Beeld van het studiogesprek in Z.O.Z. (met rechts Edien Bartels)

Update: de uitzending kan vanaf heden terug gekeken worden via uitzending gemist.

Deze zaterdag, 8 januari,  besteedt het VPRO programma Z.O.Z. van Anil Ramdas(NL2, 15.15 uur) uitgebreid aandacht aan vragen rondom partnerkeuze en gearrangeerde huwelijken onder verschillende migrantengroepen. Onze collega Edien Bartels praat als deskundige mee in de studio. We vroegen Z.O.Z. medewerker Pinar Bakirhan om de uitzending alvast voor ons te beschrijven.

Hoe vrij is de partnerkeus? In Nederland gaat men uit van de vrije keus, de spontane liefde. In andere culturen bemoeien ouders en familieleden zich met de keus van een partner. Dan spreken we van een gearrangeerd huwelijk. Maar een huwelijk kan ook gedwongen worden wanneer de bruid of bruidegom de door hun ouders aangewezen partner niet accepteren. In Nederland is er een wetsvoorstel ingediend om gedwongen huwelijken te bestrijden door de maximumstraf daarop te verhogen van 9 maanden naar 2 jaar. Maar is straffen wel de goede oplossing en hoe kan je een slachtoffer opsporen?

Door een gearrangeerd huwelijk wist Hulya Cigdem te ontsnappen aan haar ouderlijke huis in Turkije. Zij zag het als een kans om te kunnen studeren en haar vrijheid in Nederland tegemoet te gaan. “Ik moest toch zitten wachten tot de volgende kandidaat zich aan zou dienen. Beter dan dit zou het niet worden”, aldus Hulya. Nadat ze getrouwd waren kwam Hulya erachter dat haar man zich 4 dagen lang had verzet tegen dit huwelijk. Tenslotte gaf hij de strijd op in de hoop dat Hulya niet akkoord zou gaan. Kortom; hij werd gedwongen door zijn ouders. Zijn zij strafbaar?

Journaliste Naeeda Aurangzeb vond het vanzelfsprekend dat ze zou gaan trouwen met iemand waarmee zij dat wilde. “Hoe normaal het voor mijn vriendinnen was om te gaan trouwen met een man die uitgezocht was door hun ouders, zo normaal vond ik het om mijn eigen weg te gaan”, aldus Naeeda.
Al op jonge leeftijd wist ze dat haar toekomstige partner niet iemand zou worden uit één van de zeven dorpen waaruit ze kon kiezen, maar iemand uit Nederland die gestudeerd had en praktiserend moslim was. Zij heeft er voor moeten vechten om te gaan trouwen met de man die zij uitkoos. Maar was het achteraf gezien wel de goede keuze?

Ten slotte hebben we aan tafel Edien Bartels, universitair docent antropologie aan de Vrije Universiteit. Haar specialisatie ligt op het gebied van islam en man/vrouw verhoudingen. Zij geeft ons dan ook antwoord op onder andere de vragen of een gedwongen huwelijk niets anders is dan een mislukt gearrangeerd huwelijk. En is het verstandig om zo’n belangrijk besluit als liefde over te laten aan toevalligheden?

Pinar Bakirhan studeert journalistiek in Zwolle en loopt stage bij Z.O.Z.

Edien Bartels schreef al regelmatig op dit weblog over soortgelike onderwerpen.

Amber en Ghariba

Door Edien Bartels Met je nicht of je neef kan je beter niet trouwen want dan loop je het risico op kinderen met een erfelijke afwijking. Dat is de gedachte die leeft onder veel mensen in Nederland. Maar er wordt ook wel anders tegenaan gekeken. Huwen met een neef of nicht is juist gewenst; dat is een betrouwbare huwelijkspartner voor mensen afkomstig uit Noord Afrika en het Midden-Oosten.

Consanguïne huwelijken (huwelijken tussen verwanten) komen vooral voor in die gebieden waar de familie de basis vormt voor sociale en fysieke zekerheid van individuen. In West Europa wordt minder consanguin gehuwd, hoewel ook mensen van goede naam soms met een nauwe verwant een huwelijke sluiten, zoals Darwin, die gehuwd was met een volle nicht. Met de migratie van mensen uit Turkije en Marokko komen er ook in Europa meer consanguïne huwelijken voor. Maar speelt het probleem van erfelijke afwijkingen voor kinderen dan niet voor hen? Amber Bartels en Ghariba Loukili, bachelor studenten sociaal-culturele antropologie en islamitische theologie, hebben in het kader van hun stage onderzoek verricht naar het denken over pre-conceptioneel testen voor mensen die met een familielid gehuwd zijn.

Het onderzoek werd uitgevoerd in samenwerking met SPIOR, een koepelorganisatie van islamitische organisaties in Rotterdam/Rijnmond. De aanleiding voor dit onderzoek is een medisch onderzoek dat uitgevoerd wordt door de afdeling klinische genetica van het VU medisch centrum te Amsterdam, ‘Verwant’ genaamd, waarin geprobeerd wordt een methode te ontwikkelen die kan bepalen hoeveel risico een verwant paar loopt op een kind met een zeldzame erfelijke ziekte. Deze test vindt plaats nog voordat er sprake is van een zwangerschap, en wordt een preconceptionele test genoemd. Belangrijk is dat de doelgroep gebruik gaat maken van deze test. Dit is alleen te realiseren door aan te sluiten bij de wensen en behoeften van deze groep.

