloor haar functie niet: misdadigers van allerlei kaliber komen erheen om, vóór ze op pad gaan, aan de boze geesten die daar heersen te vragen om een flinke buit, en te verzoeken hen uit handen van de politie te houden. Daartoe worden alcohol en cocabladeren gestrooid, offerandetableau’s verbrand, en soms bloed gesprenkeld.

Het repertoire van rituele handelingen is daarmee nog lang niet uitgeput: de politie is ermee vertrouwd in de kofferbak van de auto’s van delinquenten bloeiende bremtakken aan te treffen (die maken het voertuig betrouwbaarder tijdens de vlucht), en in hun huizen schedels omringd door offerandes te vinden. Ook weet de politie dat de as die om een beroofd huis wordt gevonden van de delinquenten afkomstig is: het is menselijke as die bewerkstelligt dat de bewoners tijdens de inbraak niet ontwaken. Na een straatroof wordt soms een foto van het slachtoffer (afkomstig van identiteitskaart of rijbewijs) tussen de tanden van het ‘huis-schedeltje’ geklemd. Dat zorgt ervoor dat het slachtoffer tijdens de ondervraging door de politie verward raakt en inconsistente getuigenissen aflegt.`

De misdadigers die voor moord niet terugdeinzen kennen ook hun rites: van een gevangen muis hakken ze de staart af, en daarmee wrijven ze hun handen vóór ze de straat opgaan. Dat geeft ze moed en het wakkert de angst van de slachtoffers aan. Indien ze het lijk zelf begraven, doen ze dat met het gezicht naar beneden. Daarmee wordt bereikt dat, mócht de dood niet zijn ingetreden, het slachtoffer na ontwaken zich dieper zal ingraven in plaats van naar boven te reiken, en er wordt mee bereikt dat de geest van de overledene niet de hemel kan inkijken om gerechtigheid te vragen. Verder wordt, voor de zekerheid, de broek tot op de enkels naar beneden gestroopt: de geesten van de overledene kunnen dan de achtervolging niet inzetten.

Gelukkig zijn ook politie en familieleden van het slachtoffer niet voor één gat gevangen. De politie weet dat het urineren over de rituele voorwerpen van de delinquenten een adequaat middel is tegen mogelijk onheil. Voor de zekerheid zullen ze deze voorwerpen ook nooit gebruiken in het onderzoek. Verder wordt er verteld dat ook de recherche een schedeltje heeft staan….

De familieleden van het slachtoffer zullen vier rondjes rondom het gedolven graf lopen, om zo de geest van de overledene op het spoor van de dader te zetten. Vóór ze de dode in de kist leggen, zullen ze vaak aarde van de plaats waar deze werd gevonden in de kist strooien. Het gewicht van de dode op deze aarde brengt de dader in het nauw, waardoor deze zich gemakkelijker zal laten arresteren. Daarnaast gebeurt het vaak dat de begrafenis pas na zes dagen plaatsvindt: op de zesde dag ‘spreekt de dode’, via een yatiri, een shamaan, die met alcohol en speciale voorwerpen de dode daartoe uitnodigt. Tenslotte wordt de dode gedurende het eerste halfuur met het gezicht omlaag in de kist gelegd: zijn of haar gewicht ‘verplettert’ op deze manier de dader.

Statistieken over de effectiviteit van al deze ceremoniële handelingen en rituelen zijn niet beschikbaar. We weten alleen dat het niet ongewoon is een Boliviaan op de vraag of hij bijgelovig is te horen antwoorden: “nee zeg, dat brengt ongeluk!”. Overigens is Bolivia nog steeds een relatief veilig land, voor toeristen, Bolivianen en ook voor antropologen.

Door Ton Salman, universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU). Salman verblijft de helft van het jaar in Bolivia. Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns-Amerika.

Salmans vorige bericht vanuit Bolivia ging over heikele politieke vraagstukken rondom burgerrechten versus gemeenschapsrechten.

