Door Maaike Benders.

De volgende verkiezingen, die twintig jaar later plaatsvonden, werden door haar partij geboycot vanwege oneerlijke spelregels. Een week na de verkiezingen werd haar huisarrest opgeheven, en vervolgens nam een ‘nominale burgerregering’ de macht over van het leger. In de loop van 2011 voerde deze een opmerkelijke hoeveelheid hervormingen door, en zocht onder andere toenadering tot Suu Kyi’s partij. Het resultaat was dat zij zich verkiesbaar stelde voor de tussentijdse verkiezingen. Afgaand op de hoeveelheid merchandise die Yangon de afgelopen maanden overspoelde, lijkt ze wederom af te stevenen op een overtuigende overwinning. In Europa wordt het verkiezingsnieuws op de voet gevolgd. Niet geheel toevallig zal na 1 april het Europese sanctiebeleid op Myanmar worden herzien. De gang van zaken tijdens de tussentijdse verkiezingen lijkt hierbij van doorslaggevend belang. De nieuwe regeringsleiders lijken gebrand op een positief imago, en nodigden zelfs buitenlandse verkiezingswaarnemers uit. Bij de buitengewoon snelle ontwikkelingen zijn wel wat kanttekeningen te plaatsen.

 Hoewel de indruk ontstaat dat Aung San Suu Kyi geen strobreed meer in de weg gelegd wordt, klagen haar aanhangers over voortdurende intimidatie en onregelmatigheden. Zo slagen veel mensen er niet in zich te registreren als kiezer, en verschijnen overledenen op de kiezerslijst. En terwijl de regering verkiezingswaarnemers uitnodigde, werd een onaangekondigde delegatie het land uit gezet, en worden de media nog steeds gecensureerd op overheidskritiek; monitoring dient wel volgens de overheid’s regels plaats te vinden. Ondertussen vindt in de noordelijke Kachin staat nog altijd een conflict plaats tussen het overheidsleger en gewapende Kachin, met een groot aantal vluchtelingen tot gevolg.

Is hier nu sprake van een Birmese ‘Renaissance’, of een schijnvertoning? Hierover is men het zowel binnen als buiten het land niet eens. De overheid heeft concrete concessies gedaan op het gebied van politieke gevangenen, economische ontwikkeling en vredesonderhandelingen. Maar gezien de militaire achtergrond van de huidige machthebbers, is een bepaalde mate van wantrouwen niet onbegrijpelijk. Velen wijzen er bovendien op dat verandering aan de top niet automatisch leidt tot verbetering op lokaal niveau. Aangezien de regeerstijl onder het Birmese leger werd gekenmerkt door angst zaaien en incompetent leiderschap, is het niet verwonderlijk dat lokale leiders in deze onduidelijke tijden teruggrijpen op repressieve middelen. Dit is een erfenis van decennialang militair bewind, die zelfs met de beste bedoelingen niet in korte tijd ongedaan gemaakt kan worden.

Misschien wel de grootste onzekere factor schuilt in de aanstaande economische ontwikkelingen. Nu een nieuwe politieke lijn lijkt ingezet, staan investeerders en toeristen te springen om dit relatief onontdekte land te betreden. Van de recente economische maatregelen, zoals verruiming van investeringsmogelijkheden en een belastingvrije periode voor buitenlandse investeerders, is nog lang niet duidelijk hoe deze de meerderheid van de Birmese bevolking zullen beinvloeden. De bekende econoom Joseph Stiglitz, die onlangs het land bezocht in de rol van adviseur, sprak de hoop uit dat Myanmar zou leren van de door andere landen begane fouten op het gebied van economische groei.

Een grotere kloof tussen arm en rijk zou desastreus zijn voor Myanmar’s ontwikkeling op de lange termijn. De huidige regering staat ontegenzeggelijk een zware klus te wachten. De bevolking kan alleen maar hopen dat een toekomstige bijdrage van Aung San Suu Kyi, de NLD, en een groot aantal buitenlandse actoren uiteindelijk zal leiden tot een einde aan het geweld en het begin van duurzame economische groei.

Maaike Benders werkt op de afdeling sociale en culturele antropologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Door Ivette Hoenderdos en Linda van der Torre

            Voor ons – enigszins Midden-Oosten leken – was met name het beeldmateriaal van Farsad Aria uit Iran een goede introductie op het onderwerp. Aria gebruikt historisch materiaal om een documentaire te maken over de Groene Revolutie in Iran en de nasleep ervan. Aan de hand van dit materiaal wil hij laten zien dat er, buiten de betere toegang tot informatie dankzij sociale media, weinig veranderd is in vergelijking met dertig jaar geleden. Hij wees er bijvoorbeeld op dat in de huidige revolutie in Iran precies dezelfde slogans worden gebruikt als die er dertig jaar geleden gebruikt werden. Door dit in beeld te brengen wees hij gelijk op de problemen van een dergelijke revolutie; wat in Iran begon met een revolutie van iedereen, veranderde later in een revolutie met een duidelijke leiding.

