image-by-Katrina-Tuliao-via-Flickr-Creative-Commons

Door Daan Beekers In deze tijd van crisis wordt het nieuws gedomineerd door die schijnbaar onvoorspelbare, onstuimige en buitengewoon eigenzinnige entiteit: ‘de markt’. Nieuwspresentatoren en analisten buitelen over elkaar heen met vragen als ‘Wat doet de markt?’ ‘Hoe reageert de markt?’ en ‘Wat vindt de markt daarvan?‘ Inderdaad, het lijkt erop dat die nukkige markt een eigen wil heeft die wij alleen maar lijdzaam kunnen ondergaan. Eigenlijk is dit een heel vreemde gedachte. Maar voor antropologen niet geheel onbekend. Want lijkt die voorstelling van een zelf handelende markt niet erg veel op het animistisch geloof, dat lang gezien werd als de ‘oervorm’ van alle religie?

Animisme is het toekennen van leven en agency (een capaciteit tot zelfstandig handelen) aan niet-menselijke verschijnselen als stenen, maskers, rituele voorwerpen of andere objecten, planten of dieren. Het duidt op het geloof dat ook schijnbaar levenloze objecten en niet-menselijke organismen een ziel bezitten (anima is Latijn voor ‘ziel’ of ‘geest’). Sir Edward B. Tylor, één van de grondleggers van de moderne antropologie, zag het animisme als de vroegste vorm van religie. Volgens hem was het kenmerkend voor de ‘primitieve cultuur’ die wij in het Westen achter ons hadden gelaten, maar die nog te vinden was in zogenaamde ‘niet-westerse’ samenlevingen.

Latere antropologen hebben Tylors theorie bekritiseerd vanwege de daarin besloten aanname van een eenduidige evolutie van ‘primitieve’ naar ‘moderne’ cultuur. Bovendien, zo stelt Tim Ingold in zijn mooie artikel ‘Rethinking the animate, re-animating thought’, hebben onze antropologische voorvaders de samenlevingen die ze bestudeerden vaak niet goed begrepen. Volgens Ingold waren hun theorieën over animisme in feite het product van een eigen, westerse, fascinatie over een mogelijk ‘animating principle, that may be lodged in the interior of physical objects, causing them to go forth and multiply’. De echte animisten, stelt hij dan ook, zijn de westerlingen die erover dromen leven op Mars te vinden.

Toch hebben Tylors ideeën het westerse denken over ‘primitieve’ cultuur verregaand beïnvloed. Het geloof dat levenloze dingen zelf kunnen handelen en daarmee macht over mensen kunnen uitoefenen, wordt nog vaak gezien als kenmerkend voor ‘niet-westerse’ samenlevingen in bijvoorbeeld Afrika en Zuid-Amerika. De westerse samenleving zou daarentegen gekenmerkt worden door rationaliteit en wetenschappelijk denken. Animisme gold dus lang, en doet dat misschien nog steeds, als een denkwijze die de ‘primitieve’ van de ‘beschaafde’ wereld onderscheidt.

Des te opmerkelijker is het dat één van de grondslagen van die moderne, ‘beschaafde’ wereld, de vrije markt, gekenmerkt wordt door voorstellingen die, inderdaad, heel goed in de definitie van animisme lijken te passen. En eigenlijk gaat dit marktdenken nog verder dan het geloof in de bezieling van bijvoorbeeld stenen. De markt is immers niet zo concreet als een steen, maar een uitermate abstract concept dat verwijst naar een heel systeem van economische transacties. Het is aan zo’n vage entiteit dat wij een verregaande capaciteit tot handelen toekennen. Bovendien lijkt die mysterieuze markt een grote macht over ons uit te oefenen. We zijn allemaal afhankelijk van de nukken en grillen van dat onstuimige systeem, dat verworden is tot een soort levend wezen in ons denken.

Tim Ingold heeft dus gelijk: ook, misschien wel juist, in het moderne denken spelen animistische voorstellingen een rol. Sterker nog, zulke voorstellingen kleuren niet alleen onze fantasieën over buitenaards leven, maar ook ons denken over die – juist heel aardse – markt, een bij uitstek ‘moderne’ dimensie van onze cultuur. In sommige opzichten zijn we helemaal niet zo veel rationeler dan de zogenaamde ‘primitieve’ volken die Tylor bestudeerde. Mensen hebben meer met elkaar gemeen dan ze vaak zelf denken.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Hij doet onderzoek naar de geloofsbeleving van jonge moslims en christenen in Nederland. Op dit moment is hij als onderzoeker te gast bij het Zentrum Moderner Orient in Berlijn. Zie ook zijn eerdere berichten op Standplaats Wereld. 

 Zie ook Tijo Salverda’s bankiers en de kredietcrisiscultuur en de berichten over de financiële crisis op dit weblog.

by mac42

Door Daan Beekers Een nachtwake voor de slachtoffers bij de Brandenburger Tor, een grote demonstratie in mijn wijk Friedrichshain en constante aandacht op radio en TV: tijdens de afgelopen weken die ik in Berlijn doorbracht stond de publieke discussie hier in het teken van de door neonazi’s gepleegde moorden op negen middenstanders met een migrantenachtergrond (mit Migrationshintergrund zoals dat hier heet), acht van Turkse en één van Griekse afkomst. Deze moorden werden tussen 2000 en 2006 op verschillende plekken in Duitsland gepleegd en stonden bekend als de ‘döner-moorden’ (twee van de slachtoffers hadden een döner-zaak). De ondernemers werden allen, schijnbaar in koelen bloede, in hun eigen zaak doodgeschoten. Tot voor kort waren de daders niet gevonden.

De recente ontdekking dat drie neonazi’s verantwoordelijk waren voor deze moorden, en voor nog een moord op een politieagente, bracht een grote shock teweeg in Duitsland (de daders behoorden tot de terreurgroep Nationalsozalistischer Untergrund; twee van hen zijn dood aangetroffen na een mislukte bankoverval, de derde heeft zich bij de politie gemeld). Het nieuws maakt duidelijk dat de moorden zonder aanzien des persoons zijn gepleegd, om geen andere reden dan de buitenlandse afkomst van de slachtoffers.

De politie en binnenlandse veiligheidsdiensten waren er steeds van uitgegaan dat het bij de moorden ging om een afrekening binnen een Turkse criminele onderwereld. Met de mogelijkheid van betrokkenheid van neonazi’s leek überhaupt geen rekening gehouden. Nu bewijsmateriaal is gevonden dat duidelijk deze richting uitwijst leeft bij velen de vraag hoe dit ooit heeft kunnen gebeuren. De kritiek op het functioneren van opsporings- en veiligheidsdiensten stapelt zich in rap tempo op. In al die jaren was er geen verband gelegd tussen de moorden en de neonazi terreurgroep, waarin de diensten nota bene behoorlijk diep geïnfiltreerd geweest zouden zijn.

door Akbar Sim (voorheen Meneer de Braker)

Blind aan rechterzijde?

Een veelgehoord verwijt richting de autoriteiten is dat ze zouden lijden aan een zekere blindheid aan de rechterzijde. De prioriteit lag, zeker na 9/11, bij het monitoren van de dreiging van islamitisch extremisme. ‘Was het een fatale vergissing’, vraagt de Frankfurter Allgemeine Zeitung zich af, ‘om de tekenen van extreem-rechts terrorisme in Duitsland te zien als provinciale idiotie, in vergelijking met het overkoepelende islamistische terrorisme?’ De Duitse autoriteiten gingen er volgens Der Spiegel vanuit dat ze extreem-rechts onder controle hadden. Zoals een terrorisme-expert van een regionale afdeling van de nationale veiligheidsdienst oppert: ‘misschien omdat de rechts-extremisten bier drinken en Duits spreken, we denken dat we ze kunnen begrijpen. Met de islamisten na 2001 was dat anders, moesten we echt een andere benadering aannemen. Maar misschien is dat met de rechts-extremisten ook het geval’.

Ook de ervaringen in het recente verleden met het juist links-extremisme van de Rote Armee Fraktion kan bijgedragen hebben aan een bias die de aandacht wegleidde van rechts-extremistisch geweld, dat volgens Der Tagesspiegel stelselmatig wordt onderschat in Duitsland. Een onderzoek van die krant en twee andere dagbladen schatte het aantal dodelijke slachtoffers van rechts-extremistisch geweld tussen 1990 en 2010 zelfs op 138, in plaats van de 48 volgens de officiële telling. Andere stemmen verwerpen het idee van een blindheid op rechts, wijzend op het bewustzijn in Duitsland over het oorlogsverleden.

Overigens was, zoals gesteld wordt in Der Spiegel, het uitzonderlijke van deze daders dat ze de moorden niet opeisten, waardoor ze, zoals de meeste andere terreurgroepen, geen politieke eisen bekendmaakten, copycats opriepen of gerichte angst zaaiden in de samenleving als geheel – tot voor kort dan.

‘Symbolische uitburgering’

Naast deze kritiek op instituties gaan er naar aanleiding van het nieuws over de moorden ook stemmen op voor een brede discussie over xenofobie en racisme, thema’s die gevoelig liggen in het naoorlogse Duitsland, zoals Stefan Kuzmany in een opiniestuk in Der Spiegel aangeeft. Volgens hem illustreert het gebruik van de term ‘döner-moorden’, als benaming voor de misdaden, de omvang van latent racisme in Duitsland. Stel je de verontwaardiging voor, stelt Kuzmany, als er een serie moorden op Duitsers in Turkije zou zijn en die zou worden aangeduid als de ‘sauerkraut-moorden’. Kuzmany wijst bovendien op de veronderstelling dat migranten onevenredig verantwoordelijk zouden zijn voor misdaad: ‘Het politieteam dat onderzoek deed naar de moordserie had de veelzeggende codenaam “Bosporus”’.

door gnu1742

De term ‘döner-moorden’ is inderdaad niet alleen misleidend (slechts twee van de slachtoffers werkten in een döner-zaak), maar ook stigmatiserend, gezien de verwijzing naar het meest stereotype ‘culturele product’ van Duitse Turken: de döner kebap – dat overigens in de huidige vorm in Duitsland door Turkse migranten is uitgevonden en vooral door niet-Turkse Duitsers wordt gegeten (zoals antropologe Ayse Caglar in haar artikel ‘McDöner’ heeft laten zien).

Bovendien, zoals nieuws commentator Andrea Dernbach opmerkt, ‘waren de daden niet tegen middagsnacks gericht, maar tegen mensen’. Ook zij laakt de toenmalige aanname dat de verantwoordelijkheid voor de moorden bij criminele banden van de slachtoffers zelf gezocht moest worden en, in het geval van de moord op de politieagente, in het ‘Sinti-en-Roma milieu’. Wat hier is gebeurd is volgens haar een vorm van symbolische Ausbürgerung, die gepaard gaat met het idee dat de slachtoffers ‘niet “bij ons” horen. Zij zijn de Anderen, de Vreemden.’ Dernbach roept ertoe op om naast integratie meer te spreken over ‘datgene wat integratie het meest belemmert: over racisme’.

Het samenkomen van het nieuws dat de moorden op Duits-Turkse middenstanders door neonazi’s zijn gepleegd, het gebruik van de ongelukkige – zoniet stigmatiserende – term ‘döner-moorden’ om deze misdaden aan te duiden en het falen van de veiligheidsdiensten bij de opsporing van de daders, heeft geleid tot verontwaardiging en kritiek in het debat dat hierover in Duitsland is opgelaaid.

Als kortstondig bezoeker in Duitsland kan, en wil, ik geen oordeel geven over het opereren van de veiligheidsdiensten of de mate van xenofobie en racisme in de Duitse samenleving. Wel kan ik nadenken over wat de kritiek in het Duitse debat zou kunnen betekenen voor de situatie in Nederland. Hier zijn denk ik twee punten van belang.

Ten eerste wijzen de gebeurtenissen in Duitsland, evenals trouwens de aanslag van Breivik in Noorwegen, op de noodzaak op de hoede te blijven voor geweld en terreur uit rechts-extremistische hoek. Ook in Nederland hebben veiligheidsdiensten zich vanaf de jaren negentig sterk gericht op islamitische orthodoxie, zoals Beatrice de Graaff heeft aangetoond (ze duidt dit proces aan als de ‘securitisering’ van religie). De Graaff laat ook zien welke gebeurtenissen en actoren hierbij een rol hebben gespeeld. Ook in Nederland moeten we echter waken voor een bias in de veiligheidsagenda die de aandacht zou kunnen afleiden van andere dreigingen dan die van islamitisch extremisme.

Het tweede punt betreft ons denken over de multiculturele samenleving. Het gebruik hierboven van het Duitse woord Ausbürgerung, ‘uitburgering’, herinnert ons eraan oog te houden voor structurele mechanismen in taalgebruik, handelingen en beleid, waarmee bepaalde groepen symbolisch (maar soms ook fysiek) worden uitgesloten van volledig burgerschap, als geen ‘echte’ Nederlanders worden gezien. Het vanzelfsprekende gebruik in Nederland van de term ‘allochtoon’ kan hier een voorbeeld van zijn (immers impliceert deze term dat hoe ‘goed’ je het ook doet, je gestempeld blijft als ‘niet van hier’ – zie hierover ook Yanow en Van der Haar). Terwijl het debat in Nederland de laatste jaren wordt bepaald door een nadruk op integratie, aanpassing en inburgering, blijft het hard nodig om vormen van structurele segregatie, uitsluiting en ‘uitburgering’ aan de orde te stellen.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Hij doet onderzoek naar de geloofsbeleving van jonge moslims en christenen in Nederland. Op dit moment is hij als onderzoeker te gast bij het Zentrum Moderner Orient in Berlijn. Zie ook zijn eerdere berichten op Standplaats Wereld. 

Door Daan Beekers

 

 

‘Maar het ergste vind ik dat door dit soort uitgesproken en onuitgesproken codes de verbeeldingskracht van de (inderdaad weerloze) kinderen wordt ingeperkt. Het mooie en het bijzondere aan het kinderbrein is toch juist de grenzeloze fantasie, het vrij kunnen ontdekken in een wereld waarin alles mogelijk is – ook de allerraarste dingen? Wie zijn wij om, in naam van wat voor doctrine dan ook, te beslissen wat voor wezens, situaties, gedachten er in een boek mogen staan?’

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU en doet onderzoek naar geloofsbeleving onder christelijke en islamitische jongeren in Nederland. Hij schreef eerder over evangelicale jongeren en andere thema’s.

Geert Wilders (foto door Roel 1943)

Door Daan Beekers ‘De PVV moet helemaal niks!’ Dat twitterde Wilders afgelopen woensdag nadat waarnemend CDA partijvoorzitter Bleker op TV had gezegd dat het aankomende kabinet samenbindend moet zijn, niet splijtend. Maar de PVV moet helemaal niks. Het is typerend voor de politieke opstelling van die partij. Sterker nog, de PVV ontleent haar bestaansrecht aan dat ‘niks moeten’.

De partij gaat haar eigen gang, moet haar eigen gang gaan, omdat ze daar haar electorale kracht aan ontleent. Normen van fatsoenlijke omgang en menselijke waardigheid worden daarbij geregeld overschreden. Dat belooft weinig goeds voor een kabinet dat van gedoogsteun van de PVV afhankelijk is. Die partij zal zich immers blijven manifesteren, moeten manifesteren, als een partij die zich van niemand iets aantrekt, ook niet van de regeringspartijen.

Overigens is het merkwaardig dat het voor Bleker überhaupt nodig was te stellen dat de aankomende regering een samenbindende factor moet zijn. Even merkwaardig is het dat de politieke leiding van het CDA haar achterban blijft geruststellen met de mededeling dat Verhagen er heus wel voor zorgt dat grondrechten als anti-discriminatie en godsdienstvrijheid gewaarborgd blijven in het regeerakkoord. Want zou het geen vanzelfsprekenheid moeten zijn dat een kabinet gericht is op sociale binding, niet op splijting van de samenleving? En moet het niet voorgegeven zijn dat de grondrechten aan de basis staan van welk regeerakkoord dan ook? Dit is dan ook precies de zorg van de CDA-leden en anderen die kritisch staan tegenover samenwerking met de PVV, welk akkoord er ook komt.

In dat licht is het agreement to disagree tussen de beoogde regeringspartijen en hun gedoger de PVV bedenkelijk. Want, zoals Frans Leijnse beargumenteerde in De Volkskrant, een geaccepteerd meningsverschil is een gelegitimeerd meningsverschil. Door het verschil van mening over de islam te accepteren, legitimeren VVD en CDA feitelijk Wilders’ standpunt dat het een gevaarlijke, en dus te bestrijden, ideologie is – ook al onderschrijven ze dat standpunt niet. Bovendien zullen de kamerleden van de PVV gezien dit agreement to disagree waarschijnlijk verder (moeten) gaan in het opzoeken van de grenzen van wat ze kunnen zeggen. Immers, hun bestaansrecht en electoraat hangen er van af. Niks moeten, het is eigenlijk het enige dat de PVV wèl moet.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Hij schreef eerder over onder meer de winst van de PVV bij de afgelopen Europese verkiezingen en de presentatie van het Irakrapport van de commissie Davids. Zie ook de andere bijdragen op dit weblog over Wilders.

Premier Balkenende (foto Roel1943)

Door Daan Beekers Afgelopen dinsdag werd het onderzoek van de commissie Davids over de Nederlandse besluitvorming rond de inval in Irak gepresenteerd. Wat me hierbij opviel was niet de inhoud van het rapport, de politieke reflectie die daaruit voortkwam (of had moeten komen), laat staan het idee dat ik hier een hoogtepunt van onze persvrijheid meemaakte. Nee, wat opviel was het hoge circusgehalte dat de presentatie van de gebeurtenissen kenmerkte en uiteindelijk leidde tot het meedogenloze opslokken van de onderzoeksbevindingen door de politieke waan van de dag.

Dit begon met, zoals presentatrice Eva Jinek het veelbelovend benadrukte, de “speciale uitzending” van meer dan twee uur van de NOS. Al snel werd “live” overgeschakeld naar Den Haag voor de overhandiging van het rapport aan premier Balkenende door commissievoorzitter Davids. En de vraag die je in ieders ogen kon lezen was niet: wat staat er in dat rapport?, maar: zien we hier een MP die voor het laatst zelfverzekerd rechtop kan staan? Zal deze man genadeloos ten val worden gebracht? Doelt Davids op Balkenende als hij zegt Goliath het hoofd te hebben afgehouwen (zoals hij zijn gevoel na het volbrengen van zijn karwei omschreef)?

Dan onder een terecht grote belangstelling van de pers de presentatie van het rapport, waarbij Davids duidelijk en onomwonden de belangrijkste conclusies weergeeft. De meest fundamentele kritiek, tenminste voor mij, was dat de steun voor de inval in Irak een politieke afweging was die bijna automatisch leek voort te komen uit loyaliteit aan de VS. Eenmaal genomen (kennelijk in een kortstondig overleg in kleine kring onder leiding van De Hoop Scheffer), was er voor de regering nauwelijks meer ruimte voor kritische bezinning op dat besluit en werden inlichtingen selectief benut om het al gekozen beleid te onderbouwen.

Maar dan. Het Acht Uur Journaal. Het grote nieuws is dat de PvdA boos is op Balkenende vanwege zijn eerste (inderdaad onverstandige) reactie op het rapport. De grote vraag die iedereen nu bezighoudt is of dit een breuk in de coalitie zal betekenen. En de publieke aandacht is afgeleid van waar het werkelijk om gaat, zoals dat zo vaak gebeurt in Nederland en in andere “mediacratieën”. Het werk van de onderzoekscommissie is al binnen een dag verstomd in politiek gekrakeel, zoals dat heet, tussen partijen. Ook de volgende dagen blijft dit politieke conflict het nieuws beheersen (totdat het de heren gisternacht lukte om het op een akkoord te gooien). Misschien is Davids dan toch zelf Goliath en is het zijn onderzoek dat zo genadeloos ten onder is gegaan aan het zwaard van de politieke waan van de dag?

Wat we werkelijk zouden moeten overdenken is hetgeen de gasten van Jinek, Docters van Leeuwen en De Wijk, in de NOS uitzending probeerden uit te leggen: deze geschiedenis leert ons in de eerste plaats hoe gevaarlijk tunnelvisies zijn in politieke besluitvorming, al helemaal als het gaat om zaken van oorlog en geen-oorlog (termen die Davids terecht liever hanteerde dan het gebruikelijke “oorlog en vrede”). We moeten ons inderdaad hoeden voor de grote verleiding in politiek en beleid om kennis aan te passen aan besluitvorming, in plaats van andersom. Het zou een grote misser zijn om die belangrijke les van dinsdag aan ons voorbij te laten gaan.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Hij doet onderzoek naar religiebeleving onder jonge christenen en moslims in Nederland. Op Standplaats Wereld schreef hij eerder over onder meer de uitslag van de Europese verkiezingen in 2009.

Pal Nyiri schreef een bijdrage over ‘anthropology and Iraq’. De antropoloog Martijn de Koning wijst op zijn weblog op de rol van het Nederlandse beleid inzake Irak in het proces van radicalisering onder een aantal jonge moslims in Nederland.

'Worshipping' door Chiceaux

Door Daan Beekers

Het is ‘cool’ om christen te zijn, zo leerden we afgelopen donderdag tijdens de promotie van Johan Roeland op zijn onderzoek naar evangelicale jongeren. Deze jongeren beleven hun geloof niet alleen in de kerk, maar ook tijdens concerten, festivals en in vriendenclubs. Op de EO-jongerendag komen ieder jaar tienduizenden jonge christenen samen rondom bands en een spectaculaire show van licht, beeld en geluid. En soms wordt zelfs de kerk een soort modern poppodium. Dus religie kan, óók in de moderne samenleving, veel meer zijn dan een privé-aangelegenheid.

Roeland laat in zijn boek Selfation heel mooi zien dat het succes van de evangelicale beweging is te danken aan de manier waarop ze de hedendaagse populaire cultuur heeft weten bij te benen. Popmuziek, festivals, mega-kerken en internet spelen hier een grote rol in. Maar het samenvallen van geloof en populaire cultuur uit zich ook in de grote nadruk op religieuze ervaringen – het persoonlijke en zintuiglijk gevoelde contact met God – en op persoonlijke groei in het geloof.

Deze aandacht voor ervaring, zelfontplooiing en individualiteit zijn kenmerkend voor onze tijd. Het evangelicale christendom, zo toont Roeland aan, kan bijzonder goed overweg met die moderne verlangens. Toch betekent dit niet dat het een en al ‘vrijheid blijheid’ is bij de evangelicaal gelovigen.

Roeland wijst op de striktheid en intensiteit van hun geloof. De jongeren aanvaarden de Bijbel als het woord van God, benadrukken het belang van persoonlijke bekering en de rol van Jezus als verlosser, ze participeren met enthousiasme aan kerkdiensten en andere religieuze bijeenkomsten en houden er een strenge (seksuele) moraal op na. Met andere woorden, ze kiezen ervoor om hun persoonlijke vrijheid in te bedden in duidelijke religieuze kaders en om zich te onderwerpen aan een hogere macht.