Foto door Ton Salman

Op 7 maart van dit jaar werd in het indiaanse dorp Sankajahuira, aan de oevers van het Titicacameer, het huis van Victor Hugo Cárdenas gekraakt door de bewoners van het dorp. Cárdenas, zelf indiaan (Aymara), was van 1993 tot 1997 vice-president van Bolivia, en in die jaren een symbool voor de opkomst van de traditioneel gemarginaliseerde indiaanse bevolking van Bolivia. Maar de tijden zijn veranderd. Cárdenas werd nu door zijn dorpsgenoten beschuldigd van meerdere vergrijpen: hij zou zich onttrokken hebben aan de regels en verplichtingen van de dorpsgemeenschap (hij woont bijvoorbeeld meer in de stad La Paz dan in zijn thuisdorp), en op dorpsvergaderingen verstek hebben laten gaan.

Bovendien zou hij (hij is nog steeds een nationaal bekende politieke figuur) campagne hebben gevoerd tégen de nieuwe grondwet – die overigens in januari tijdens een referendum met ruim 60% van de stemmen werd aangenomen. De indiaanse bewoners van Sankajahuira en de omliggende streek zijn in overgrote meerderheid voorstanders van de nieuwe grondwet. De bezetting van zijn huis was de straf die de dorpsgemeenschap tegen hem had uitgevaardigd, wegens zijn overtredingen van de gemeenschapsregels en zijn ‘ontrouw jegens zijn volk’. 

Om deze gebeurtenis te begrijpen is die grondwet de crux. Het is een initiatief van de huidige president, Evo Morales. Hij is de eerste indiaanse president van Bolivia en probeert een groot aantal hervormingen in het land te realiseren. Op economisch gebied wil hij vooral een eind maken aan het neoliberale model, en Bolivia veel meer laten profiteren van de exploitatie van de natuurlijke rijkdommen, zoals mineralen en aardgas. Op politiek gebied wil hij de indiaanse bevolking veel meer invloed geven – onder meer door hen, binnen hun gemeenschappen, veel meer autonomie te geven. Zulke bepalingen zijn in de nieuwe grondwet opgenomen. De leuze daarbij is dekolonisatie; men wil zich ontdoen van allerlei ‘Westerse’ (institutionele, juridische) erfenissen die niet goed zouden passen bij de indiaanse levensstijl. Het houdt onder meer in dat ze (en daar waren de meeste bewoners van Sankajahuira blij mee) binnen hun gemeenschappen hun traditionele vormen van bestuur en rechtspraak mogen hanteren. Precies dáárvan werd Cárdenas nu het slachtoffer.

Zijn verdediging dat dit toch echt onrechtmatig was, werd tegengesproken door de inwoners van Sankajahuira: zij meenden dat de ‘gewone’, landelijke justitie hier niets over te zeggen had. Het was ‘gemeenschapsrechtspraak’. Maar Cárdenas bestreed dat. Hij voerde aan dat dit nu precies de reden was dat hij zich tegen de grondwet had verzet, en voegde daaraan toe dat (gelukkig voor hem) de nieuwe grondwet wel degelijk ook, nog steeds, gelijke rechten en garanties bood aan álle Bolivianen. Daaronder het recht op privébezit, en het recht op een fair proces. Beide waren volgens hem geschonden. Hij benadrukte daarbij dat hij, náást Aymara te zijn, óók gewoon Boliviaan was – en dus recht had op de ‘gewone’, nationale rechtsbescherming.

De ‘zaak-Cárdenas’ is nu in Bolivia het onderwerp van felle discussies. Wat gaat voor: het recht van de indiaanse bevolking om volgens hun eigen tradities en hun gewoonterecht te leven, of het individuele recht van Cárdenas op zijn huis?

Door Ton Salman, universitair hoofddocent bij de afdeling SCA (VU). Salman verblijft de helft van het jaar in Bolivia. Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika.