Antropologiestudente Silvia van der Wal koos Brazilië als plek waar ze haar scriptie wil schrijven. Dit is de laatste van een serie van drie mijmeringen over de omstandigheden waarin die keuze haar bracht. 

Het is een soort sport geworden om de wereld te verkennen zonder direct herkend te worden als toerist. Het is ook de enige sport waarvan ik durf te zeggen dat ik er in uitblink. Op Schiphol sta ik al in de starblokken, vanaf daar verander ik tot een wereldburger die overal thuis zou kunnen zijn. Bij iedere stap kom ik dan ook in de buurt van een nieuw thuis. In het begin zijn die stappen heel dwalend; mijn ogen en voeten zoeken zo ongemerkt mogelijk de fijnste plekjes. In steden over de hele wereld vragen mensen mij de weg. Vaak moet ik dan bekennen dat ik zelf ook verdwaald ben, maar zo zal ik er nooit uitzien. In het openbaar gebruik maken van een kaart is natuurlijk uit den boze in mijn tak van sport. De ontdekkingen dienen geleid te zijn door advies van locals, liefst natuurlijk in hun taal. Belangrijker nog is echter een speciaal instinct voor het kiezen van de locals – handen en voeten brengen je ook ver. Zo wist ik al op vele plaatsten mijn toerist-zijn te vermommen.

Nu zit ik in een bergstadje in Brazilië, een paar uur reizen van de plaats waar mijn moeder geboren is – mijn moederland dus. En wat faal ik hopeloos. Nee, ik zal mijzelf niet te kort doen: er is niemand die mij voor toerist heeft aangezien. Maar een vreemde ben ik wel. Ik kan nog geen pak koffie kopen zonder dat ik direct met mijn vreemdheid word geconfronteerd. “Jij bent niet van hier hè?”, is het meest voorkomende antwoord op willekeurig welke vraag. Dus ook in een geval als: “goede morgen, mag ik een koffie en een broodje?”

Zelfs de muskieten hebben mij als vreemd vlees herkend. Wat is hier anders? Het stadje is wel erg klein; ons kent ons. Mijn huid is ook nog te wit. Bovendien heb ik hun accent, maar dan nét niet.

Wat mij het meest verbaast is dat ik het eigenlijk helemaal niet erg vind om als vreemde in de stad te zijn. Het geeft mij ook de ruimte om werkelijk alles te vragen. Als men er toch vanuit gaat dat ik niet weet hoe het  hier werkt gaat het onschuldig kijken bij het stellen van vragen ook veel makkelijker. Anderzijds nemen zij ook de ruimte om de vreemde schaamteloos alles te vragen. Zo ben ik – op de supermarkt na – nog geen enkele winkel uitgelopen zonder een ondervraging te hebben ondergaan over wie ik ben en wat ik kom doen (andere klanten wachten wel even). Ze heten mij allemaal welkom in hun stad, en zo voel ik me ook; een welkome vreemde.

Door Silvia van der Wal 

Waar ik hiermee naartoe wil is hoe ik, dankzij die houding, plotseling in Brazilië belande zonder daar veel over nagedacht te hebben. Een paar maanden geleden was het idee ontstaan dat ik mijn thesis ook best ergens anders zou kunnen schrijven, en waarom niet in Brazilië? Om eerlijk te zijn had ik meer weerstand verwacht bij het voorleggen van mijn plan, alsof ik de teleurstelling al had ingecalculeerd. Mijn verzoek was echter nog maar half geformuleerd, toen ik al toestemming en zegen ontving. Waarop ik direct alles begon te regelen, met alles bedoel ik hier voornamelijk het ticket, een paspoort en een afscheidsfeest. Pas toen ik mij hier eenmaal in mijn huisje had geïnstalleerd besefte ik werkelijk dat ik mijzelf – alleen – een compleet vreemd veld in had gestuurd en er nu voor de komende drie maanden dan ook alleen voor zou staan. Ik begon mij af te vragen waarom ik er nou eigenlijk voor gekozen had om mijn fijne leven in Amsterdam achter te laten voor een gek bergdorp. Was het verzet tegen het idee vast te zitten in een structuur?

In mijn nieuwe huis in de bergen denk ik veel na over hoe de jongeren in dit bergdorp zichzelf sterk beperken in de keuzes die zij maken in hun levens. Zelf heb ik mij daar in mijn pubertijd ook verschrikkelijk veel mee bezig gehouden. Altijd dacht ik aan hoe eindeloos mijn mogelijkheden in theorie waren, en hoe ik, met dat in mijn achterhoofd, hetgene waar ik dan voor koos niet wist te verantwoorden. Concreter bijvoorbeeld; als de wereld theoretisch aan mijn voeten ligt, waarom woon ik dan in dit gat en ben ik ‘medewerkster bediening’?

De jongeren in dit bergdorp lijken niet op die manier door de eindeloze mogelijkheden van het leven getergd te worden. Eerder nog lijken ze slechts de mogelijkheid te zien precies dat te doen wat hun ouders ook deden, namelijk als bedienden in het vakantiehuis van de toeristen te werken.

Vanaf mijn favoriete denkplekje in mijn huis heb ik uitzicht op een antieke scheepskist en steeds wanneer ik net terugkom uit een verzonken toestand, merk ik dat mijn ogen waren afgedwaald naar een stickertje van Felix de kat in de rechter onderhoek van de kist. Zo was het dat Felix mij terug bracht naar het eindeloze agency/structure debat; en als iemand daar een interessant perspectief naar voren weet te brengen is hij het wel (en dat in zijn tijd!). Het heeft mij altijd al gefascineerd hoe Felix uit zijn kader wist te ontsnappen door een simpel zwart gat voor zijn voeten te werpen; met dat simpele gebaar opende deze kat hele nieuwe dimensies voor zichzelf.

Tevreden bedacht ik mij dat mijn leven wat dat betreft wel gelijkenissen vertoonde met dat van Felix. Had ik niet een hele nieuwe dimensie voor mijzelf geopend puur door te bedenken waar ik heen wilde? Zomaar was ik aan mijn normale kaders ontsnapt om te figureren in een nieuw avontuur. De structuur als de kaders die de striptekenaar geeft, en de agency als de beweegruimte die de stripfiguren hebben, was dat een interessant perspectief? Het leek in eerste instantie wel redelijk; hoe vaak had ik mijzelf wel niet als een stripfiguur gezien; als iemand wiens verhaal getekend werd, terwijl ik al wandelend door de tekening kon denken over het bestaan. Dat kon op allerlei verschillende manieren uitpakken. Soms volgt een regenwolk mij tot in mijn huis, maar vaker kon ik de zon meenemen naar een volgend hokje. Er zijn ook de nodige momenten geweest waarop ik niet wist of ik naar het wezen op mijn rechter of mijn linker schouder moest luisteren. Over het algemeen is het een heerlijk bestaan wat ik dank aan al die luxes die product zijn van mijn bewustzijn over de maakbaarheid van mijn realiteit.

Is dan niet ieders realiteit even maakbaar? Zouden de jongeren hier in de bergen alleen nog niet weten dat ze een zwart gat voor hun voeten kunnen werpen? Niet alle stripfiguren zijn zich even bewust van hun opties misschien. Ligt het verschil in de vrijheid die de striptekenaar aan zijn creaties geeft? Of is het bewustzijn over de opties puur aan de stripfiguur zelf te toe te schrijven?

Dat is wat ik mij afvraag wanneer ik de jongeren zie kiezen voor een baantje nu, om merkkleding, smartphones en clublidmaatschappen mee te betalen, in plaats van een opleiding. Uiteindelijk zal die keuze er in de meeste gevallen toe leiden dat zij hun verdere leven als bedienden zullen werken met vrij weinig autonomie en nog minder nieuwe opties.

Maar voor deze mensen leiden nieuwe deuren en zwarte gaten misschien ook niet naar nieuwe avonturen. Ze zijn zich er juist heel bewust van dat ze aan de andere kant van het gat weer net zo goed met lege handen zouden staan, even laag– of ongeschoold zouden zijn en met hetzelfde tot discriminatie uitnodigende uiterlijk, of er nou wolken of zonnen boven in hun hokjes hangen. Ze weten maar al te goed dat het niet zo simpel is; niet reduceerbaar tot avonturen in zwart wit.

Silvia van de Wal is een antropologiestudente die als standplaats voor het schrijven van haar scriptie Brazilië koos. Dit is de eerste van een serie van drie reflecties op de consequenties van die keuze.

]]> http://standplaatswereld.nl/2011/05/22/een-avontuur-in-hokjes/feed/ 2 standplaatswereld spwsilviafoto1abernessia http://standplaatswereld.nl/2010/10/11/de-ander-en-jijzelf/ http://standplaatswereld.nl/2010/10/11/de-ander-en-jijzelf/#comments Mon, 11 Oct 2010 10:26:29 +0000 standplaatswereld http://standplaatswereld.nl/?p=3939 Lees verder →]]>

Vandaag om kwart voor vier verdedigt João Rickli zijn proefschrift over de Protestantse Kerk in Nederland en haar relatie met de Braziliaanse “ander”: Negotiation Otherness in the Dutch Protestant World.

Proefschrift: Negotiating Otherness

Betekenisgeving van jezelf en je eigen organisatie, is nauw verbonden met de manier waarop je kijkt naar andere groepen. De Braziliaanse antropoloog João Rickli laat dit zien in zijn studie naar het netwerk voor missie- en ontwikkelingsactiviteiten ontworpen door Kerk in Actie en ICCO Alliantie en geïmplementeerd in Brazilië. In het proefschrift beschrijft Rickli op welke manier de ideeën over “de ander”, en de werkelijke relaties en contacten met Braziliaanse partners, invloed hebben op het transnationale netwerk van mensen, geld en symbolische repertoires. De missionaris en diaconale activiteiten in het kader van dit netwerk hebben echter ook een uitwerking op de relatie tussen de centrale besturing van de kerk en de lokale gemeenten in Nederland, en op de manier waarop de kerkgangers ‘de wereld’ ervaren. Zo hebben de mensen in kleine dorpen en gemeenten dankzij de zending van de kerk en het werelddiaconaat meer mogelijkheden om op te treden als wereldburgers en persoonlijk ‘globalisatie’ te ervaren. De Nederlandse Protestantse missie en het werelddiaconaat geeft zo een voorbeeld van de vele variaties waarop groepen en samenlevingen collectief hun relaties met de ‘ander’ verklaren, organiseren en onderhandelen.

De verdediging vindt plaats op 11 oktober 2010 om 15.45 uur in de Aula van de Vrije Universiteit, Amsterdam.

João Rickli was tot voor kort promovendus bij de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij is nu nog als onderzoeker verbonden aan de Vrije Universiteit via het project Creativity and Innovation in a World of Movement (CIM). Op Standplaats Wereld schreef hij ‘Sinterklaas: Beyond Black and White’.

Begin januari zijn onze masterstudenten antropologie vertrokken voor hun veldwerk. Gedurende drie maanden zullen zij eigen onderzoek

In deel 1 laten we Mandy Ronda (25) aan het woord, die vlak voordat ze voor haar onderzoek naar Brazilië vertrok werd geïnterviewd door haar plaatselijke krant. Dit stuk is geschreven door Caitlin Meyer en verscheen op 28 december in de IJmuider Courant.

Mandy Ronda (foto: Mirjam Dorgelo)

Gedurende drie maanden ruilt ze haar flatje in IJmuiden in voor een ecodorp in de buurt van de stad Itacaré, ergens halverwege aan de kustzijde van Brazilië. Daar zal ze wonen, werken en onderzoek doen. Het dorp streeft ernaar zo duurzaam en zelfvoorzienend mogelijk te zijn. Er wonen zo’n vijftig volwassenen en vijfentwintig kinderen.

“Ze proberen een alternatief te bieden voor de huidige maatschappij waarin consumentisme en globalisering zo’n grote rol spelen. Ik vind het heel boeiend want ze combineren een spirituele beweging met iets ecologisch. Ze kunnen natuurlijk niet volledig zelfstandig zijn, want ze zijn wel afhankelijk van de buitenwereld, maar ik vind het een mooi idee. En dat ze daar ook vanuit New-Age-achtige gedachte terechtkomen, zeker in een tijd waarin mensen ver van hun zintuigen en van geloof afstaan.”

Eenmaal in het dorp zal Ronda van binnenuit de gemeenschap beschrijven: ze wordt ‘participerende observant’. “Ik ga in die community leven en meedoen, met de mensen praten, en naast interviews ook observeren. En ik ga ook zelf reflecteren, nadenken over wat mijn rol in het dorp is.”

Of het onderzoek dan nog wel objectief kan zijn? Ronda lacht. “Ja, dat is een terechte vraag. Antropologie is geen harde wetenschap zoals wiskunde of natuurkunde. De resultaten hangen af van de onderzoeker en de afstand die iemand kan nemen van het onderwerp.” Het is bovendien lastig omdat een onderzoeker wel iets moet hebben met het onderwerp, omdat hij het anders niet volhoudt of zich misschien niet goed kan inleven in de gemeenschap waarin hij werkt, maar tegelijkertijd moet hij bewust blijven van de eigen betrokkenheid, emoties en vooronderstellingen.

Ronda maakt zich over beide kanten van de balans geen zorgen. Enerzijds heeft zij hoge ambities om in de toekomst samen te werken met de Verenigde Naties of andere organisaties die zich met ecodorpen en soortgelijke projecten bezighouden. Daarvoor moet je je professioneel en objectief opstellen. Anderzijds heeft zij nu al een binding met Brazilië, alhoewel zij er nooit is geweest. “Je zou het bijna spiritueel kunnen noemen”, lacht de studente.

Dat het daar nu zomer is, vindt ze totaal niet bezwaarlijk. “Voor mijn gevoel zit het in m’n bloed om in een tropisch klimaat te leven. Het is dat ik terug moet komen om af te studeren, anders zou ik misschien wel in Brazilië blijven.”

In het ecodorp is er een onbetrouwbare stroomvoorziening (omdat het daar ter plekke opgewekt wordt door middel van groene voorzieningen) en is de westerse luxe over het algemeen ook ver te zoeken. “Ik zal ook veel rauwe planten en zaden eten, bijvoorbeeld”, vertelt ze, maar dat vindt ze niet zo’n probleem. “Zoveel luxe laat ik niet achter. Ik probeer zelf ook duurzaam en sober te leven. Ik heb geen tv of stereo, geen wasmachine, geen auto, en ik gebruik weinig elektrisch licht. Ik heb wel veel kaarsen aanstaan.”

Door Caitlin Meyer voor de IJmuider Courant.

Zie voor eerdere berichten over Brazilië de bijdragen van Silvia van der Wal, die als uitwisselingstudente een half jaar in dat land studeerde.

Silvia van der Wal

Silvia van der Wal heeft haar uitwisselingsstudie in Brazilië vorige week afgerond. Hierbij haar laatste bericht vanuit Recife, dat eerder verscheen op zwerfpost, weblog van studenten sociale wetenschappen in het buitenland.

Met feliz da vida, een lyrische gemoedstoestand, passeer ik stuiterend mijn buurtgenoten die, tenminste tijdens het voor mij waarneembare moment, in mijn humeur lijken te delen. Bij de hoek van de bakker kom ik de eerste persoon tegen die mijn glimlach niet overneemt. In mijn gedachte staat al vast dat hij mij dadelijk om kleingeld zal vragen, dat ik het zal geven en dan wellicht een gesprek met hem zal aanknopen. Maar deze man heeft andere ambities: hij zal mij eens even op de juiste plaats in de statistieken over straatroof plaatsen.

Recife is in veel opzichten de gevaarlijkste stad van Brazilë. De bewoners zijn zich daar erg bewust van en investeren veel tijd en moeite om toeristen hiervan te overtuigen via algemene waarschuwingen en specifieke verhalen.

Toch had de combi van horrorverhalen en statistische onderbouwingen mijn gedrag nog niet beïnvloed. “Ik heb een hele bijzondere beschermengel”, grapte ik als reactie om mijn koersrichting aan te kunnen houden tijdens een waarschuwingsstroom.

Maar misschien heb ik mijn beschermengel overbelast. De man die naast mij is komen lopen vraagt namelijk niet om kleingeld, maar eist mijn mobiel. Terwijl ik hem verward mijn goedkope Nokia toereik voel ik mijn telefoon trillen, in een reflex open ik het bericht en lees: “De zon schijnt, mijn leventje!” Hoe gepast. Een vriend die aan mij dacht omdat de zon toch nog was gaan schijnen op de dag dat ik naar het strand wilde.

Nog verwarder kijk ik mijn rover aan die plotseling van gedachte verandert. Hij hoeft mijn telefoon niet meer, ik moet maar gewoon doorlopen. De zonneschijn, de bloemen, de auto’s; alles lijkt surreëel, wanneer hij me na mijn ontsnapping aan de statistieken blijft naschreeuwen of ik hem vergeef.

Silvia van der Wal is tweedejaars studente Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie aan de VU. Ze zit nu als uitwisselingsstudent in Brazilië.

Dit bericht verscheen op zwerfpost. Silvia schreef eerder over haar studie in Brazilië, over klassenverschillen in dat land en over een Braziliaanse krottenwijk.