Om deze in kaart te brengen werkt de afdeling klinische genetica samen met de afdeling sociale en culturele antropologie. Voor de stage is een deelvraag uitgezocht, en wel de vraag: ‘Hoe wordt er vanuit de islam aangekeken tegen preconceptioneel testen?’ Om een antwoord op deze vraag te kunnen geven, hebben Amber en Ghariba gesproken met vijftien islamitisch theologen, moslim geestelijk verzorgers, moslimartsen en imams in onder andere Rotterdam, Utrecht, Amsterdam, Den Haag en Leiden.

De belangrijkste conclusie is de 100% overeenstemming in de houding van alle ondervraagden: er is vanuit de islam géén bezwaar tegen genetische of preconceptionele testen. Vrijwel elke geïnterviewde stelde dat het vanuit de islam zelfs als aanbevolen beschouwd kan worden. De belangrijkste argumenten hiervoor zijn een aantal islamitische waarden en algemene principes. De meest genoemde zijn ten eerste dat moslims worden aangemoedigd om kennis te vergaren en hun informatie ook bij professionals in te winnen. De islam staat positief tegenover de wetenschap, en moedigt deze dan ook zoveel mogelijk aan. Ten tweede werd naar voren gebracht dat moslims volgens de islam zoveel mogelijk moeten proberen gezonde generaties voort te brengen. Hiervoor moeten zij hun huwelijkspartner zorgvuldig kiezen. Het ondergaan van een preconceptionele test zou goed bij deze principes aansluiten. Kanttekening hierbij is dat een groot deel van de respondenten zich wel konden voorstellen dat er vanuit de moslimbevolking toch weerstand tegen deze testen zou bestaan. Veel moslims denken dat sommige beslissingen tegen de wil van God in kunnen gaan.

Een tweede belangrijke conclusie is de vraag naar de gevolgen van een dergelijke test. Wat als de kans die uit de test komt hoog is? Dan moeten ouders beslissen of zij dit een probleem vinden, of zij het risico willen lopen een kind met een ernstige aandoening te ontvangen. Of misschien zelfs, als zij ervoor hebben gekozen om toch kinderen te ontvangen en het kind gehandicapt blijkt te zijn, abortus te overwegen. Een groot deel van de respondenten wees direct op deze moeilijkheden. Een geestelijk verzorger stelde zelfs dat als een dergelijke test aangeboden wordt, mensen alleen maar een nieuw probleem erbij krijgen omdat zij voor zeer moeilijke ethische beslissingen worden gesteld.

Het rapport over het onderzoek is te vinden op de website van SPIOR.

Edien Bartels is universitair docent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Zij is onder meer gespecialiseerd in islam en Marokkaanse migranten in Nederland. Lees ook haar eerdere berichten op dit weblog, waaronder een over de zin en onzin van het verbieden van neef-nicht huwelijken.

Je kan de uitzending nu online (her)beluisteren.

 Betreft: AO Inburgering Buitenland en Huwelijksmigratie

 Amsterdam, 15 november 2009

 Geachte Commissieleden,

 Onderstaande personen, actief op het gebied van inburgering, emancipatie en het waarborgen van rechten voor vrouwen en kinderen enerzijds, strijd tegen huiselijk geweld, gedwongen huwelijken en achterlatingen anderzijds, roepen u op kritisch te staan tegenover voorgestelde, aanvullende maatregelen tegen gezinsmigratie. Wij zetten ons in tegen huiselijk geweld, gedwongen huwelijken en achterlatingen en steunen het streven van het kabinet om deze praktijken te bestrijden. De nu voorgestelde maatregelen zullen volgens ons echter geen bijdrage leveren om deze praktijken tegen te gaan en een vrije partnerkeuze te waarborgen. Het tegengaan van huwelijksdwang en consanguïne (neef-nicht) huwelijken vraagt om andere maatregelen. We vinden het onjuist dat deze praktijken een legitimering gaan vormen om gezinsmigratie te beperken. Voorgestelde maatregelen zijn gebaseerd op oneigenlijke argumenten, zowel principieel als praktisch. In een bijlage lichten we onze argumenten toe.