            De andere twee documentaire makers, Ahmed Kamal Jawad uit Irak en Ros Abdelfatah uit Syrië, werken beiden met eigen en meer actueel materiaal. Jawad, op moment van spreken in onzekerheid of hij in Nederland mag blijven, laat enkele filmfragmenten zien uit de omstreden documentaire www.gilgamesh.21 en een korte film over de Bagdad Film school. De studenten vertellen voor de camera hoe risicovol het voor hen is om zich met filmen bezig te houden in Irak – de inlichtingendienst houdt hen namelijk nauwlettend in de gaten. Jawad zegt dat mensen in het publieke leven in Irak zeer wantrouwig tegenover filmploegen zijn; hij spreekt over een fobie met betrekking tot camera’s. De filmpjes die wel naar buiten komen van Irak zijn bijna allemaal gemaakt met mobiele telefoons – en dus vaak van slechte kwaliteit; maar daardoor niet minder van waarde. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het verhaal van de laatste spreker. Abdelfatah is actief bezig om via Facebook beeldmateriaal te verzamelen vanuit Syrië om dit naar buiten te brengen. “Elk individu kan zijn stem laten horen en zo een connectie maken met de buitenwereld”. Wij wachtten met grote interesse af op de film (werktitel) De rol van de sociale media in Syrië van Abdelfatah.

Hoewel de sociale media in sommige landen nog sterke restricties kennen, geven ze meer en meer de mogelijkheid aan individuen om een eigen ‘journalistieke’ bijdrage te leveren over een wereld in onrust. De documentairemakers van deze avond functioneren als medium; met het beeldmateriaal van contacten uit het Midden-Oosten willen zij gebeurtenissen van aldaar delen met de buitenwereld via films en sociale media. Om dit te kunnen doen hebben ze een groot offer moeten maken; zij moesten vluchten uit hun geboorteland – vrienden en familie werden achtergelaten. Op de vraag uit het publiek waarom zij dit werk doen, zegt Abdelfatah: “Vrijheid, wij zoeken naar democratie”. Niet alleen hebben wij deze avond veel nieuwe kennis opgedaan met betrekking tot de onrust in het Midden-Oosten; maar ook is wederom bevestigd hoe de sociale media datgene waarover in ‘het nieuws’ wordt gezwegen onder de aandacht kunnen brengen.

Ivette Hoenderdos en Linda van der Torre zijn derdejaars studenten Culturele Antropologie van de VU.

Thijl Sunier, hoogleraar op onze afdeling, was nauw betrokken bij een onderzoek over de Islam in Turkije. De uitkomsten tonen aan dat het aantreden van de pro-islamitische politieke partij AKP in Turkije in 2003 er niet toe heeft geleid dat de islamisering van Turkije sindsdien meer wordt gepromoot door het Turkse Directoraat van Godsdienstzaken, Diyanet. Dat is een van de uitkomsten van een onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam en de Universiteit Utrecht, dat op 27 januari bekend is gemaakt.

"I can see a light at the end of the tunnel" - Women lighting candles at a temple in Chiang Mai

By Ursula Cats How many times have the people from Burma used the slogan: “Free Free Aung San Suu Kyi”? And now she is “really” free, the regime has released her, without constraints, from her fifteen years’ house arrest. In Burma people are very happy, but also around the world there is great relief. A young female student from Yangon told me today: “When Aung San Suu Kyi was released I cried. Before the future looked like a dark tunnel, but now there is a light. I think we all feel more alive again.” When I talk to the women I work with, their excitement is palpable. Aung San Suu Kyi spreads hope; she stands for unity among the people of Burma. She is seen as a strong leader who loves her people. Throughout the years her voice was silenced, but they’ve build their own ideas on the core stances of her visions. Many people are ready to work alongside Aung San Suu Kyi and are prepared to carry on, even if she would be cut off from her people again. This is in line with her wish: “I cannot do it alone. I think we all have to work together. We will have to find a way of helping each other” she said, while calling for the release of more than 2100 political prisoners still in jail (The Age, 15 November). The fact that so many political prisoners remain behind bars is one of the many reminders to the world that despite Aung San Suu Kyi’s release, the people in Burma are not really free.

Hence, although the step taken to release Aung San Suu Kyi is rightly celebrated, the dictatorial regime is still in charge. “It can be seen as distracting the outside world from the unfair elections that have just been held”. This is what Nang Ong (28 year old woman from Burma) tells me when we discuss Aung San Suu Kyi’s release on the phone. The regime’s Union Solidarity and Development Party (USDP) won the elections. It is strongly believed that the party will not change its firm grip on the people and initiate democratic reforms in Burma. Already at Election Day, violence erupted along the Thai border. In and around the border town of Myawaddy 20.000 people had to flee to Thailand, because of severe fighting during which many houses were burned down. The clashes are believed to relate to measures taken to enforce a smooth election process. Armed forces stemming from different ethnic groups had to join the Burmese troops to guard the border under Burmese command. This has brought unrest across the militarized areas along the borders. It is also said that people were forced to vote for the regime’s party at gunpoint.

Ursula during a public briefing in the Netherlands in November 2010

When I ask Ong what she thinks will happen with the country and Aun San Suu Kyi now, she says: “Aung San Suu Kyi cannot change things in our country in a short time, maybe over a long period. But I am afraid that she will be jailed again or that she will be killed in an attack. She has been released several times before and has often been threatened and once almost died. The regime just plays a game, they can free her whenever they like and lock her up again as easy as that”. The people of Burma are not free and so Aung San Suu Kyi is not really free either. No one knows what steps the regime will take next.

Let us therefore not forget about the circumstances that people live in both within Burma and in exile. Let us all think critically about how power systems around the world create inequality and exclusion. After this let’s take action together.

Aung San Suu Kyi is free in an unfree country.

Let’s pay tribute to Daw Aung San Suu Kyi and let her and all the people of Burma know that the world stands with them in their struggle for democracy and respect for human rights.

There are still more than 2,200 political prisoners in Burma. The UN should work to facilitate negotiations between the dictatorship, Aung San Suu Kyi’s National League for Democracy, and ethnic groups. UN Secretary General Ban Ki-moon is not actively working to make this happen. Please sign this petition to get Ban Ki-moon to take action on Burma.

Follow the latest developments on The Irrawaddy.

Ursula Cats finished her Master’s degree in Social and Cultural Anthropology at VU University Amsterdam in June 2010. She now works for an NGO she set up in Chiang Mai, Thailand. See also her earlier post on standplaatswereld.

Door Tijo Salverda “De elites moeten ons redden.” Want, zo luidt de vooronderstelling, “in een democratische samenleving zijn het de elites die de beschaving hoog moeten houden en het goede voorbeeld moeten geven.”

In het artikel, “Veel parallellen PVV en fascisme” (De Volkskrant, 2 november jl.), worden opnieuw dezelfde argumenten gebruikt zoals de laatste tijd wel vaker als het over de huidige situatie in Nederland gaat. Maar hebben we de elites eigenlijk wel nodig voor onze redding?

Laat ik vooropstellen dat ik a priori niets tegen elites heb. Ook ga ik me hier niet mengen in de argumentatie van filosoof Rob Riemen m.b.t. Geert Wilders. Maar over de “gewenste” rol van de elites wil ik wel wat zeggen. Vooral ook omdat ik me voor kan stellen dat onder een groot deel van de bevolking een sentiment heerst dat het niet goed gaat met Nederland, dat omgangsvormen verslechteren en dat we veel minder van elkaar tolereren. Maar als je dat wilt verbeteren, dan zou ik me niet alleen richten op de “voortrekkersrol” van elites.

De geschiedenis leert ons dat elites vaak degenen zijn die verandering tegenhouden. En bovendien hun eigen positie meestal aanzienlijk belangrijker vinden dan die van de meerderheid van de bevolking. Democratie hebben we niet zo zeer te danken aan de elites, wel – mede – aan bepaalde groepen in de elites (of de lagen net er onder) die het voortouw namen in veranderingsprocessen. Deels kwam dit voort uit idealen. Maar deels ook uit machtsstrijd aan de top. Met steun van de massa wordt je invloed per slot van rekening groter. En dan helpt strijden voor algemeen stemrecht en belangen van de hele bevolking natuurlijk. Met als resultaat, alle voordelen van de huidige democratie. Dat vervlakking daarvan een keerzijde is, zoals Riemen betoogt, lijkt me nog geen reden de invloed van elites te vergroten.

Bovendien suggereert de voortrekkersrol van de elites een nogal merkwaardige tweedeling. Ten eerste, alsof elites niet door dezelfde algemene cultuur en maatschappij worden beïnvloed als de rest van de samenleving. Het zijn per slot van rekening ook gewoon mensen. Dus ook elites gedragen zich irrationeel en kennen onbeleefde omgangsvormen, al is het soms alleen maar door hautain gedrag. Ten tweede suggereert het dat elites de enige zijn met fatsoen en moraal. En dus noodzakelijk om “het volk” aan de hand te nemen. Dit lijkt me gezien het voorafgaande een discutabele vooronderstelling.

Waarschijnlijk heeft een verslechtering van omgangsvormen veel meer te maken met het verkeerde voorbeeld. Op straat, de televisie en ook in de Tweede Kamer. Slecht gedrag doet slecht volgen. Het wordt de norm. Zowel linksom of rechtsom heeft het dan weinig zin om met de term elite te gaan strooien. Wat dan wel de juiste oplossing is? Ik zou het met deze complexe problematiek ook niet gelijk weten. Maar wat in ieder geval telt zijn onze algemene en dagelijkse omgangsvormen. En daar valt nog wel wat terrein te winnen. Reken dan niet louter op de elites. Het gaat om mensen met visie, met durf, ongeacht afkomst, die het goede voorbeeld geven. Niet omdat er een wens is om “het volk” op te voeden. Maar omdat de wens is net zo bejegend te worden als je anderen bejegent. Deze mensen moeten zeggen: “Zou dit niet een goede manier van omgaan met elkaar zijn? Zijn dit niet de geestelijke waarden waar we in onze zwaar bevochten democratie voor moeten strijden?” En dan uiteraard zelf wel de daad bij het woord voegen!

Tijo Salverda is antropoloog aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is  aan de VU gepromoveerd op een onderzoek naar elites in Mauritius. Op standplaatswereld schreef hij eerder over onder meer de heimelijke liefde van economen en bankiers en de kredietcrisis.

 Er bestaat geen twijfel over dat de aanstaande verkiezingen in Birma oneerlijk zullen verlopen. De huidige regering stelt alles in het werk om een nieuwe politieke nederlaag te vermijden. Omkoping, censuur en vergaande intimidatie van de politieke oppositie zijn aan de orde van de dag. De meeste politieke activisten pleiten daarom voor een internationale boycot van de verkiezingen, die zij omschrijven als ‘nep verkiezingen’ en ‘militaire selectie’. Veel van de huidige leiders hebben zich namelijk ontdaan van hun militaire status en zijn daarmee verkiesbaar. Bovendien hebben zij zelf een nieuwe grondwet opgesteld die voorschrijft dat 25% van de regeringszetels is voorbehouden aan het leger. In regio’s waar de meeste politieke weerstand verwacht wordt kunnen politieke partijen zich vaak helemaal niet registreren, of zijn de verkiezingen bij voorbaat geannuleerd wegens ‘veiligheidsrisico’s’. De grootste angst die ten grondslag ligt aan de oproep tot een verkiezingsboycot is dat de verkiezingen internationaal beschouwd worden als substantiele verbetering, en dat men overgaat tot de orde van de dag, terwijl aan de grootschalige mensenrechtenschendingen in Birma niets gedaan wordt. Deze campagne richt zich dan ook met name op de internationale gemeenschap, die wordt opgeroepen de verkiezingsuitslag niet te erkennen en de oproep tot een internationaal VN onderzoek naar mensenrechtenschendingen te steunen.