Twee collega’s die zich met de islam bezighouden fluisterden ‘t me al tijdens de promotie-ceremonie toe: ‘dit is precies zo voor moslims!’ En inderdaad, het is opvallend dat onderzoek naar jonge moslims – van Martijn de Koning en anderen – tot vergelijkbare conclusies komt.

Ook bij jonge moslims zien we de combinatie van een grote nadruk op eigen keuze en zelfontplooiing enerzijds en een streng geleefde religiositeit anderzijds. Zowel jonge christenen als moslims maken vaak een sterk persoonlijk zoekproces door als het gaat om hun geloof. Velen van hen ontwikkelen daarbij een kritische houding ten opzichte van meer traditionele religieuze praktijken (zoals ze die bijvoorbeeld van hun ouders kennen) en richten zich op een intensieve persoonlijke beleving van wat ze als de essentie zien van hun geloof.

De ogenschijnlijk tegenstrijdige combinatie van individualiteit en orthodoxie onder veel jonge gelovigen roept interessante vragen op. Maar misschien is die combinatie niet eens zo vreemd. Roeland oppert dat evangelische jongeren, juist door zich onder te dompelen in het geloof en zich te onderwerpen aan God, hun eigen ‘ik’ kunnen ontwikkelen en hun individuele verlangens kunnen vervullen.

Maar het is ook mogelijk dat het bij religiebeleving onder Nederlandse jongeren niet in de eerste plaats gaat om het ‘ik’, maar juist om de overgave van het zelf aan een groter collectief en een groter – geheiligd – verhaal. Voor antropologen en andere onderzoekers zou dit betekenen dat we op een andere manier naar geloof moeten kijken, dat ook in onze moderne tijd een grote rol kan spelen in het leven van mensen. Roelands boek is een waardevolle en belangrijke aanzet daartoe.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie aan de VU en doet vergelijkend onderzoek naar religiebeleving onder christelijke -en moslimjongeren in Nederland.

Johan Roelands proefschrift Selfation: Dutch Evangelical Youth between Subjectivization and Subjection is binnenkort verkrijgbaar bij bol.com en is ook beschikbaar online.

Zie ook het artikel in het Reformatorisch Dagblad, ‘Entourage, esthetiek, emotie’.

Anouk Minnes schreef in ‘Beats en jonge moslims’ op dit weblog over de rol van populaire muziek onder jonge moslims in Nederland.

Beekers schreef eerder op dit weblog ‘Superstaatje Europa vs. Natie Nederland’ over de uitkomst van de Europese Verkiezingen in 2009.

This raises important questions for anthropologists. What role can new media play in making political agitation effective? How do these new media give people opportunities to change their world? (Recall Moussavi’s statement in the video: ‘One person=one broadcaster’!) To what extent may the digital revolution transform traditional social and political relationships? Does it change the relation between ‘ordinary’ people and those in power? May the use of internet even affect relationships in the family and those between men and women?

More and more anthropologists are studying the role of new media in people’s lives. In our department for example, Lenie Brouwer looks at Internet use among migrants in the Netherlands, and Donya Alinejad at that among Iranian migrants in the US. Birgit Meyer studies the role of new media in religious practices. Indeed, anthropology has long moved away from the stereotype of studying tribes and clans as isolated groups in exotic places. Instead, it focuses on the very ways people’s lives are changing in the modern world.

By Daan Beekers, PhD student at the Department of Social and Cultural Anthropology (VU University).

foto: Moosterbroek

Gisteravond toen ik van de stembus naar huis liep voelde ik de bijzondere sensatie van gestemd te hebben, mijn stem te hebben uitgebracht, een ‘verworven recht’ zoals dat zo mooi heet, dat niet overal vanzelfsprekend is (zoals ook bleek uit de bijdrage van onze Irakese collega Lahay Hussain).