Met vriendelijke groeten,

Edien Bartels, onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam
Fatma Bouchataoui; beleidsmedewerkster COS Zuid-Holland
Samira Bouddount: advocaat in Amsterdam
Ellie van den Brom; advocaat in Amsterdam
Lenie Brouwer, onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam
Malika Elmouridi; adviseur Enzovoort Arnhem
Latifa Lazaar; voorzitter Stichting Kezban, lid Landelijke Werkgroep Mudawwanah
Gerda Nijssen, directie Donna Daria Rotterdam
Karima Ouchan, SMN projectleider ‘aan de goede kant van eer’
Oka Storms, onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam
Saniye Tezcan, lid bestuur Stichting Kezban, lid landelijke Werkgroep Mudawwanah
Joke Verkuijlen; lid bestuur St. Steun Remigranten, lid Landelijke Werkgroep Mudawwanah
Marianne Vorthoren, beleidsmedewerkster SPIOR Rotterdam
Renée de Zwart, medewerker Nisa for Nisa Amsterdam

Bijlage

Als meest centrale, principiële, punt tegen voorgestelde maatregelen noemen we de beperking van het recht op vrije partnerkeuze. Door voorgestelde maatregelen wordt het kiezen van een huwelijkspartner ernstig beperkt en daarmee zijn deze maatregelen een aantasting van de rechten van een deel van de bevolking op vrije partnerkeuze. Wanneer de staat zulke vergaande voorwaarden stelt aan de keuze van een huwelijkspartner is er sprake van inmenging van de staat in het privéleven van burgers.
            Bovendien zijn deze maatregelen discriminerend. Als iemand een hoog inkomen heeft en hoog is opgeleid, heeft deze persoon meer mogelijkheden tot vrije partnerkeuze dan iemand met een laag inkomen en een lage opleiding.
             Daarnaast zijn er een aantal meer praktische argumenten. In uw nota van 2 oktober over de kabinetsaanpak huwelijks- en gezinsmigratie wordt gezinshereniging niet onderscheiden van gezinsvorming. De recente toename van gezinsmigratie komt voor een groot deel voort uit gezinshereniging, vooral onder groepen die kort geleden als vluchtelingen in Nederland zijn toegelaten. Daar hebben zij recht op volgens Europese verdragen. 
          Gezinsvorming betreft het aangaan van een huwelijk met een partner uit het land van herkomst, meestal het land van de ouders. Juist die gezinsvorming is de afgelopen jaren fors gedaald mede dankzij de al bestaande maatregelen. Uit onderzoek blijkt dat de tweede generatie migranten partners uit de landen van herkomst steeds meer als ‘van een andere cultuur’ gaat zien. De voorkeur wordt in toenemende mate gelegd bij partners die in Nederland zijn opgegroeid.  
         Door gezinsmigratie tegen te gaan worden gedwongen huwelijken niet voorkomen. Elk gedwongen huwelijk is er een te veel maar het probleem is toch vooral dat het stempel ‘dwang’ niet makkelijk te geven is. Huwelijksdwang is niet af te bakenen in zwart of wit. Er zijn verschillende factoren die hier een rol spelen, zoals communicatie tussen ouders en kinderen, relaties met de familie in het land van herkomst, en tot slot de ervaring van dwang, die verschilt naar plaats en tijd. Bovendien zijn niet alle gedwongen huwelijken ‘importhuwelijken’ en zijn ook niet alle ‘importhuwelijken’ gedwongen huwelijken. Er bestaat een gedeeltelijke, maar zeker geen volledige overlap.
      Eenzijdige focus op gezinsmigratie leidt de aandacht af van waar het echt om zou moeten gaan: effectieve maatregelen tegen huwelijksdwang. Hetzelfde geldt voor consanguïne (neef-nicht)huwelijken. Er is geen onderzoek verricht naar de relatie tussen consanguïniteit en huwelijksdwang. Er zullen wel gevallen zijn van huwelijksdwang bij consanguïne huwelijken maar er is geen reden aan te nemen dat er een directe samenhang bestaat. Ook het gezondheidsrisico voor kinderen kan niet doorslaggevend zijn. Statistisch gezien hebben vrouwen boven 35 jaar eenzelfde of meer risico om een gehandicapt kind te krijgen dan consanguïne paren. Door gezinsmigratie tegen te gaan kunnen consanguïne huwelijken niet voorkomen worden, niet voor partners die in Nederland willen gaan wonen en voldoen aan de beperkende maatregelen, zelfs niet wanneer consanguïne huwelijken voor de Nederlandse wet zijn verboden. Daarnaast is nauwelijks na te gaan hoe de graad van bloedverwantschap loopt in de landen van herkomst. Er zijn ook signalen dat consanguïne huwelijken onder de tweede generatie ter discussie worden gesteld. Een verbod op neef-nicht huwelijken is daarom vooral symboolpolitiek.

Edien Bartels heeft eerder over dit thema op StandplaatsWereld gepubliceerd.

Foto's: Edien Bartels

Door Edien Bartels en Oka Storms.

We hebben niets meer te verliezen, we zijn 30 plus en trouwen niet meer. We hebben ruzie met onze families. Ze vragen: “Heb je niets beters te doen? Iedereen kan je zien. Schaam je.”

“Ik heb iedere dag ruzie, maar met de tijd zullen ze het begrijpen”, aldus de 32‑jarige Touria, een van de dertien universitair opgeleide vrouwen die al vier maanden demonstreren voor het provinciehuis in Berkane, een plattelandsstadje in Noord Marokko, nabij de Algerijnse grens. Ze zitten daar vier dagen per week, maandag tot en met donderdag, van 9 tot 18 uur, omdat ze werk zoeken.