Anderen zien de verkiezingen als een noodzakelijk kwaad, of zelfs een hele kleine stap in de goede richting. Zo is er een groeiend aantal maatschappelijk betrokken jongeren die de kans grijpen om zich voor het eerst te mengen in het politieke proces. In de aanloop naar de verkiezingen proberen zij zo veel mogelijk landgenoten te informeren over hun burgerrechten en verantwoordelijkheden. ‘Veel mensen weten niet eens hoeveel stemmen ze moeten uitbrengen’, zegt een van hen, ‘op het platteland gaan militairen al langs de huizen om rijst uit te delen in ruil voor steun. Die mensen denken dat ze al gestemd hebben, en zullen tijdens de verkiezingen dus niet komen opdagen.’ Een twintigjarige ‘verkiezingsvoorlichter’ vertelt dat haar ouders zowel trots als bezorgd zijn over  haar activiteiten. Alleen al het verschaffen van objectieve informatie kan gevaarlijk zijn: ‘Helaas kan ik hiervoor in de gevangenis belanden’. Niet alleen inmenging in politiek kan tot lange gevangenisstraf leiden. Een aantal mensen zit een lange straf uit voor het verschaffen van humanitaire hulp na cycloon Nargis in 2008 een cycloon van nog groter formaat, maar ogenschijnlijk minder menselijke slachtoffers, trof het land overigens enkele weken geleden, maar zoals vaker werd dit nieuws ondergesneeuwd door nieuws uit landen met betere informatievoorziening).

 De nieuwe generaties in Birma worden minder geplaagd door het trauma van de neergeslagen opstand in 1988 en de genegeerde verkiezingsuitslag van 1990. Veel jongeren zijn bezorgd over de toekomst van hun land. Hun frustratie richt zich niet uitsluitend op de overheid. ‘In de media van buitenaf wordt ons voorgehouden dat er twee keuzes zijn: je bent voor Aung San Suu Kyi of je bent voor het leger. Wat is dat voor onzin. Met beiden heb ik niks. Wij werken op onze eigen manier aan een betere toekomst voor onze mensen’, aldus een twintiger met politieke aspiraties. Naar zijn mening moet buitenlandse inmenging beperkt blijven tot investeringen. Dreigen met economische sancties of juridische procedures is een typisch westerse reactie en zal in Birma geen effect hebben, zo meent hij. Zonder uitzondering zijn de jongeren bezorgd over de slechte staat van het hoger onderwijs. Op de universiteit hoef je slechts informatie te herhalen voor het behalen van je diploma. Studenten hoeven nauwelijks te verschijnen en leren haast niets. Generaties groeien op zonder enige training in kritisch denken. Door het slechte economische beleid zijn veel mensen bovendien zo druk met overleven dat ze zich nauwelijks interesseren voor onderwijs, laat staan de landelijke politiek.

 Kritische jongeren die lesgeven op overheidsgezinde scholen, ‘illegale’ ontwikkelingswerkers met ouders in dienst van het ministerie, demonstranten die door vader vanuit het leger worden ingeseind wanneer men overgaat tot geweld, het palet aan loyaliteiten en meningen in Birma is verre van zwart-wit. Een eenduidige oproep tot een verkiezingsboycot ligt daardoor niet voor de hand. Ondertussen zorgen de verkiezingen voor de behoefte onder jongeren om een eigen, geinformeerde mening te vormen, en hierover waar mogelijk in debat te gaan. Veel meer dan voorgekookte verkiezingen zou dit het begin kunnen zijn van een echt democratisch proces.

Maaike Benders werkt op de afdeling sociale en culturele antropologie aan de VU.

Door Oscar Salemink Gisteren sloeg ik – genietend van een kop koffie en een Jumbo Stroopwafel Bereid met Roomboter (per stuk te koop bij de Seven Eleven om de hoek hier in Taipei) – de opiniepagina van de Taipei Times open, waar mijn oog viel op een grote cartoon, over ongeveer een derde van de (broadsheet) krant. In de cartoon wandelt een gezin – vader, moeder, kind – over een hangbrug naar een donkere muur met een poort waardoor licht schijnt, en bewaakt.

De ‘vader’ in de cartoon vertoont een opvallende gelijkenis met onze oerhollandse schrijver Kader Abolah. De titel van het artikel is ‘Europe’s complex fear of immigrants’, en is geschreven door ‘one of Holland’s leading writers [who] laments the way that the migrant dream has turned to suspicion on both sides’. De auteur blijkt niet de (besnorde) Kader Abdolah maar de (kalende) Abdelkader Benali, die dit opiniestuk had toegestuurd aan de Engelse krant The Guardian.

Het artikel  behelst een persoonlijk verhaal over zijn kennismaking met het gastvrije Nederland van de jaren tachtig; over de veranderingen in de jaren negentig en vooral sinds 2001; over zijn ongemak – als ‘seculiere’ Nederlander van Berber-Marokkaanse afkomst – met zowel de ‘islamisering’ van de migrantengemeenschap zelf als met het opkomend populisme in Europa.

Dat is oud nieuws voor Nederlanders. Op afstand probeer ik het nieuws een beetje bij te houden: de verWildersing van de Nederlandse samenleving en politiek; de dreigende teloorgang van een politieke partij die haar politieke principes verkwanselt om de machtsgeile ambities van haar nieuwe Leider te realiseren; de teloorgang van onze reputatie in het buitenland; en in schreeuwend contrast een juichend verhaal in de NRC (of was het Volkskrant?) over het feit dat Nederlandse boekrecensenten steeds minder vaak vermelden dat een schrijver een migrantenschrijver is – want we discrimineren toch niet echt! Eerlijk waar! Maar waarom is Abdelkader Benali’s verhaal wereldnieuws in Taipei, en Kader Abdolah’s snor goed voor een reuzencartoon in het verre Taiwan?

Taiwan heeft natuurlijk zijn eigen sores. Het is democratisch maar ook corrupt, zoals in de lokale kranten te lezen valt. Het is zo bureaucratisch dat het Nederland bijna naar de kroon steekt, waardoor buitenlandse arbeidsmigranten als ikzelf – net als in Nederland – tussen wal en schip dreigen te vallen. Het is onvriendelijk voor arbeidsmigranten uit Indonesië, de Filippijnen, Thailand en Vietnam, die de onderklasse bevolken, maar tegenwoordig relatief vriendelijk voor de inheemse Aborigines (van vóór de Chinese kolonisatie) die er nu prominent voor mogen zorgen dat Taiwan een zelfstandige positie kan claimen tegenover de territoriale aanspraken van China. Die territoriale aanspraken leiden overigens tot gevaarlijke oorlogsretoriek en marine-acties, zoals ook blijkt uit de recente aanvaringen tussen China en Japan, en China en Vietnam, over Chinese aanspraken op zo’n beetje alle zee (+ grondstoffen) tussen de Chinese kust en Japan – Okinawa –Taiwan – Filippijnen – Maleisië en Vietnam. Plus de Chinese aanspraken op Taiwan zelf, met een steeds sterker en dreigender Chinees leger, en steeds grotere moeilijkheden voor Taiwan om aan wapens te komen ter zelfverdediging.

Dus waarom Benali in de Tapei Times? Het past in een patroon van gesprekken met vooral vreemden die je als Nederlander gedwongen bent te voeren in Azië. Tot 2002 gingen die gesprekken vooral over voetbal – over Oranje, over Kroeief [Cruyff], Vanbastén en Koeliet [Gullit]. Soms over Philips radio’s die vooral ouderen zich nog herinneren, soms over die mooie bloem toeliep [tulp], soms over Rembrandt en Vincent van Gogh. In 2002 kreeg ik plotseling vragen over Pim Fortwien [Fortuyn] en wat er toch in Nederland aan de hand was? Daarna de moord op Theo van Gogh – een bekende achternaam voor de meesten – en weer de vraag wat er toch aan de hand was in het leuke, vrije, tolerante Nederland dat vooral bekend stond om sex (de Wallen) en drugs (te koop in koffieshops) – zij het minder om rock&roll? En daarna Wilders met zijn wilde uitspraken, zijn wilde haren, zijn Fitna-film, en zijn Moslim-haat. Hoe kan het toch dat zoveel Nederlanders een dergelijke populist volgen, dat ons leuke, kleine, gastvrije landje zo gepolariseerd en verbitterd is geraakt?

Dus bestaan mijn gesprekken nu uit voorzichtige verklaring, voorzichtige verontschuldigingen, voorzichtige pogingen om uit te leggen dat Wilders slechts het standpunt van een minderheid vertolkt. Maar die laatste vlieger gaat niet meer op nu ook de regering is verWilderst, niet alleen tot afgrijzen van oud- en nieuwlinksers, maar ook van een oudere generatie ‘rechtse’ politici die hun morele kompas hebben afgestemd op verzet tegen discriminatie en stigmatisering. Dus sta ik – ondanks de Jumbo Stroopwafels Bereid met Roomboter – langzamerhand met mijn mond vol tanden als mij weer eens om uitleg wordt gevraagd omdat Nederland in  het buitenland in het nieuws is. Waar een klein land groot in kan zijn…

Oscar Salemink is hoogleraar op de afdeling Sociale en Culturele Antropologie aan de VU. Eerder schreef hij ‘Hoe dicht bij huis zit de rot? Over corruptie ver weg en dichtbij’ op Standplaats Wereld. Hij verblijft op dit moment in Taipei, Taiwan.

Steminkt

Lidewyde Berckmoes doet onderzoek met jongeren in Burundi. Eind mei vonden er de gemeenteverkiezingen plaats. Tegen de verwachtingen in, leden oppositiepartijen een grote nederlaag, waarop zij zich terugtrokken uit de presidentiële verkiezingen van twee dagen geleden. Zij wilden niet deelnemen aan oneerlijke, ‘gestolen’, verkiezingen. In het land is het sindsdien onrustig. Gelaten wacht iedereen af wat de toekomst brengt. Oorlog, dictatuur, of is er toch nog kans op  vrede en democratie?

Sinds kort heb ik het gevoel dat ik een vreemde ben in dit land. Ik ben mijn feeling kwijt met wat er speelt. Het begon op de dag van de start van de presidentiële verkiezingscampagne, ongeveer 2 weken geleden. Ik zat bij een Ethiopisch restaurantje met wat vrienden toen de eerste smsjes over granaataanvallen in de stad binnenkwamen.

Vier granaten: twee in populaire buitenwijken, één bij een lokale bar, één midden in het centrum voor de ingang van het luxueus hotel dat voorheen Novotel heette en nog steeds bij die naam bekend staat. Er waren gewonden, geen doden gelukkig. Sinds die avond valt er iedere avond ten minste één granaat. Vaak in de hoofdstad, maar ook elders in het land. Niemand weet echt wie erachter zit. Oppositiepartijen beschuldigen de overheid, overheid de oppositie. ‘Een onverzadigbaar fantoom’, volgens een lokale krant.

Vlag van de partij aan de macht

Een paar dagen later zat ik in het binnenland, in Ruyigi. ’s Avonds stuurde een Nederlandse vriendin me een bezorgd smsje om te zeggen dat ik beter binnen kon blijven, want het was erg onrustig in de hoofdstad. Er gingen geruchten over geplande aanvallen. Ze was even vergeten dat ik buiten de stad was. De Burundese collega’s met wie ik voor het avondeten in een restaurantje zat, kregen ook aan de lopende band angstige berichtjes van familieleden uit de hoofdstad. Eén dame aan tafel keek bezorgd omhoog naar een klein ruitje ongeveer 3 meter boven ons hoofd. ‘We hebben onze tafel niet zo strategisch gekozen’, merkte ze op, ‘ze zouden daar een granaat door kunnen gooien en dan zitten wij er direct onder’. Alle andere tafels waren leeg, maar niemand stond op om te gaan verzitten. Niemand leek zich te willen overgeven aan die angst.

Een week ervoor vroeg een vrouw me nog of ik niet bang was om in Burundi te zijn, een land dat net uit de oorlog komt. Ik antwoordde steevast: ‘Ik word pas bang als de lokale bevolking ook bang wordt’. Maar nu het zover lijkt te zijn, weet ik het niet goed. Moet ik nu bang zijn? Ik voel eerder een mengeling van teleurstelling en boosheid. Al weet ik niet zo goed op wie ik boos moet zijn.

Weer terug in de hoofdstad, sprak ik er met een paar jongeren uit mijn onderzoek over. Zij leken niet zo bang. Maar was dat omdat er toch niet zoveel is om zorgen over te maken, of ligt hun ‘alarmgrens’ hoger? De buitenwijken waar zij vandaan komen zijn de afgelopen decennia tenslotte zwaarder getroffen door het geweld dan de meeste andere plaatsen in het land. Ze zijn wel wat gewend. Ik herinner me dat toen ik een paar maanden geleden een jongen vertelde dat ik niet zo goed had geslapen nadat ik geweerschoten in mijn buurt had gehoord, hij merkte op dat er bij hem altijd een soort warme jeugdherinneringen opkwamen als hij dat weer eens hoorde na lange tijd.

De geruchtenmolen draait in ieder geval op volle toeren. De belangrijkste oppositiekandidaat, en tot 2008 rebellenlegerleider, is sinds een paar dagen uit het zicht verdwenen. Hij zou gevlucht zijn om in Congo weer een rebellenleger op te bouwen, of om arrest te voorkomen, of hij is gewoon op vakantie? In de populaire wijken waar ik onderzoek doe, zouden ook een aantal jongeren zijn verdwenen, wellicht om zich aan te sluiten bij de rebellen. Bovendien zouden er wapens ingezameld worden onder de ex-strijders, en een vreemde vracht zou zijn aangekomen op het vliegveld van Bujumbura. Het is moeilijk om te zeggen of deze geruchten gevoed worden door alleen angst, of ook door concrete aanwijzingen. Het gerucht dat de hoofdstad zou worden gebombardeerd op de dag van de verkiezingen, eergisteren, bleek gelukkig niet waar te zijn.

Lokale stembureau Cibitoke

Op zijn of haar manier probeert iedereen zich een beetje in te dekken. Ik ook. Toch maar de nummers van veiligheidsexperts noteren, misschien wat extra eten inslaan, ‘s avonds wat vroeger naar huis dan anders, extra batterijen voor de radio om op de hoogte te blijven van het laatste nieuws, extra krediet voor de telefoon, en misschien voorlopig even niet naar de Havana club, want, als ik het fantoom was en de expatgemeenschap wilde raken, dan zou ik daar als eerste toeslaan. Op mijn vraag hoe Burundese jongeren hiermee omgaan, antwoordde een jongeman me: ‘als het oorlog wordt, dan is het niet onze eerste keer. We zullen veel lijden, heel veel lijden. Maar we weten hoe we moeten vluchten.’ Hij probeert de situatie zo kalm mogelijk te benaderen.

Misschien ben ik toch niet mijn feeling kwijt met wat er speelt, maar is dat het precies: een onbestemd gevoel. ‘De tijd zal het ons leren,’ de frase die mij hier al tig keer is verteld, krijgt steeds meer betekenis voor me.

Lidewyde Berckmoes is promovenda aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Op het moment is ze in Burundi voor haar onderzoek naar de rol van jeugd in vredesopbouw. Op Standplaats Wereld schreef ze eerder over Burundi Bakstenen en wantrouwen, Over demobilisatie en (on)vrede en Vergeten we Burundi?