In de favela (foto: Silvia van der Wal)

Door Silvia van der Wal

“Ga je vandaag naar de favela (Braziliaanse krottenwijk)?” “Ja, wat een uitdaging”, antwoord ik vanuit de douche. Ik moet iets geschikts aantrekken om eerst naar de favela te gaan, dan naar het strand en gelijk door naar een feestje. Terwijl ik mezelf mijn gedachten hoor uitspreken, bedenk ik hoe oppervlakkig mijn preoccupatie zal overkomen. “Andere mensen maken zich zorgen over of ze wel levend thuis komen”, was de te verwachten reactie.

Velen hebben al geprobeerd me daarvan bewust te maken. Toch raakten hun horrorverhalen mij niet — misschien klonken ze nog te surreëel. Even vraag ik me af of ik echt geen angst voel, maar vandaag voelt als een feestdag: de dag dat ik Rosemary in haar nieuwe huis ga opzoeken.

Toen ik haar leerde kennen leefde ze op straat met haar vijf kinderen. Ze vertelde mij met zo veel overtuiging dat ze het geld bij elkaar zou krijgen om iets te huren, en ik geloofde haar. Ik wilde vertrouwen op de kracht die haar ogen uitstraalden. Tegelijkertijd vroeg ik me af of al die goedgelovigheid niet gevaarlijk was. Ben ik nu al te betrokken geraakt om nog objectief te kunnen zijn, denk ik terwijl ik met zorg de boodschappen uitzoek die ik haar cadeau ga doen.

Plotseling twijfel ik over mijn plan om subjectiviteit te beperken door alleen met foto’s te werken. Hun ogen kunnen zelf het verhaal vertellen dacht ik — maar ik maak me zorgen over alles wat ik al in woorden heb verzameld. Dan biedt de supermarkt mij ineens een kant en klare oplossing.

Gewapend met kleurpotloden en met twee van Rosemarys zoons als lijfwachten, wandel ik het door mijn middenklassenomgeving meest gevreesde deel van Recife binnen. Voor mijn gastvrouw is haar huis hier echter een ware verovering. Trots leidt ze me rond, zich constant verontschuldigend voor alles wat nog niet in orde is. Het geld voor de huur verdienen haar zoons en zij bij het stoplicht door de ramen van de eeuwig wachtende Recifience automobilisten te wassen, dan wel door ze net niet te wassen in ruil voor een afkoopsom.

Vandaag is het echter zondag en mogen ze kind zijn. Ze slepen me mee in hun spel. Dan haal ik de potloden en het papier tevoorschijn en stel voor dat we allen onszelf gaan tekenen. De kleurtjes worden keurig gedeeld en alle kinderen die ik om me heen verzameld heb, beginnen toegewijd hun papier te versieren.

Al snel verschijnen er vlinders en lachende zonnen, en met wat toelichting kom ik er achter dat ook hun school in vrijwel alle tekeningen vertegenwoordigd is. Mijn beeld van de favela begint al bijna romantisch te worden, maar de kinderen laten ook zien waarom: ik ben zelf in de tekeningen verschenen, omgeven met hartjes en altijd hand in hand met de tekenaar.

Vandaag was een feestdag. Ik kwam hen kleur brengen en ze deelden alles, maar in hun dagelijkse realiteit lacht de zon niet wanneer ze onder hem aan het werk zijn. En als er niet een vreemdeling in het midden zit, willen de jongens hele andere spelletjes met de meisjes spelen, vertellen ze mij. Terwijl ik met drie kinderen aan iedere hand door mijn lijfwachten naar de bushalte word gebracht, besef ik dat ik hun wereld niet begrijp. Ik weet niet of ik het kan gaan begrijpen, maar ik zal het proberen.

Silvia van der Wal is 2e jaars studente Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie aan de Vrije Universiteit.

Dit bericht verscheen ook op zwerfpost. Silvia schreef eerder over haar studie in Brazilië en over klassenverschillen in dat land.

Foto door Derrick T

Antropologiestudente Silvia van der Wal studeert voor een half jaar in Brazilië en schrijft regelmatig over haar ervaringen voor Zwerfpost, weblog voor buitenlandse studenten van de VU Faculteit der Sociale Wetenschappen. In dit bericht vertelt ze over haar frusterende kennismaking met grote klassenverschillen in Brazilië.

