Door Freek Colombijn

Padang is een kuststad met bijna een miljoen inwoners, de hoofdstad van de provincie West Sumatra. In 1990 en 1991 woonde ik hier elf maanden voor een onderzoek naar het gebruik van de stedelijke ruimte. Een belangrijk concept bij dat onderzoek was mental map. Mensen navigeren door steden aan de hand van deze mental maps: kaarten die ze in hun hoofd hebben. Mental maps zijn geen ‘objectieve’ plattegronden, maar een voorstelling van de ruimte, met bepaalde punten of straten die voor de betrokkenen markant zijn. Bepaalde punten in deze mental maps hebben voor betrokkenen veel betekenis en andere plekken zijn praktisch betekenisloos en vormen een witte vlek op hun kaart. Mental maps doen mensen ideeën aan de hand hoe ze zich van het ene naar het andere punt kunnen verplaatsen.

            Sinds 1991 ben ik meermalen in Padang teruggekeerd, zonder dat dit grote invloed had op mijn mental map. Toen ik in januari 2011 opnieuw terugkeerde, was echter veel veranderd. In 2009 was Padang door een zware aardbeving getroffen geweest en veel plekken in de stad waren wezenlijk veranderd. De stad die ik goed gekend had, was deels verdwenen of zwaar beschadigd. Ook veel bewoners hadden hun mental map drastisch bijgesteld.

Navigeren door de stad

Voorop gesteld, de meeste Indonesiërs oriënteren zich op een andere wijze in een stad dan Nederlanders. Nederlanders oriënteren zich vooral aan de hand van straten en straatnamen; Indonesiërs gebruiken hiervoor markante gebouwen. Dragen Nederlandse bushaltes de namen van straten, de hulp op een Indonesische bus roept belangrijke gebouwen om, waar de bus langs komt: ‘bioskop’, ‘apotik’, het bevrijdingsmonument, enzovoort. Nederlandse mental maps zijn vooral opgebouwd uit straten, lijnen, Indonesische mental maps uit punten.

Schade door de aardbeving

            Veel van deze orientatiepunten of landmarks zijn door de aardbeving beschadigd of zelfs ingestort. Het lijkt erop dat vooral de overheidsgebouwen geleden hebben. Dit kan liggen aan het feit dat deze met minder geld, dus minder solide gebouwd zijn, of dat geld voor reparaties in de zakken van ambtenaren is verdwenen. Misschien ook waren de overheidsgebouwen extra kwetsbaar, omdat ze bergonjong daken hadden. Bergonjong daken lopen uit in spitse punten die in een ‘invention of tradition’ als kenmerkend voor de streek worden gehouden. De bergonjong daken zijn topzwaar. Het nieuwe stadhuis is bijvoorbeeld zwaar beschadigd en onbruikbaar. Ook de Export-Import Bank, wat waarschijlijk het hoogste gebouw in de stad was, heeft zijn gehele dak en bovenste verdieping verspeeld.

            De grootste schok in mijn mental map werd echter veroorzaakt door de oude Chinese tempel, of klenteng. Dit was een van de grootste bezienswaardigheden van de stad, stammend uit de negentiende eeuw. De tempel is nu zeer zwaar beschadigd en kan niet meer gebruikt worden. Stukken van de nok van de verschillende daken, met uitstekende draken versierd, zijn afgebroken. Prachtige gepleisterde muurschilderingen van grote kunsthistorische waarde zijn in hun geheel van de murgen gekomen en zijn totaal verloren gegaan. Dat de Chinese gemeenschap niet zo welvarend is als soms wordt aangenomen blijkt wel uit het feit dat weinig aan het herstel is gedaan. In plaats daarvan heeft men op het voorplein een noodtempel gebouwd van stalen buizen en houten schotten, met op de deuren levensgrote foto’s geplakt van de oorspronkelijke deurpanelen.

A mental map of fear

            Natuurlijk hebben de Padangers zelf nog veel grotere aanpassingen in hun mental maps gemaakt dan ik moest doen. Uit gesprekken blijkt dat het gevoel van onveiligheid overheerst. Men is zich zeer bewust van de tsunami die Tweede Kerstdag 2004 grote delen van Banda Aceh (een stad op de noordpunt van hetzelfde eiland, Sumatra, gelegen) heeft weggevaagd, waarbij naar schatting tweehonderdduizend Indonesiërs zijn verdronken. Padang ligt op dezelfde kust. Eerdere tsunami geruchten leidden tot paniek in de stad. De zware aardbeving van 2009 en een tsunami die in 2010 dood en verderf zaaide op de Mentawai eilanden (een groep eilanden niet ver voor de West-Sumatraanse kust) hebben de angst versterkt. Algemeen verwijst men naar de conclusie van ‘buitenlandse experts’ dat inwoners van Padang er zeker van kunnen zijn nog tijdens hun leven een tsunami van vergelijkbare omvang als die in Banda Aceh mee te maken. Of dit nu een urban legend is of niet, de schrik zit er definitief in.

            Daarmee is de bestaande mental map van Padang aangevuld met een nieuwe, haast alles overheersende laag: gebieden dicht bij de kust (dus binnen bereik van een tsunami) en gebieden verder weg. Velen die het zich kunnen veroorloven zijn meer landinwaarts verhuisd, bij voorkeur naar gebieden die zeker 20 meter boven zeeniveau liggen. Anderen hebben Padang helemaal verlaten, voor Pekanbaru, Medan, Jakarta of andere plaatsen. De verdeling van grondprijzen in de stad is ook drastisch veranderd; de strook aan de kust is weinig meer waard (maar de burgemeester, fluistert men, heeft daar privé voor een habbekrats veel grond opgekocht), stukken landinwaarts zijn sterk in prijs gestegen.

            Sommige aspecten van de mental map van veel bewoners zijn helemaal niet veranderd, maar precies gelijk gebleven. De smellscape lijkt bijvoorbeeld onveranderd. ’s Avonds hangt er bij landwind in de stad de penetrante geur afkomstig van een landinwaarts gelegen rubberfabriek. Twintig jaar geleden al probeerde de overheid deze fabriek te verplaatsen, kennelijk nog altijd zonder succes. Maar of we nu blij moeten zijn dat net dit deel van de mental map ongewijzigd is gebleven?

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Hij schrijft regelmatig voor Standplaats Wereld over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Door Freek Colombijn

De PSSI organiseert de Liga Super Indonesia met 18 clubs in de eerste divisie. Een zakenconsortium heeft een rivaliserende competitie opgezet, Liga Primer Indonesia (LPI). De naamsverwantschap met de Engelse Premier League is geen toeval, want veel van het Engelse voetbal wordt uitgezonden op de TV en gevolgd in kranten. De LPI verwijt de clubs van de Indonesische Bond veel overheidssteun van lokale overheden te krijgen, dus belastinggeld te verspillen. Een deel van de overheidssubsidies bereikt trouwens nooit de clubs, maar verdwijnt rechtstreeks in de verkiezingskas van de politici die de subsidies verlenen.

De LPI is op 8 januari van start gegaan met 19 clubs, die gezamenlijk gefinancierd worden door het genoemde zakenconsortium. De nieuwe clubs hebben fantasievolle namen, zoals Batavia Union, wat een vreemde vorm van koloniale nostalgie in een onafhankelijke staat is. Andere namen verwijzen naar Europese topclubs, zoals Real Mataram en Aceh United (de c in Aceh wordt uitgesproken als de ch in Manchester). De voormalige topclub Persebaya uit Surabaya, die afgegleden was naar de tweede divisie van de PSSI, heeft de kans aangegrepen om een tweede club (bestaand uit één team) op de been te brengen, die in de LPI weer in de hoogste divisie speelt. Er spelen nu dus twee clubs Persebaya in Surabaya. Omdat enkele uren voor de eerste wedstrijd van het nieuwe Persebaya, de lokale politie bezwaar maakte tegen twee identiteiten met dezelfde naam, voegde de nieuwe LPI club het oprichtingsjaar van de oude club, 1929, aan de naam toe. Het nieuwe LPI team heet dus Persebaya 1929.

De grootste bedreiging voor de Indonesische Bond is dat midden in het seizoen de LPI drie clubs uit haar eigen competitie heeft losgeweekt, waaronder de topclubs PSM Makassar en Persema Malang. De Indonesische Bond heeft er alles aan gedaan om dit te voorkomen, door de spelers en scheidsrechters die overstapten in de ban te doen. Scheidsrechters van de LPI worden nu allemaal uit het buitenland gehaald. Helaas voor de PSSI heeft de minister van sport de LPI toestemming gegeven te gaan spelen en ook de politie heeft ingestemd de veiligheid rond LPI wedstrijden te garanderen. De overstap van de drie clubs is vooral sneu voor PT Semen Padang, die koploper van de lopende competitie van de Indonesische Bond was dankzij twee knappe uitoverwinningen op PSM Makassar en Persema Malang. PT Semen Padang raakte die punten nu kwijt en zakte naar de derde plaats, terwijl Padang toch al zo’n door aardbevingen gedemoraliseerde stad is en sportief succes goed kan gebruiken.

De Bond probeert nu de eigen Liga Super Indonesia voort te zetten alsof er niets gebeurd is, maar dat gaat minder makkelijk dan gehoopt. De sponsor is een groot aantal wedstrijden kwijtgeraakt en wil niet meer de volle mep aan de Bond betalen. Een club heeft al een claim neergelegd bij de bond voor de misgelopen recette van de afgezegde topper tegen Persema Malang en de recette (verwachte opbrengst Rp 35 miljoen) verviervoudigd wegens ‘psychologische schade’. De woordvoerder van de betreffende club, die zelf ook wel voelde dat dit ver ging, heeft op voorhand benadrukt dat de claim van Rp 140 miljoen voor psychisch leed ‘volkomen vanzelfsprekend’ was.

De grootste zorg van het Indonesische voetbal publiek is intussen dat de Bond haar dreigement spelers van de LPI uit te sluiten van het nationale team waarmaakt. Daardoor zou de nieuwe ster Irfan Bachdim voor het nationale team verloren gaan. Deze Irfan was een volkomen anonieme speler van FC Utrecht, die een Indonesische ouder heeft, maar geen woord Indonesisch spreekt. Hij heeft zich in oktober 2010 laten naturaliseren tot Indonesiër en nam het nationale team op sleeptouw in de Zuidoost Aziatische AFF Cup. Tot verrassing van vriend en vijand bereikte Indonesië de finale, die het echter helaas verloor van aartsrivaal Maleisië. Na zijn avontuur in het nationale team koos Irfan voor Persema Malang. Achter de schermen wordt nu hard gelobbied om de Bond en de LPI met elkaar te verzoenen, zodat Irfan in het belang van de natie voor het nationale team behouden blijft. Zowel PSSI als LPI motiveren voor de buitenwereld hun eigen schimmige commerciële spel geheel in termen van het belang van het nationale elftal en het opkrikken van het spelniveau in Indonesië.

Tot slot, ankzij Irfan is trouwens de enthousiaste standaardreactie op de mededeling dat ik uit Nederland kom niet meer “Marco van Basten” of “Wesley Sneijder” maar “Irfan!”.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Hij schrijft regelmatig voor Standplaats Wereld over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Door Freek Colombijn Het Philips Center for Health and Well-being is een kleine afdeling binnen Philips, die strategische studies verricht. Het centrum krijgt input van twee denktanks. Eentje houdt zich bezig met de vergrijzing van de samenleving, de ander met de vraag hoe steden in de toekomst leefbaarder gemaakt kunnen worden. Voor de laatste ben ik tot mijn verrassing uitgenodigd. Een tiental bijeenkomsten staat gepland over een periode van twee jaar.

De denktank bestaat uit een tiental leden. De meesten hebben werk als consultant in stadsontwikkeling, of de ontwikkeling van hele regio’s, of hebben een managementfunctie (met strategische taken) bij Philips. Er zijn drie mensen van universiteiten: een architect, een specialist in internationale relaties en dan dus een antropoloog. Helaas heb ik de eerste bijeenkomst gemist en bij de tweede gelegenheid, in Shanghai, kom ik nieuw bij een groep die al patronen van interactie heeft ontwikkeld. Het is niet alleen een uitdaging iets aan de discussies van de denktank bij te dragen, maar ik zie de bijeenkomsten ook als een veld van onderzoek. Verslag van participerende observatie bij een multinational.

Het eerste dat opvalt is dat Philips er veel aan doet om de denktankleden te laten voelen dat ze belangrijk zijn. Voor een dag vergaderen wordt het team businesclass ingevlogen naar Shanghai. Op het vliegveld staat een auto voor me klaar, die me rechtstreeks naar het hotel brengt. Ik krijg een kamer op de 79^e verdieping met een adembenemend uitzicht op de beroemde Oriental Pearl Tower en de Bund. Het persen van mijn pak en gratis cocktails zijn inbegrepen bij de kamer.

Dat laatste is geen luxe, want de discussies zijn fascinerend, maar wel wat rommelig. Door onze verschillende achtergronden hebben we soms moeite om elkaar te begrijpen. Op de eerste bijeenkomst was bijvoorbeeld inclusiveness naar voren gekomen als een belangrijk punt van leefbare steden. Mensen kunnen zich veilig in de stad voelen als iedereen meedoet: rijk, arm, man, vrouw, jong oud, mensen met een verschillende religieuze of etnische achtergrond. Ik probeer uit te leggen dat dit naïef is. Dat mensen juist de neiging hebben muren op te trekken, soms letterlijk, en anderen buiten te sluiten om zichzelf veilig te voelen. Mijn punt wordt niet goed begrepen. Sterker, het was de enige opmerking van de dag die van anderen een geprikkelde reactie uitlokte.