Niet iedereen is het eens met deze actie. “Er is werk genoeg en ze kunnen terecht in de sinaasappelenverpakkingsindustrie”, zeggen voorbijgangers. Maar deze vrouwen zoeken werk dat bij hun opleiding past. Ze willen een baan met rechten, zodat ze niet het risico lopen van de ene op de andere dag op straat te staan. Ze zoeken ook secundaire arbeidsvoorzieningen, een ziekenfonds en een pensioen.

Op 7 januari en 24 februari van dit jaar zijn de straten afgesloten en is de politie opgetreden om hen weg te jagen. Daarbij zijn ook klappen gevallen. Volgens de vrouwen hebben actievoerende mannen eerder succes behaald. Nu vrouwen het heft in handen nemen, wordt er schande van gesproken.

Zelfs de familieleden van de vrouwen begrijpen het niet. Ongehuwde vrouwen wonen niet zelfstandig, maar bij hun familie, van wie ze afhankelijk zijn voor hun goede naam en onderhoud. Omgekeerd  zijn oudere ongehuwde vrouwen voor de familie een grote zorg en een risico voor hun reputatie, en daarmee voor hun eer. Toch zijn er ook andere stemmen te horen. Zo vertelt Mohammed, een docent Engels uit de nabij gelegen stad Oujda, dat ook vrouwen recht hebben op arbeid, en dat zij daar ook voor mogen opkomen. Maar deze stemmen zijn nog marginaal.

Hoogopgeleiden krijgen moeilijk werk in Marokko. Ongeveer 95% van de kinderen gaat tegenwoordig naar school, maar degenen die doorstromen naar het middelbaar onderwijs en de universiteit afronden hebben daarom nog niet meer kans op werk. Integendeel, deze categorie kent juist meer werkloosheid dan mensen zonder diploma’s; het gaat om een verschil van 27,6 % tegen 9,7% Voor gediplomeerden is het risico werkloos te zijn dus drie keer zo hoog als voor niet-gediplomeerden. Voor vrouwen telt dit extra omdat de werkloosheid onder hen sowieso al hoger is dan onder mannen: 6,6 % tegen 6,1%.

Al sinds jaren demonstreren werkloze universitair geschoolden in Rabat voor het parlementsgebouw, avond aan avond, voor werk. Zij hebben nu wel enkele successen behaald. Een paar maanden geleden werd de demonstranten gevraagd een cv in te leveren. Degenen die dat hebben gedaan, is het gelukt werk te krijgen bij verschillende ministeries. Het gevolg is dat er nu meer mensen gaan proberen op die manier een baan te krijgen. “Het is in de mode”, vertelt Mohammed. En Yousri, een masterstudent Engels, vertelt dat hij na zijn masterexamen naar Rabat gaat om te demonstreren. Dat is de enige manier om aan werk te komen.

Demonstreren in Rabat, ongeveer 500 km van Berkane, is echter niet haalbaar voor de vrouwen in Berkane. Van de 13 zijn er 2 gehuwd. De rest is ongehuwd en woont bij hun familie. Maar wie denkt dat Marokkaanse vrouwen passief zijn en altijd gehoorzaam achter hun vader of echtgenoot aanlopen, altijd doen wat de familie van hen verwacht en geen eigen initiatieven nemen, begrijpt deze vrouwen niet. Het zijn ‘gewone’ vrouwen met hoofddoeken. Ze zitten bij elkaar, tonen spandoeken over hun strijd en foto’s over het politie-optreden. Ondertussen maken ze groente schoon voor het middageten. Ze proberen voor hun rechten op te komen en het geweld tegen vrouwen in de samenleving te bestrijden.

“Dit is violence economique, economisch geweld”, zegt Aisha, een van de demonstranten, met een licence (kandidaats) diploma rechten. Ze heeft een deeltijdbaan bij een organisatie voor vrouwen, geeft juridisch advies en verdient daar 100 euro per maand mee. Het werk vindt ze leuk en boeiend, maar de betaling en voorwaarden zijn minimaal. Vergeleken met het Marokkaanse minimumloon van 180 euro per maand, is dit een mager salaris.

Tegelijkertijd lopen deze vrouwen aan tegen wat wel wordt genoemd ‘de crisis in het huwelijk’. Steeds meer jongeren blijven ongehuwd, waardoor de traditionele bestemming voor vrouwen, het huwelijk, voor velen onbereikbaar wordt. Bovendien is de leeftijd van vrouwen nog steeds belangrijk voor het sluiten van een huwelijk. Met de invoering van de nieuwe familiewet, de muddawannah, moeten vrouwen minstens 18 jaar zijn. Veel vrouwen trouwen wanneer zij tussen de 20 en 25 jaar zijn. Vrouwen boven de 30 maken minder kans op de huwelijksmarkt. Bovendien zijn er veel mannen die via een huwelijk met Europese vrouwen proberen te emigreren. De arbeidssituatie in Marokko is ook voor mannen moeilijk; zij hopen in Europa werk te vinden.

De demonstrerende vrouwen in Berkane verwachten niet dat ze ooit nog zullen trouwen, want “de traditie hier schrijft voor dat de man de vrouw vraagt om te trouwen, maar mannen hier vragen ons niet. Die zoeken een vrouw in Europa met behulp van internet of via de familie. Wij zijn te oud, niet aantrekkelijk genoeg meer en kunnen hen niet naar Europa brengen”, aldus Naima, een 40 plus vrouw met licence economie. Werk op niveau is daarom belangrijk om een bevredigende invulling te kunnen geven aan hun leven en een plek te verwerven binnen de familie en de samenleving.

De situatie van deze vrouwen is niet zo schrijnend en armoedig als voor de vele werklozen, volgens schattingen ongeveer 25% van de Marokkaanse bevolking. Een hoge schoolopleiding is nog vooral weggelegd voor de midden- en hogere klassen. Deze vrouwen zien er verzorgd uit, dragen mooi geborduurde djellaba’s en kennen geen honger. Ze zijn lid van de ANDCM (Association National des Diplomes Chômeurs du Maroc), een nationaal verband van gediplomeerde werklozen dat al sinds 1991 bestaat en regionale afdelingen kent. Het gaat hier niet om een actie voor meer werk in het algemeen, maar voor een behoorlijke baan waarmee ze, als ongehuwde vrouwen zonder kinderen, een zinvolle invulling kunnen geven aan hun bestaan. Ze nemen zelf het initiatief in handen om hun plaats in de samenleving te verwerven, tegen de familiebeperkingen in.

Edien Bartels en Oka Storms zijn verbonden aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit en doen onderzoek in Marokko, vooral naar de leefsituatie van vrouwen en kinderen.

Ze schreven eerder over de zin en onzin van het verbieden van neef-nicht huwelijken.

Foto: Edien Bartels

Door Edien Bartels en Oka Storms De laatste tijd worden druk nieuwe maatregelen besproken om huwelijksmigratie te beperken. De vraag is waarom. Het lijkt er sterk op dat deze maatregelen niet de kwalen zullen verhelpen waartegen zij bedoeld zijn. Bij de recente toename gaat het om een ander soort huwelijksmigratie dan die waar de eerdere serie van maatregelen op gericht was.

Bij de eerste serie maatregelen ging het erom huwelijksmigratie uit Marokko en Turkije te ontmoedigen. Deze hielden in een verhoging van leeftijd tot 21 jaar, een salaris van 120% van het minimuminkomen, en een geslaagd inburgeringsexamen vóór vertrek naar Nederland. Deze maatregelen gelden overigens voor alle huwelijksmigranten uit ‘niet westerse’ landen. De laatste stijging in huwelijksmigratie betreft echter vooral huwelijksmigranten van recent binnengekomen groepen zoals Somaliërs, Irakezen en Afghanen.

De verwarring over de toename ‘ondanks’ de al genomen maatregelen wordt deels veroorzaakt door het feit dat de cijfers niet uitgesplitst worden in gezinsvorming en gezinshereniging. Gezinsvorming betreft de bruiden en bruidegommen die hier naar toe komen. Gezinshereniging betreft de onvolledige gezinnen die in het land van herkomst zijn achtergebleven en naar Nederland komen om zich te voegen bij een van de partners. Vluchtelingen zoals Somaliërs, Afghanen en Irakezen hebben daar recht op volgens Europese verdragen.

Met de maatregelen, zoals die tegen gedwongen huwelijken en neef-nicht huwelijken die nu worden voorgesteld, wordt gezinshereniging -de oorzaak van de toename- niet beperkt. Dat kan ook niet: gezinshereniging voor vluchtelingen is een mensenrecht. Er wordt echter nog een andere reden genoemd voor de nieuwe maatregelen: het bestrijden van consanguïniteit (neef-nicht huwelijken) en gedwongen huwelijken. Afgezien van het feit dat er nu opnieuw een golf van negatieve beeldvorming over migrantengroepen in de samenleving wordt gestort, getuigt ook dit argument van weinig inzicht in de werkelijkheid waarin deze maatregelen zouden moeten ingrijpen.

Deze verwarring wordt links en rechts van het politieke spectrum gedeeld. Rechts kan zich op de borst slaan want links doet oproepen om de maatregelen te steunen en ziet eindelijk in ‘waar het om gaat’. Een voorbeeld daarvan is de column van Evelien Tonkens over importbruiden in de Volkskrant van 7 oktober. Tonkens steunt de beperkende maatregelen vanuit verontwaardiging over eergerelateerd geweld. Importbruiden zijn het slachtoffer van eer en huwelijksmigratie moet daarom aan banden worden gelegd. Ze baseert zich op de schrijnende beschrijving van een levensverhaal van één Marokkaanse vrouw, Fayza Umm Hamed in het boek de Uitverkorene.

Deze column sloeg aan. In twee dagen waren er al 134 reacties, de meesten instemmend. Maar zoals een van de kritische reacties vraagt: geldt dit voor alle importbruiden, gaan alle immigranten gezinnen zo om met eer? Kan je generaliseren uit één casus? Uit ons onderzoek naar partnerkeuze onder groepen Amsterdammers, gebaseerd op gesprekken met meer dan 120 mensen, blijkt dat vooral jonge Turken en Marokkanen partners uit de landen van herkomst als ‘van een andere cultuur’ ervaren. Ouders volgen daarin, zij het langzamer dan de jongeren. Tijd speelt ook een rol.