Door Thijl Sunier Over minder dan een maand zijn er landelijke verkiezingen in Nederland. In een tijd waarin de partijvaste stemmer langzaam uitsterft, de visionaire politicus een relict uit het verleden is geworden en het politieke klimaat voor een belangrijk deel wordt bepaald door de waan van de dag, is ons politiek kapitaal gereduceerd tot de stemwijzer en het kieskompas. Je stemt niet meer op een bepaalde partij omdat je je verwant voelt met de politieke cultuur van die partij en je politieke idealen bij die partij in goede handen zijn, maar omdat die partij zegt ‘problemen aan te pakken’, het straatje schoon te vegen. De kiezer is een cliënt met eisen.

Ik vind dat jammer. Ik ben een groot voorstander van een levendig democratisch proces en ik onderschrijf de stelling van collega Ton Salman dat democratie geen stelsel is maar een continu spel. Maar ik ben van mening dat de democratie dreigt te verworden tot een klachtentelefoon. Verkiezingsprogramma’s zijn meer dan ooit lijstjes van ‘aandachtspunten’. Politieke debatten worden gedomineerd door ‘kwesties die onder het volk leven’ en partijleiders zijn geen verkondigers meer, maar steeds vaker populisten, waterdragers. Dat is geen goede ontwikkeling.

Maar er is iets anders dat ik eigenlijk nog verontrustender vind. Het lijkt alsof steeds meer onderwerpen die eigenlijk grondig publiekelijk bediscussieerd zouden moeten worden, juist gedepolitiseerd worden. Dat manifesteert zich op twee manieren. Bepaalde onderwerpen zijn zo sacraal en onaantastbaar geworden dat een grondig politiek debat vermeden wordt. Denk even aan de ophef over prinses Maxima die ‘de’ Nederlandse identiteit niet was tegengekomen, of over Ella Vogelaar die durfde te beweren dat de islam misschien over vijftig jaar een integraal onderdeel van de Europese identiteit is. De scheiding van kerk en staat is nog zo’n sacraal onderwerp, onaantastbaar en geen onderwerp van discussie. Waarom staan die kwesties niet op de politieke agenda?

Aan de andere kant zien we dat bepaalde thema’s uit de politieke sfeer worden gehaald door ze te objectiveren en te suggereren dat het eigenlijk om technische vraagstukken gaat die door goed bestuur en de juiste maatregelen kunnen worden opgelost. De premier als manager van de firma Nederland. Beleidsbeslissingen zijn dan geen politieke keuzes meer maar gewoon pragmatische antwoorden op problemen ‘waar we het allemaal toch over eens zijn’. Sacralisering en ‘social engineering’ gaan dus heel vaak samen.

Neem nu migratie, integratie en islam. Ik heb de partijprogramma’s doorgenomen op deze onderwerpen en het valt me op dat er ondanks de onmiskenbare verschillen tussen de partijprogramma’s, juist op deze thema’s veel minder te kiezen valt dan voorheen. De taal en het woordgebruik verschillen, maar in grote lijnen komen alle partijen ongeveer tot dezelfde conclusies. Zelfs achter de islamofobe, nationalistische spierballentaal van de PVV van Wilders gaat een wereldbeeld schuil, dat in wezen niet veel verschilt van dat van andere partijen, zeker ter rechterzijde. Als die verschillen er wel zijn dan zouden partijen dat eens luid en duidelijk moeten uitspreken in plaats van hun mond houden.

Over wat integratie betekent lijkt grote consensus te bestaan: meedoen en aanpassen aan de dominante cultuur. Alle partijen zijn van mening dat integratie niet meer vrijblijvend mag zijn en dat dwang geoorloofd is. Alle partijen lijken het ook eens te zijn dat integratie en veiligheid iets met elkaar te maken hebben. Geen enkele partij stelt zich de fundamentele vraag waarom dat eenheidsdenken zo belangrijk is. Hoezo hebben we in Nederland één cultuur? Valt het land uit elkaar als de neuzen niet dezelfde kant op wijzen? Is de veiligheid dan in het geding? Migranten en andere nieuwkomers drukken een stempel op onze samenleving. Daardoor verandert die samenleving. Laten partijen dat nu eens erkennen in plaats van te hameren op onze zogenaamde gedeelde waarden. Maak hier een fundamentele politieke kwestie van. Kom op politici, durf je nek eens uit te steken!

Thijl Sunier is door VISOR aangesteld als hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’ op de afdeling Sociale en Culturele Anthropologie van de VU. Eerder schreef hij onder meer over zijn oratie op Standplaats Wereld.

Zie ook de andere berichten van het Antropologisch Kieskompas.

In onze nieuwe serie ‘het Antropologisch Kieskompas’ laten antropologen hun licht schijnen over belangrijke thema’s in de aankomende Tweede Kamerverkiezingen, zoals integratie, ontwikkelingssamen-werking, milieu en onderwijs. Ze proberen hierbij verder te kijken dan de kortstondige actualiteit en kritisch te reflecteren op hoe er in de politiek over deze thema’s gedacht en gesproken wordt. In de eerste aflevering vraagt Ton Salman zich af wat ‘democratie’ en ‘verkiezingen’ eigenlijk betekenen en plaatst hij vraagtekens bij de notie van ‘representativiteit’.

Door Ton Salman Democratie, als we de immense bibliotheek erover even kort samenvatten, houdt in dat, meestal langs de weg van periodieke verkiezingen waarbij verschillende politieke partijen met elkaar wedijveren, het volk –indirect– regeert; dat er bevolkings-representatie is in een gekozen lichaam; en dat het stemmen zelf geheim, vrij en transparant is. Volgens veel hardcovers op de planken van politicologen en rechtswetenschappers hoort er verder ook nog bij dat een zeker pakket rechten en vrijheden voor iedereen gegarandeerd is, en dat er een rechtsstaat heerst waarin de drie machten (wetgevend, uitvoerend, juridisch) onafhankelijk van elkaar zijn. Dát is democratie! Toch?