Terwijl ik peinzend op de stukjes uit mijn guaranasap bijt, tikt de derde jongen van vanavond op mijn schouder om mij te vertellen dat hij geld wil. Pas als hij weg is besef ik zijn verzoek te hebben geweigerd zonder hem werkelijk te antwoorden of aan te kijken. Het peinzen wat hij verbrak, was om tot een verhaal te komen dat zou illustreren hoe alles aan mijn dagen op de universiteit anders is. Nu was juist die bedelende jongen een goed voorbeeld. Maar ben ik me nu al aan het afsluiten voor die kant van mijn dagelijkse realiteit? Nog geen uur geleden ben ik nog in de les tekeer gegaan omdat een studiegenootje haar presentatie af trachtte te sluiten met de statement dat de vorm van discriminatie in Brazilië subtiel is.

Door Silvia van der Wal ‘Onbeschaamde verleiding en het verborgene’

Een betoverend land vol van samba, de mooiste mulatas en de gewilligheid van allen. Het is niet gelogen en het komt zeker dichter in de buurt van de werkelijkheid dan ons imago van mensen op klompen in een drugsparadijs. Mijn levensritme hier wordt bepaald door dat van de Braziliaanse muziek, door de gewoonte om rond wat wij koffietijd noemen aan het bier te beginnen, door het constante spel van verleiding, en door het vuil dat zich aan mij vastkleeft en dat me verbindt met de stad en met het strand waar je alles weg kan spoelen, om daarna eventueel weer bij het bier te beginnen.

Deze micro‑illustratie is een poging je te vertellen hoe heerlijk het is om in Recife te wonen. Het beeld is echter alles behalve compleet. De contrasterende extremen in deze stad in het Noordoosten van Brazilië leveren unieke beelden, mensen, smaken en heerlijke verhalen op.

Toch beginnen er, wanneer je dat allemaal van dichtbij ervaart, al snel andere, minder positieve aspecten door het oppervlak heen te dringen. Het gaat niet alleen meer over carnaval en vrolijkheid, maar ook over geweld, een nieuwe haaiaanval of onbeschaamde vormen van corruptie.

Erger nog vind ik de klassenverschillen, die soms tot schrikwekkend naar slavernij nijgende taferelen leiden. De ongelijke relaties tussen mensen van dit volk dat zo verenigd kan lijken, krijgen geen plaats in hun verhalen omdat ze al als normaal beschouwd worden.

Recife

Toch houd ik van dit volk, van dit land. Van mijn volk eigenlijk, al antwoord ik nu nog twijfelachtig, wanneer ze vragen of ik Braziliaans ben: “half”. Niet dat dit voor mij een geval is waar percentages iets te betekenen hebben; anders zou ik mijzelf voorstellen als “Silvia, uit Amsterdã, negentig procent Nederlands en al bijna tachtig procent Braziliaans”.

Dat kwam ik dan ook doen, mijn Braziliaanse kant ontwikkelen. Door de samba te dansen op straat, maar ook, en vooral, aan de hand van perspectieven uit mijn andere nieuwe liefde: de antropologie.

Dat ben ik hier op z’n ouderwets aan het studeren. Ik werk me door de Portugese vertalingen van Marx, Durkheim, Levi‑Strauss, en vele andere klassiekers heen, om uiteindelijk met een sterke theoretische basis te kunnen leren van de samba, en allerlei andere ‘Braziliaansheden’.

Silvia van der Wal is derdejaars student Antropologie aan de VU, en studeert momenteel in Brazilië.
Dit bericht is ook op Zwerfpost gepubliceerd.

Door Maarten Deprez

Deze zomer, op het internationale Esperanto-Jongerencongres, liet Alvaro, een Braziliaanse appartementsgenoot, me mate (niet te verwarren met het Engelse werkwoord) proeven. Ik kende mate als een thee‑achtige, maar erg bittere, drank, waarschijnlijk op een verkeerde manier gebrouwen van het groene kruid, yerba mate, dat een kennis eens voor me had gevonden in een Antwerps natuurwinkeltje.

Al had ik de hoop nog niet helemaal opgegeven er, met veel oefenen, aan gewend te raken en ooit met plezier aan het traditionele metalen rietje, de bomba of bombilla, te zuigen, toch stond het glazen potje met een restje kruid me al meer dan een jaar uit te lachen omdat ik de moed niet kon opbrengen het nog eens te proberen. Het was dan ook met een angstig voorgevoel dat ik, deze keer, een eerste slokje nam.