Groepen die een kortere migratiegeschiedenis hebben oriënteren zich voor partnerkeuze sterker op het land van herkomst dan de groepen die hier al langer geworteld zijn. Na het overlijden van de grootouders zijn ouders minder verplicht om zich te voegen naar de wensen van de familie in het land van herkomst. Zij zijn daarom naar hun kinderen, de tweede generatie, vrijer om mee te gaan in hun eigen partnerkeuze. Duidelijk was ook dat jongeren uitgaan van vrije partnerkeuze ook al willen ze in die keuze rekening houden met de opvattingen van hun ouders.

En dan consanguïniteit. In de landen van herkomst, Turkije en Marokko, wordt er veel consanguïn, d.w.z. tussen neef en night, gehuwd. In Marokko, over het hele land is het 15%. Op het platteland zijn de cijfers hogers dan in de steden. Dat ligt voor de hand want in de steden is meer keuze in partners. Dat neemt niet weg dat consanguïne huwelijken in Noord-Afrika en het Midden-Oosten vaker voorkomen dan in het westen en zelfs als gewenst gezien worden.

Het is belangrijk hierbij op te merken dat een neef-nicht huwelijk voor vrouwen meer bescherming geeft tegen een slechte behandeling, hoe merkwaardig dit ook mag klinken in Nederlandse oren. Ze heeft immers haar ouders achter haar staan die haar kunnen verdedigen tegen haar man en zijn ouders, want die zijn familie. En haar man en zijn ouders zullen hun best doen de familieverhoudingen niet te verstoren. Vrouwen in China en in India die buiten hun familie trouwen in een patrilineair systeem, zijn veel afhankelijker van de familie van hun man en veel kwetsbaarder dan vrouwen binnen het endogame patrilinaire systeem zoals gangbaar in Noord-Afrika en het Midden-Oosten.

Wij willen niet beweren dat er geen geweld tegen vrouwen voorkomt in Noord-Afrika, integendeel, maar hun positie is relatief gunstig. Weduwenverbranding en zogenaamde schoondochterzelfmoord komen daar niet voor. Om consanguïne huwelijken zonder meer als eergerelateerd geweld te bestempelen gaat te ver, en strookt niet met de feiten.

Wat overblijft is het argument dat een neef-nicht huwelijk ongezonde kinderen oplevert. Als dat serieus bedoeld is zijn er nog wel effectievere maatregelen te bedenken om kinderen met afwijkingen te voorkomen: stel de maximale leeftijd dat vrouwen een kind mogen krijgen op 35 jaar. Daar behaal je de meeste winst mee voor het kind.

Edien Bartels en Oka Storms zijn als antropologen verbonden aan de Vrije Universiteit. Ze schreven het onderzoeksrapport “De keuze van een huwelijkspartner. Een studie naar partnerkeuze onder groepen Amsterdammers“. Amsterdam Vrije Universiteit 2008.

Bartels schreef aan de hand van dit onderzoek eerder Actie tegen gedwongen huwelijken meer dan symbool politiek?

Zie ook het commentaar van Tineke Strik op de column van Evelien Tonkes in de Volkskrant.

Expertmeeting achtergelaten kinderen (foto Anja Meulenbelt)

Ik ben geen Marokkaanse, ik ben een Nederlandse in Marokko. (Najet 18 jaar)

Antropologen doen graag maatschappelijk relevant onderzoek. Het onderzoek naar achtergelaten kinderen in Marokko is hier een goed voorbeeld van. Op 28 september presenteerden de antropologen Edien Bartels, June de Bree en Oka Storms de resultaten van hun onderzoek op een drukbezochte bijeenkomst. Deze expertmeeting was uniek vanwege de bijzondere samenstelling van deelnemers; wetenschappers, beleidsmakers, hulpverleners, ervaringsdeskundigen en studenten waren allen aanwezig op de bijeenkomst. Edien Bartels maakte duidelijk dat het om kinderen gaat die achtergelaten zijn, meestal op jonge leeftijd, soms op oudere leeftijd, al dan niet met hun moeder. Een groot aantal van deze kinderen heeft een Nederlands paspoort. Ze groeien op in Marokko maar zien zichzelf niet als Marokkaans. Veel van deze jongeren proberen terug te keren naar Nederland, bijvoorbeeld als ze de leeftijd van 18 jaar bereiken. Deze kinderen zijn eigenlijk onzichtbaar. Tot voor kort was er ook weinig aandacht voor hen, misschien met uitzondering van een enkel achtergelaten kind dat de pers haalde. Er is geen beleid op gevoerd. In het verleden leek deze groep ook klein. Inmiddels weten we dat er sprake is van een grote groep en de verwachting is dat deze groep in de nabije toekomst zal toenemen.

Anja Meulenbelt heeft op haar weblog een zeer levendig verslag gemaakt van de bijeenkomst, geïllustreerd met een keur aan foto’s. Zie ook het artikel in Trouw over gedumpte kinderen.

Edien Bartels is universitair docent aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie en is gespecialiseerd in islam, vrouwen, migratie, multiculturele samenleving en Marokko. June de Bree en Oka Storms waren ten tijde van het onderzoek assistent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie.