Mijn enthousiasme verdampte snel toen de eerste prognoses bekend werden. De opkomst tijdens de Europese verkiezingen is op zijn best magertjes te noemen en de uitslag op zijn minst treurig. De meeste Nederlanders hebben niet de moeite genomen om te gaan stemmen en een aanzienlijk deel van de mensen die wel zijn gegaan, hebben op een partij gestemd die juist helemaal niets moet hebben van Europa en de belangen van Nederland vóór alles stelt. Hoe kan het dat wij Europa (nog?) niet kunnen omarmen? Ik denk dat  antropologen, die bestuderen hoe mensen de wereld om hen heen begrijpen, daar zinnige dingen over kunnen zeggen.

Neem het boek Imagined Communities van Benedict Anderson, ongetwijfeld het meest gebruikte boek in antropologisch onderwijs in de afgelopen jaren. De grote verdienste van dit boek is dat het heel mooi laat zien hoe natiestaten bestaan als verbeelde gemeenschap. De kracht van een natie ligt in het sterke gemeenschapsgevoel tussen mensen die elkaar eigenlijk helemaal niet kennen en vaak persoonlijk ook helemaal niet zoveel gemeen hebben. Anderson laat heel mooi zien hoe door het creëren van een historisch besef en het gebruik van symbolen, een gemeenschapsgevoel onder mensen, die eigenlijk onbekenden zijn, verbeeld wordt.

Zo’n verbeeld gemeenschapsgevoel bestaat heel duidelijk in Nederland, maar veel minder in Europa. De geschiedschrijving, symbolen en politiek benadrukken juist de verschillen tussen Europese landen. We kunnen dan ook niet zomaar verwachten dat mensen zich bij de verkiezingen van het Europees Parlement opeens als ‘Europeaan’ gaan zien en begrijpen waarom Europa zo belangrijk is. De media en politiek zouden veel beter aan mensen moeten overbrengen wat dat Europa eigenlijk voor ons betekent en hoe we in Europa met elkaar verbonden zijn, juist ook buiten de verkiezingstijd.

Bovendien staat tegenover het gebrekkige Europese gemeenschapsgevoel juist een sterk oplevend gevoel van Nederlands zijn, dat zich uit in gepassioneerde discussies over onze nationale identiteit, Nederlandse geschiedenis en inburgering van nieuwe landgenoten. Deze preoccupatie met ‘wie wij zijn’ (antropologen zouden spreken van identiteitspolitiek), lijkt alleen maar te worden versterkt door de politieke eenwording van Europa, evenals de toegenomen culturele en etnische diversiteit in Nederland.

Foto: Ryan Valdez

De antropoloog Peter van der Veer stelde 10 jaar geleden al dat ‘Nederland niet meer bestaat’. Die uitspraak moet weliswaar niet letterlijk genomen worden; zijn punt was dat de Nederlandse natiestaat steeds minder belangrijk wordt voor het economisch en politiek handelen van burgers. Ironisch genoeg zoeken veel Nederlanders als reactie hierop juist bevestiging van een bijzondere en unieke Nederlandse identiteit, een soort wanhoopskreet die stelt dat onze verbondenheid meer is dan alleen ingebeeld.

Een groter wordend en bemoeizuchtig ‘Brussel’ is dan het laatste waar we op zitten te wachten. Toch, angst is een slechte raadgever, net zozeer als het ontkennen van een realiteit van grensoverschrijdende verbanden. Hier ligt een taak voor politici, en voor ons allemaal, om te laten zien dat culturele diversiteit niet bedreigend hoeft te zijn en dat enige verbeelding van een Europese gemeenschap verrijkend kan zijn.

Door: Daan Beekers, promovendus aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU), doet onderzoek naar religiebeleving onder jonge moslims en christenen in Nederland.

Verwijzingen:

Anderson’s Imagined Communities.
Van der Veer’s ‘Nederland bestaat niet meer’.