Dat slokje bleek een aangename verrassing te zijn, een nog steeds lichtjes bitter, maar drinkbaar en, eerlijk gezegd, zelfs lekker vocht dat mijn keel kwam binnenstromen. Bovendien viel er nog heel wat meer te ontdekken rond dit goddelijke drankje, dat het middelpunt vormt van een fascinerend stukje Zuid‑Amerikaanse cultuur.

Als nationale drank van Argentinië, Paraguay en Uruguay,  die ook in omliggende landen gedronken wordt, is mate alomtegenwoordig in die regio. Buiten Zuid‑Amerika blijft het iets bijzonders, hoewel het — vooral onder mensen die op zoek zijn naar gezonde voeding — niet geheel onbekend is in Europa en de VS. (Via google stoot je bijvoorbeeld op verhitte debatten over het al dan niet bestaan van een stof mateïne, verschillend van cafeïne.)

Die relatieve onbekendheid bracht Alvaro ertoe om mate, en bijvoorbeeld geen koffie, mee te brengen om zijn land voor te stellen tijdens het cultuurfestival in het centrum van de stad. Als autodidactische etnobotanist wist ik al het een en ander over het gebruik van de Ilex paraguariensis — de aan hulst verwante struik waarvan yerba mate geplukt wordt —, maar de antropoloog in me bleef doorvragen. Terwijl ik Alvaro hielp, ter voorbereiding van dat festival, de mate klaar te maken, vertelde hij me, in zijn Esperanto met aanstekelijk Braziliaans‑Portugees accent, over het belang van mate in Brazilië en omstreken.

Net als koffie en thee in Europa, Azië en de VS, fungeert mate in Zuid-Amerika als smeermiddel voor sociaal contact. In tegenstelling tot koffie‑ of theekopjes echter, is er van de cuia, de kalebas waaruit mate gedronken wordt, in elk huis of elke kantoorruimte slechts één exemplaar aanwezig. Wanneer mensen samenkomen, vult de gastheer die cuia met yerba mate, plaatst de bombilla erin, giet er heet water overheen, en drinkt, als een gebaar van goedwil, de eerste en nog niet optimale mate. Vervolgens biedt hij de cuia om beurt aan elk van de aanwezigen aan, ondertussen telkens heet water bijschenkend. Ondanks de afkeer om samen uit hetzelfde water te drinken — wie de kalebas aanneemt, dient ze daarom, volgens de regels van de beleefdheid, tot de bodem leeg te zuigen — drinken allen mate, uit hetzelfde kruid getrokken, in één cuia.

Een Braziliaanse antropoloog aan de VU, João, die zo vriendelijk was me bijkomende informatie en materiaal voor de foto ter beschikking te stellen, herinnerde zich hoe zijn grootmoeder de familie elke dag rond drie of vier uur ‘s namiddags bijeen riep om mate te drinken en wat zoets te eten. Het mate‑drinken blijft echter niet beperkt tot het traditionele ritueel, en is alleszins met de tijd meegegaan. Tegenwoordig is er mate in builtjes te koop om in je eentje te drinken; naar het schijnt kan je kinderen met een thermosfles en een cuia onder de arm naar school zien gaan; en João vertelde zelfs over openbare cuia’s aan een Braziliaanse universiteit. Alvaro, tenslotte, schonk de mate aan de bezoekers van zijn Braziliaanse kraampje in de vorm van een frisdrank zoals die verkocht wordt op Braziliaanse stranden — gekoeld, met citroensap en voldoende suiker om teleurstellingen te voorkomen. Dat laatste is een verrassende (of niet zo verrassende) analogie van de ons welbekende ijsthee.

Verankerd in oude zowel als nieuwe gewoonten, blijft mate onontbeerlijk in grote delen van Zuid‑Amerika.  De Spaanse, Portugese en andere nieuwkomers zijn, ondanks hun afkeer van de voor‑Columbiaanse bewoners net zo gek op het drankje dat ze van hen leerden kennen. Niet alleen op micro‑niveau brengt mate mensen samen; het is ook, ondanks alle verdeeldheid, een nationaal en Zuid‑Amerikaans symbool dat verschillende landen en verschillende bevolkingsgroepen, als het hen niet verenigt, op zijn minst met elkaar delen.

Maarten Deprez is student Sociale en Culturele Antropologie aan de VU.