Regelmatig is een algemene antropologische blik voldoende om wat zinvols te kunnen zeggen. Met enige trots worden bijvoorbeeld de resultaten van een mondiale vergelijkende survey gepresenteerd, waarbij mensen gevraagd is wat zij hun grootste gezondheidsprobleem vinden. Stress is een van de grote gezondheidsproblemen in veel westerse landen, maar tot verrassing van de meeste denktank leden wordt dat in Japan helemaal niet zo ervaren. De conclusie dat stress geen rol speelt in Japan, mag natuurlijk niet zomaar getrokken worden, want het punt is dat wat wel of niet als een gezondheidsprobleem wordt gedefinieerd cultureel bepaald is. Het is het algemene probleem van het vertalen van een begrip, hier ‘gezondheidsprobleem’, van de ene cultuur naar de andere. Stress bestaat wel in Japan, maar wordt niet als een aanslag op de gezondheid gezien.

Terug naar de cultuur van de denktank. Mijn inschatting dat bij het informele etentje de avond tevoren de mannen een stropdas zouden dragen was verkeerd en ik was zo’n beetje de enige met zo’n ding. De volgende morgen verschijn ik op de eigenlijke vergaderdag van de denktank zonder stropdas en de eerste man die ik tegenkom, draagt dan wel een das. Zit ik weer fout! Gelukkig blijken meerdere mannen geen das te dragen, dus het kan. De eerste spreker is een plaatselijke directeur die verslag doet over Philips China. Voor mij interessant, maar eigenlijk vormt zijn verhaal geen stof of input voor de denktank en als zijn verhaal uitloopt en de voorzitter hem niet direct afkapt (dat hoort kennelijk niet bij de vergadercultuur) gaat er naar mijn ruwe schatting toch snel zo’n 4000 euro verloren (betaald aan tickets, hotels en fees van alle aanwezigen). Bij deze multinational wordt niet zo op de kleintjes gelet.

Van het lidmaatschap van een denktank ben ik trouwens niet slimmer geworden. Op de thuisreis op het vliegveld van Shanghai bedenk ik me dat ik een jasje, een overhemd en drie stropdassen op mijn hotelkamer heb laten liggen. Teveel met het hoofd in de wolken? Bij Philips heb ik die stropdassen in ieder geval niet nodig.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Onlangs schreef hij voor deze weblog over Shanghai en ecologie. Daarvoor berichtte hij verschillende malen over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Wil je meer weten over The Philips Center for Health and Well-being, ga naar

Anemoon van Dijk

Door Freek Colombijn Op 16 november organiseerde de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU haar jaarlijkse Antropologendag. In een van de sessies vertelde Anemoon van Dijk enthousiast over haar werk voor de Stichting Studenten Huisvesting Utrecht.

Je denkt misschien: niet direct een werkplek waar je een antropoloog verwacht, maar niets is minder waar. In een omgeving waar vooral mensen met een technische achtergrond werken, heeft de antropologe een belangrijke bijdrage door te kijken naar wat bewoners zelf willen. Hoe moet een woning eruit zien zodat mensen zich er thuis kunnen voelen? Welke levensstijlen vind je terug onder de bewoners?

Anemoon deed ook speciale projecten voor kleine doelgroepen. De Stichting Studenten Huisvesting Utrecht onderneemt die projecten uit een soort idealisme, want ook zonder extra moeite krijgt zij haar woningen wel verhuurd. Projecten zijn bijvoorbeeld speciale woongroepen voor studenten met autisme, MBO studenten met een moeilijke thuissituatie en islamitische meisjes.

Hoe komt een antropoloog aan zo’n leuke baan? Anemoon legde uit dat het belangrijk is dat je werkgevers vertelt wat je juist als antropoloog te bieden hebt. Wat hebben antropologen dan te bieden? Met het massaal opgekomen publiek (geheel bestaand uit antropologen) werd een experiment gedaan: schrijf 5 kenmerkende eigenschappen op. Hieronder volgt een lijstje van kenmerken:

·     Kan goed complexe structuren analyseren
·     Is goed in interculturele communicatie
·     Werkt projectmatig
·     Is een echte onderzoeker
·     Is kritisch
·     Is veelzijdig
·     Is creatief
·     Is evaluerend
·     Kan goed out-of-the-box denken
·     Haalt het onderste uit de kan
·     Werkt verbindend in een organisatie
·     Is een creatieve bruggenbouwer
·     Kijkt van binnen uit
·     Probeert de wereld een beetje beter te maken
·     Is analytisch
·     Kan zich goed in anderen verplaatsen
·     Is avontuurlijk
·     Is kritisch over zichzelf

Welke werkgever wil zo’n super persoon nu niet in dienst nemen?