Forget it. Er is, om te beginnen, een stevig verschil tussen de (grond)wettelijke en academische definities enerzijds, en de interpretaties, percepties en praktijken van ‘het volk’ anderzijds. Daarbij wordt bovendien over wie dat volk is, stevig gebakkeleid. En er zijn, over klassen, landen, etnische groepen, religies en wat dies meer zij, zeer uiteenlopende opvattingen over wat democratie zou moéten zijn. Democratie is geen stelsel, het is een twistappel en een aanhoudend leerproces. En het debat erover is een oorverdovende heksenketel. Dat moét het ook zijn: geschillen over wat democratie behoort te zijn, los je democratisch op. En een beetje soesa hoort daar op z’n tijd bij.

Voorbeelden van heel verschillende mogelijke antwoorden op de vraag wat democratie is of zou moeten wezen, zijn:

• democratie is het pas als er respect voor God’s richtlijnen wordt betoond (SGP, het Vaticaan)
• democratie betekent dat ik bij ‘mijn vertegenwoordiger’ kan binnenwandelen en mijn wens op tafel kan leggen (kiezer binnen cliëntelistische systemen, bijvoorbeeld in Latijns Amerika)
• democratie zou meer banen/hogere lonen moeten opleveren, anders héb je er niks aan (de armen)
• democratie betekent dat rond de verkiezingen er gratis t-shirts, petjes en zakken rijst te verkrijgen zijn (diezelfde armen)
• democratie is de wil van het volk. Elke morgen lees ik stomverbaasd in de krant wat ik nou weer wil (Wim Kan)
• democracy is not a critical variable (Kishore Mahbubani, protegée van Lee Kwan Yew, ex-premier van Singapore, verdediger van ‘Asian Values’)
• democratie zou het probleem van de Roma/de Sami/de Basken/de Kopten/de Moslims moeten aanpakken (de xenofoben)
• democratie betekent dat ik niet geslagen of vermoord zou mogen worden (allen die zuchten onder repressie of geweld)
• democratie is dat er iemand voor zorgt dat ik te eten en te drinken heb (vluchtelingen in kampen)
• democratie is georganiseerd wantrouwen (Jan Blokker)
• democratie is een bourgeois-truc om de werkende klasse eronder te houden (allen ‘die de geschiedenis begrepen hebben’)
• democratie toont aan dat verschillende groepen mensen verschillende competenties tot het vormen van een politieke opinie hebben (Pierre Bourdieu)
• “Als verkiezingen werkelijk iets zouden kunnen veranderen, waren ze allang verboden geweest” (graffiti in Bolivia).

Als we daarbij overwegen dat niet de feiten (de wet, de definitie, de procedure), maar wat mensen van die feiten maken, doorslaggevend zijn voor het handelen, komen verkiezingen in een beetje ander daglicht te staan. Zou men in Nederland in juni straks een keuze maken op basis van een nuchtere, rationele afweging over de verwantschap tussen iemands eigen opinies en (politieke) afwegingen, en de concurrerende partijprogramma’s?

Het valt te betwijfelen. Voor veel mensen is democratie toch vooral de kunst om ‘lieve hond’ te zeggen tot je een steen hebt gevonden (Catlin). Of is het uitbrengen van een stem iets tussen een zinloos ritueel (en dus thuisblijven) en persoonlijke frustraties vereffenen in. Of is het een impuls-keuze. Of een reactie op (illusoire?) angsten over identiteit, andersheid en fantasiebeelden over ‘onder ons’ kunnen verkeren. Voor de meesten onder ons is vrijheid toch vooral de vrijheid om de gewoonten te kiezen die je aan banden zullen leggen. Bovendien bedoelt iemand die ‘leve de vrijheid’ roept meestal toch vooral de eigen vrijheid.

We zullen in juni opnieuw teleurgesteld zijn over het resultaat. Ons afvragen waarom ónze partij het niet beter deed, en waarom die ándere leugenachtige, of ‘asociale’, of kleurloze, of té idealistische of juist behoudende partij meer succes had. Ons misschien verheugen op de mogelijkheid of onmogelijkheid van een zus of zo coalitie. En ons wellicht ook zorgen maken over bedenkelijke uitslagen en verontrustende aanhang voor abjecte denkbeelden.

Maar een analyse over de ‘irrationaliteit’, of een veroordeling van het electoraat zal niet helpen. Het is juist aan antropologen om datgene wat irrationeel, xenofobisch of anderszins verwerpelijk lijkt, te begrijpen. Het ‘kiezersvolk’ is niet dom. Het punt is alleen dat het niet meevalt hun eigenaardige intelligentie te snappen.

Lamenteren over de uitslag helpt niet. Wat wél helpt, zijn drie dingen: ten eerste de wetenschap dat de Nederlandse grondwet en rechtsstaat veel bezopen voorstellen van domme partijen zullen blokkeren, ten tweede de ervaring dat brulboei-partijen meestal niet zo’n lang leven beschoren zijn, en ten derde het inzicht dat democratie nu eenmaal betekent dat we moeten leren leven met het gegeven dat we gelijk hebben maar het van de anderen niet krijgen.

Ton Salman is universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).  Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika. Op Standplaats Wereld schreef  hij onder meer over burgerrechten en gemeenschapsrechten, het hoofddoekdebat in Bolivia en de impact van de financiële crisis (in het Engels) in Bolivia.