Edien Bartels schreef eerder op dit blog over Wilders en moslims: islam hoort bij Nederland! en over Actie tegen gedwongen huwelijken: meer dan symbool politiek?

Foto: Looi. Het vasten wordt na zonsondergang gebroken met wat dadels en melk

Elke moslim, waar ook ter wereld, weet ongetwijfeld wat niet-moslims onder jullie mogelijk al hebben opgevangen: volgende zaterdag, 22 augustus, begint de Ramadan. De meeste van onze landgenoten zullen dit begrip, dat in feite de benaming is voor de negende maand van de Islamitische kalender, op zijn minst vagelijk associeren met de vasten die moslims tijdens deze periode geacht worden tussen zonsopkomst en zonsondergang in acht te nemen. Voor mij, als student antropologie, tijdens het college-jaar samenwonend met drie Islamitische vrienden, werpt zich de vraag op of ik samen met hen zal deelnemen. Het zou niet alleen een teken van solidariteit en respect zijn, maar ook een uitgelezen mogelijkheid om een van de meest toegepaste en hoogst geprezen onderzoeksmethodes in mijn vakgebied, de participerende observatie, in de praktijk te brengen. Opgegroeid in een omgeving waar religie beperkt blijft tot een steeds verder wegkwijnend, of zich individualiserend, restje van wat niet meer dan twee of drie generaties geleden nog een rotsvaste katholieke geloofsovertuiging moet zijn geweest, zou het me de kans bieden om, door het zelf te ervaren, iets meer diepgang te geven aan mijn mentale voorstelling van wat een collectieve religie inhoudt. Anderzijds vraag ik mij af wat mijn familieleden zullen denken, vooral als ik al in augustus, wanneer ik nog in mijn Vlaamse thuis ben, deelneem aan de respectabele, maar toch verafstaande gebruiken van een godsdienst die niet eens de mijne (maar historisch gezien evenwel dicht verwant) is.

In een bepaald opzicht bevinden Islamitische migranten – zeker degenen die individueel, niet in familieverband, naar Nederland gekomen zijn – zich in een gelijkaardige situatie. Terwijl een vastende moslim zich in een Islamitische land bij de meerderheid aansluit, moet zij of hij in Nederland, afhankelijk van de situatie, in meer of mindere mate tegen de stroom oproeien. Zouden zij zich net als mij een beetje onzeker voelen om tegen de heersende sociale normen in te gaan voor wat voor hen een zaak van geloof, en voor mij een uitstapje naar een “vreemde” traditie is? Zouden sommige moslims in Nederland – en in het bijzonder de generaties die hier geboren zijn – in de verleiding komen om het vasten – in de ogen van een buitenstaander misschien wel een van de zwaarste eisen van het Islamitische geloof – achterwege te laten? Het lijkt me niet helemaal denkbeeldig, temeer daar sommige andere regels in het Westen wat minder strikt gevolgd worden…

“Ik twijfel er helemaal niet over”, is het vastberaden, en misschien ook wel wat verontwaardigde antwoord van een huisgenoot – laten we hem David noemen – wanneer ik hem emailsgewijze mijn vraag voorleg; de vasten is een van de vijf pijlers van het geloof. Bovendien gaan het er niet alleen om zich te onthouden van eten en drinken, licht hij me in, maar zijn er nog een hele reeks andere geboden en verboden, die niet alleen lichamelijk, maar ook, en vooral, geestelijk – de intentie is van belang – dienen te worden gerespecteerd. Door te vasten, zegt hij, toont een moslim zich solidair met de armen en oefent hij zich in nederigheid.

Wel geeft hij toe dat het moeilijk zou kunnen worden dit jaar, omdat Ramadan in de zomer valt en er dus relatief veel tijd ligt tussen zonsopkomst en zonsondergang. De Islamitische kalender is een maankalender, en de data verschuiven daarom elk jaar ten opzichte van de seizoenen, en ook ten opzichte van de Gregoriaanse kalender – de kalender die we in Nederland gebruiken. Een bijkomende complicatie is dat er onenigheid bestaat over de manier waarop het begin van een volgende maand moet worden vastgesteld. De datum van 22 augustus voor het begin van de negende Islamitische maand in het jaar 1430 na de Hijra, of 2009 na Christus, is gebaseerd op een wetenschappelijke berekening. Voor wie op de waarneming van de maanstand afgaat, ligt de precieze datum nog niet vast; op het moment dat ik dit schrijf geeft Wikipedia  23 augustus aan als schatting. De exacte tijdstippen van de vasten, die plaatsvindt tussen het eerste gebed, bij dageraad, en het vierde gebed, bij zonsondergang, zijn af te lezen uit een tabel van gebedstijden, die tegenwoordig online (bijvoorbeeld voor Amsterdam kan worden berekend.