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit.  Eerder schreef hij hier over stedelijke groei in Shanghai en berichtte hij regelmatig over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Tekst en foto’s door Freek Colombijn In 1992 bezocht ik Shanghai. In 2010 keerde ik terug in een stad die deels onherkenbaar was geworden. Het bekendste landmark van de stad was twintig jaar geleden de Bund, de boulevard die de westoever van de Huangpu volgde. Langs de Bund stonden, en staan, trotse kantoren, die aan het begin van de twintigste eeuw waren opgetrokken door westerse firma’s die zich met steun van hun regeringen toegang tot China verschaft hadden. Aan de overkant van het water, het Pudong district, was geen noemenswaardige bebouwing.

Tegenwoordig is Pudong minstens zo belangrijk als de Bundzijde en de meest aansprekende gebouwen staan allen aan die zijde van de rivier. Dicht bij elkaar staan hier de Oriental Pearl Tower, de Jin Mao Tower en het Shanghai World Financial Center. Met andere wolkenkrabbers vormen ze een spectaculaire skyline. De Oriental Pearl Tower (468 m) is de bekendste. De spitse toren met 2 grote bollen is het symbool van Shanghai geworden, meer dan de Bund. Het Shanghai World Financial Center (492 m), met zijn vorm van een flesopener, is het hoogste gebouw van de stad. De ironie is dat als Taiwan onderdeel van China wordt genoemd, niet het Shanghai World Financial Center zich de hoogste van het land mag noemen, maar een wolkenkrabber in Taipeh. Maar een nog hogere toren is in aanbouw in Shanghai. Deze moet met 632 m alles in de stad overtreffen. Verderop op deze zijde van de rivier staan dan ook nog de fraai vormgegeven paviljoens van de Expo. In 20 jaar tijd is een miljoenenstad tegenover de Bund verrezen.

Hoe sterk de stad bruist blijkt misschien het beste ’s avonds. De Bund is feestelijk verlicht en vormt het centrum van het uitgangsleven. Het zakenleven in Pudong staat dan stil, maar Pudong vormt een fantastisch decor voor de flanneurs op de Bund. De bollen van de Oriental Pearl Tower verschieten steeds van kleur. Twee kleinere gebouwen aan de oever trekken nu echter ook veel aandacht. Ze zijn levende billboards geworden: bewegende lichtreclames zo hoog als een kantoortoren! Het spektakel van licht wordt compleet gemaakt door overdadig verlichte rondvaartboten op de rivier.

Shanghainezen moeten wat met licht hebben. Er gaat een shuttletreintje onder de Huangpu door. Het is meer een attractie dan een middel van vervoer, want onder de grond rijdt men door een tunnel van flitslichten in groen, blauw en rood. Op een TV scherm duikt opeens een haai op de passerende treinreiziger. Zo’n zee van licht onder en boven de grond lijkt natuurlijk een verkwisting van energie, maar voor middernacht is alle verlichting gedoofd. Gaat men vroeg naar bed?

In feite probeert het gemeentebestuur een brede strategie te ontwikkelen voor een energiezuinige toekomst. De stad heeft enorm geïnvesteerd in het openbaar vervoer, voordat het autobezit wijd verbreid is geworden. Het idee is: als wij het openbaar vervoer op niveau krijgen voordat de opkomende middenklasse de ambitie krijgt een auto aan te schaffen, blijven mensen van het openbaar vervoer gebruik maken. Busvervoer zou teveel ruimte innemen, dus het openbaar vervoer moest onder de grond. In korte tijd is een metronetwerk aangelegd dat nu al meer strekkende kilometers telt dan de underground van Londen; de prijs van een kaartje is laag gehouden. Dit verklaart een van de meest opvallende zaken in Shanghai: het zeer geringe autoverkeer. Hoe verstandig dit beleid is geweest blijkt als men denkt aan een stad als Jakarta waar de auto de metro te snel af is geweest.

De groei van kantoren en de metro is natuurlijk niet het enige dat gebeurd is. Het inwonertal is snel gestegen van 12 miljoen in 1990 tot 19 miljoen nu (zulke cijfers zijn overigens afhankelijk van waar men stadsgrenzen trekt). Er is ook een enorme bouwactiviteit ontplooid om al die mensen te huisvesten.  Vanaf een hoog uitkijkpunt ziet de stad eruit als een woud van stenen: allemaal woonflats. Zo blijft de stad ondanks de snelle ontwikkeling leefbaar. Daarvoor moet dan wel met keiharde hand bestuurd worden. Alleen al om plaats te maken voor de Expo zijn 18.000 mensen rücksichtslos uit hun woning gezet.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Verschillende malen heeft hij op deze weblog bericht over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Freek Colombijn

Dinsdag 31 augustus presenteert Freek Colombijn zijn nieuwe boek Under Construction, een historisch-antropologische studie naar stedelijke ruimte en huisvesting tijdens de dekolonisatie in Indonesië. Een gesprek met deze docent antropologie aan de VU, over etniciteit en klasse in het koloniale Indonesië, het nooit ‘af’ zijn van steden (en onderzoek) en zijn speurtocht naar verborgen archieven.

Waarom is het belangrijk om de dekolonisatie in Indonesië te bestuderen in het licht van stedelijke ruimte en huisvesting?

Het boek maakt onderdeel uit van een veel groter project naar de geschiedenis van de dekolonisatie van Indonesië. Het project is gefinancierd door het Ministerie van VWS (Volksgezondheid, Welzijn en Sport), vanuit een belangstelling voor Indische Nederlanders, maar het was direct duidelijk dat je niet de geschiedenis van een groep kan begrijpen als je niet naar de hele samenleving kijkt. Het project bestaat uit 5 monografieën, twee teams van Indonesische onderzoekers (elk met hun eigen onderwerp) en diverse conferenties, workshops, publiekspresentaties en meerdere bundels artikelen.

Volgens mij kan je juist in de stad goed de sociale veranderingen onderzoeken, omdat in steden, veel meer dan in dorpen of op plantages, alle bevolkingsgroepen elkaar treffen. Huisvesting bleek een goede ingang: iedereen heeft huisvesting nodig. Door de enorme stroom van migranten naar de stad (juist in die tijd) kwam er enorme spanning op de woningmarkt. Dat is dus ideaal om de spanningen in de samenleving te onderzoeken. Maar ik had ook prima over bijvoorbeeld de voedselvoorziening kunnen schrijven.

Waarom speelt sociale klasse een voorname rol in je analyse?

Het gangbare beeld is dat de koloniale steden verdeeld waren naar etniciteit: inheemse kampongs, Chinese wijken en Europese villawijken. Een soort apartheid. De dekolonisatie zou dan een enorme verandering zijn, omdat de verschillende etnische groepen gemengd gingen wonen. Eerst ging ik ook van dit model uit, maar telkens sprak het empirische materiaal het model tegen. Uiteindelijk moest ik wel de conclusie trekken dat ook in de koloniale tijd de ruimte in de steden al verdeeld was naar sociale klassen en niet naar etniciteit. Natuurlijk was er wel discriminatie in de zin dat Europeanen veel meer kans hadden op een goed inkomen. Dus waren zij oververtegenwoordigd in de betere wijken. Maar daar woonden beslist ook Indonesiërs en omgekeerd woonden er ook veel te veel Europeanen in de armoedige kampongs om van incidenten te kunnen spreken.

Omdat de bevolking al voor de onafhankelijkheid etnisch gemengd, maar gescheiden qua sociale klasse woonde, maakte de dekolonisatie bitter weinig verschil. Dit is een van de redenen waarom de onafhankelijkheid niet de verbetering bracht waar veel Indonesiërs op gehoopt hadden.

Waar doelt je titel “under construction” op?

Eerst had het boek de titel ‘Brick by brick, bilik by bil ik’. Bilik is gevlochten bamboe, het materiaal waarmee de wanden van goedkope huizen worden gemaakt. Dus die titel zei zoiets als: baksteen hoort bij baksteen en bamboe bij bamboe. Dat is dus mijn punt dat sociale klassen bij elkaar wonen en niet etnische groepen. Maar het duurde zolang voordat mijn boek gereed was, dat intussen een ander boek was verschenen met de titel Brick by brick (maar niet bilik by bilik); toen keurde de uitgever de titel niet goed. Under Construction vind ik als titel minder geslaagd, maar het drukt uit dat een stad nooit af is, maar onderzoek eigenlijk ook niet. Hoeveel tijd ik er ook in gestopt heb, elk onderzoek is altijd maar een voorlopig resultaat en anderen of ikzelf zullen met het onderwerp verdergaan en later nieuwe conclusies trekken.

Hoe beviel het je om je als antropoloog in de historiografie te begeven?

Mijn hele academische leven combineer ik geschiedenis met antropologie en in die zin was het niet iets nieuws. Soms hel ik meer over naar de ene kant en dan naar de andere kant. In dit boek is de methode helemaal historisch (maar mijn analyse, keuze voor bepaalde deelonderwerpen en begrippenapparaat is sterk antropologisch gekleurd). Wat een fundamenteel verschil is: als antropoloog kan je altijd je eigen data maken. Is iets onbekend dan ga je observeren en mensen interviewen. Als historicus ben je grotendeels afhankelijk van welke bronnen er zijn overgeleverd en soms heb ik gegevens nodig die domweg op geen enkele manier bewaard zijn gebleven. Daar kan ik dan nooit achterkomen en dat is frustrerend.