De Islamitisch vasten is een beproeving, maar het doel, schrijft Edien Bartels in het boek “In het huis van de Islam” is, in tegenstelling tot de Christelijke vasten, geen versterving of zelfopoffering, maar wel om, ter ere van God, blijk te geven van zelfbeheersing door af te zien van ogenblikkelijke bevrediging van een aantal behoeften. Van versterving valt in Davids mailtje inderdaad geen woord te bespeuren; hij heeft het zelfs over het organiseren van een “vastenparty”. Ramadan is een periode van intensieve geloofsbeleving, maar heeft ook een feestelijk karakter. Bartels noemt het dan ook een “feestmaand ter ere van God”.

Hoewel er een overvloed aan informatie te vinden is over Ramadan en alles wat ermee te maken heeft, blijft het beeld in mijn hoofd enigszins vaag. Ik zou willen weten wat het echt betekent, wat er onder de hoogdravende statements en de technische aandoende voorschriften en tijdstabellen ligt. Misschien kan ik het als buitenstaander nooit echt doorgronden; misschien is dat beeld in mijn hoofd wel gedoemd om vaag te blijven. En toch – misschien omdat ik besmet ben geraakt met antropositis (een ernstige ziekte, altijd terminaal, met als een van de vervelendste symptomen de onbedwingbare drang om te proberen anderen te begrijpen) – wil ik er in de komende maand proberen een beetje meer kleur aan te geven, een wat minder universele en meer down-to-earth, meer sprekende invulling. Wie weet, een verhaal of zo. Hopelijk bent u net zo terminaal… Wordt vervolgd.

Maarten Deprez is student Sociale en Culturele Antropologie aan de VU.

Minkema College (foto: Captain Chaos)

Een derde van de moslims wil emigreren uit Nederland en 36% zegt zeker te gaan emigreren. Dit is een van de uitkomsten van het onderzoek dat Motivaction uitvoerde in opdracht van het tv programma Netwerk. Dat onderzoek, getiteld Meting 29, ‘Moslims over het land van Wilders, gaat niet over remigratie maar over de reactie van moslims op de opkomst van Wilders.

Er zijn echter ook andere cijfers. Zo blijkt 76% van de moslims zich thuis te voelen in Nederland en geeft 71% aan dat moslims steeds meer een eigen plek verwerven in onze samenleving. Vrouwen lopen hierin voorop en vooraal jonge moslims zien voor zichzelf een plek in deze samenleving.  Hoe is dit te combineren met de wens van zo velen te willen emigreren?

Op de eerste plaatst lijkt die wens geen ‘echte’ wens te zijn. Waarschijnlijk is dit een uitdrukking van de onvrede die moslims ervaren met betrekking tot de ontwikkelingen in de Nederlandse samenleving. Naarmate zij zich minder welkom voelen is de gedachte aan remigreren voor hen een manier om met die afwijzing om te gaan. We kunnen altijd nog terug. Nu is dat feitelijk teruggaan beperkt en het geldt alleen voor de eerste generatie. De tweede en derde generatie gaan niet terug want die zijn hier geboren. Voor hen zou het geen remigratie maar emigratie zijn om naar het land van hun (groot)ouders terug te keren.

Een andere manier om met de toenemende populariteit van Wilders om te gaan is om Wilders en zijn voortdurend optreden tegen de islam te negeren. 40% van de moslims in het bovengenoemde onderzoek zegt dit ook met zo veel woorden. Het is tevens de strategie die moslimjongeren vorig jaar ontwikkelden als reactie op het verschijnen van de film Fitna, zo bleek uit een onderzoek van eerstejaars studenten Antropologie onder HAVO en VMBO leerlingen in Amsterdam en Lisse. Moslimjongeren proberen zich de beledigingen van Wilders niet aan te trekken: Ik doe mijn ding en verder bemoei ik me er niet mee. Als hij dat wil dan doet ie maar.

Dit lijkt een heel verstandige reactie. Toch krijgt Wilders hier ook zijn zin. Door een exit optie te ontwikkelen, zoals het denken aan emigratie om beledigingen te pareren en door zich afzijdig te houden van ontwikkelingen in de Nederlandse samenleving, lopen moslims het risico zich minder betrokken te gaan voelen. En dat is nu net precies waar Wilders en de zijnen op uit zijn: moslims te zien als niet geïntegreerd, want volgens Wilders en de PVV is de islam een godsdienst die niet in Nederland thuishoort. Dan vergeten we wel dat het Koninkrijk der Nederlanden zoals dat bestond tot 1949, het rijk was met de meeste moslims ter wereld. Immers is Indonesië het land met het grootste aantal moslims en behoorde het tot 1949 tot het Koninkrijk der Nederlanden (waardoor ook het overgrote deel van de Nederlandse bevolking moslim was). Islam zit dus in de Nederlandse geschiedenis en islam hoort bij Nederland, al eeuwen!

Door Edien Bartels, universitair docent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU). Zij is onder meer gespecialiseerd in islam en Marokkaanse migranten in Nederland.

Zie ook:

Bartels, Edien (2008) Verscheidenheid en geschiedenis van moslims. In:  Handboek Religie in Nederland. Perspectief, overzicht, debat. Redactie: Meerten ter Borg, Erik Borgmans, Marjo Buitelaar, Yme Kuiper en Rob Plum. Uitgeverij Meinema Zoetermeer. pp. 216-228.