Overigens was de speurtocht naar nooit eerder gebruikte bronnen een van de dingen die dit boek belangrijk maken. Deel 1 is het verhaal over sociale klassen, maar het hele deel  2 is gebaseerd op nooit eerder gebruikt materiaal en beschrijft o.a. volkshuisvesting, het kraken van grond, de gedwongen inkwartiering van soldaten en ambtenaren bij mensen in huis en conflicten tussen huurders en verhuurders. In de kelder van het stadhuis van Medan (de vierde stad van Indonesië) vond ik bijvoorbeeld een enorm stoffig gemeentearchief terug, waarvan praktisch niemand op de hoogte was. Ander uniek materiaal kwam uit verslagen van rechtszaken.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit en schrijft voor dit weblog regelmatig berichten over zijn onderzoek in Indonesische steden.

De boekpresentatie vindt plaats op dinsdag 31 augustus om 15:30 uur in het NIOD, Herengracht 380 in Amsterdam. Aanmelding is verplicht. Meer informatie

Foto door Annemarie Samuels

Door Freek Colombijn Een nieuwe vorm van toerisme is het slumtoerisme. In sommige steden is het mogelijk arme wijken in te gaan onder leiding van een lokale gids. De toerist krijgt het gevoel een authentieke ervaring rijker te worden (“echte armoede”!) en tegelijk biedt de groep het veilige gevoel waar de toerist zich aan vastklampt. Een van de grootste favela’s van Rio de Janeiro, Rocinha, is door de stad aangewezen als een toeristische attractie en trekt 3000 bezoekers per maand. In Zuid Afrika hopen townships op toeristen die de tijd tussen twee voetbalwedstrijden op het WK moeten vullen. 

Eveline Dürr merkt in een ongepubliceerd paper op dat deze vorm van toerisme schaduwkanten heeft. Is armoede een toeristische attractie? Hebben de bewoners nog zeggenschap over het beeld dat van hen verspreid wordt? Wordt een negatief imago in stand gehouden (en door wie?) om de toeristenstroom op gang te houden? Profiteren alleen touroperators van de tours of ook de bewoners? Welk effect heeft de confrontatie met dikbuikige toeristen behangen met camera’s op de bewoners?

In januari 2010 kon ik zelf een tour door twee arme kampongs in Surabaya meemaken. Een kampong is een min of meer ongepland gegroeide stadswijk in Indonesië; niet elke kampong is armoedig, maar sommige zijn dat zeker. De toer was onderdeel van een conferentie over Indonesische kampongs en niet opgezet met commerciële bedoelingen. De organisatie van de conferentie had gidsen uit de wijk gezocht en op verschillende momenten rustpunten ingelast waar de conferentiegangers konden praten met bewoners. We gingen in kleine groepjes te voet de wijk in. Met deze opzet werd een aantal perverse aspecten van gewoon slumtoerisme vermeden. Wat resteerde was een boeiende en soms hilarische ontmoeting tussen kampongbewoners en wetenschappers.

Foto door Annemarie Samuels

De eerste kampong blijkt Karang Bulak te zijn. In 1974 en opnieuw in 1984 zijn stukken van de wijk platgegooid om plaats te maken voor een hotel en een bankgebouw. De politie intimideerde indertijd de bewoners om “vrijwillig” te vertrekken. Omdat een deel van de bouwplannen niet meteen uitgevoerd is, hebben nieuwe bewoners snel de braakliggende grond gekraakt en opnieuw woningen gebouwd. De wijk is nu een doolhof van hele smalle straatjes (jalan tikus, muizenpaadjes). De bewoners leven van het hotel en de bank waarvoor eerder een deel van de wijk was afgebroken. Overdag bereiden ze lunches voor de werknemers, of werken als kapper of parkeerwacht. ’s Avonds zoeken hotelgasten in de kampong prostituees op. In de wijk wonen veel Madurezen die “Argentijnen” worden genoemd, want Argentijnen hebben net als Madurezen de naam lastig te zijn. De tweede kampong is Dupak Magersari; de huizen zijn gebouwd op stroken grond die naast een spoorbaan zijn overgebleven. Sommige huizen staan dicht op de rails en het spoor wordt ook gebruikt als voetpad, speelplaats of marktterrein. De enkele trein die voorbijkomt rijdt gelukkig langzaam en toetert onophoudelijk.

Voor we de wijken in mochten, trok de organisatie een half uur uit om ons instructie te geven. We kregen 11 voorschriften, zoals: het is verboden de groep te verlaten of van de route af te wijken. Van deelnemers wordt verwacht dat ze gezellig zijn en glimlachen naar de bewoners van de huizen waar ze langs komen. We moeten toestemming vragen om een foto te maken. We mogen niets kopen zonder tussenkomst van de gids. We moeten nette kleren dragen, vrouwen mogen geen sensuele kleding dragen en liefst moeten we sportschoenen aandoen. Gouden sieraden moeten we thuislaten en het wordt aanbevolen een regenjas of poncho mee te nemen.

Bij het bekendmaken van deze voorschriften wordt door sommige deelnemers gegniffeld, want het is voor ons een dagelijkse bezigheid om kampongs in te lopen en veldwerk te doen. De westerlingen voelen zich wat ongemakkelijk omdat hen gevraagd wordt een petje op te zetten, zodat we allemaal herkenbaar zijn als groep. Dat is natuurlijk precies hetgeen wat een antropoloog in het veld probeert te voorkomen en door onze hang naar individualisme hebben wij westerlingen sowieso moeite met uniforme kleding. Een klein deel van de Indonesische deelnemers blijkt echter minder vertrouwd met kampongs en heeft de kledingvoorschriften serieus genomen. Ze zijn gekleed alsof ze gaan joggen en hebben voor de zekerheid een wegwerpcamera meegenomen.

De wetenschappers op expeditie worden meer gefotografeerd dan ze zelf foto’s nemen want op elke straathoek staat een fotograaf of cameraman van de conferentie deze gebeurtenis vast te leggen. Ik voel me een beetje opgelaten met mijn petje op het hoofd. We worden helemaal het gesprek van de dag wanneer er nog geen 5 minuten nadat we op stap zijn gegaan een tropische stortbui naar beneden komt. Het water kan geen kant op en staat al snel 5-10 cm hoog in de stegen van Karang Bulak. Met de schoenen in de hand, op slippers en met opgerolde broekspijpen gaan we verder. De bewoners kijken met meer verwondering naar ons dan wij naar hen en zij stellen ook allemaal verbaasde vragen. Ik vraag me af: wie is hier nu de toerist? In ieder geval is na afloop iedereen het erover eens dat de tour fantastisch georganiseerd was en een hoogtepunt van de conferentie vormde.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Eerdere berichten van zijn hand gingen onder meer over stedelijke problematiek in Jakarta, klimaatverandering en zijn recente bezoek aan Seoul.

Foto: Freek Colombijn

Een mens wordt zich pas goed bewust van cultuur als zij of hij geplaatst wordt in een omgeving waar de cultuur niet vertrouwd is. Ik merkte dit zelf weer eens toen ik een paar dagen in Seoul was voor een conferentie. Ik moest op de conferentie een paper presenteren over de manier waarop Nederlanders over Indonesië geschreven hebben, van de eerste kennismaking tot heden. Mijn kennismaking met Seoul en de Zuid-Koreaanse cultuur gaf me meer begrip voor de Nederlandse ontdekkingsreizigers naar Indonesië. Een van de schepelingen die met de eerste Nederlandse vloot in 1596 Indonesië bereikten, Willem Lodewycksz, heeft er een prachtig verslag van geschreven, uitgegeven onder de titel D’Eerste Schipvaart.

Foto: Freek Colombijn

Net als Lodewycksz wist ik van te voren deels wat me te wachten stond. Toch verbaas ik me, net als Lodewycksz, af en toe over wat voor mij exotische dingen zijn.

De mensen die uit een soort smetvrees met mondkapjes lopen, soms met coole patroontjes. De instructies in publieke WC’s hoe je handen te wassen. Het onbekende eten. Een kaartautomaat bij de metro met veel knoppen en slechts Koreaanse opschriften. De soms honderden meters lange winkelgallerijen onder de grond. De vele gezellig uitziende eethuisjes, waar ik soms echter niet bediend wordt omdat ik alleen ben (de gerechten worden alleen in porties voor twee personen opgediend) of omdat ik de taal niet spreek. De zeer weinig uitnodigend uitziende gebouwen van drie-vier verdiepingen waar een trap naar het souterrain of de eerste of tweede verdieping je onverwacht naar een gezellig restaurant brengt. Het bombastische Oorlogsmuseum waar Noord-Korea als de grote vijand wordt afgebeeld. Het praktisch ontbreken van kinderen in het straatbeeld.

In deze onwennige wereld zijn er ook herkenningspunten: een jazzcafé, het museum voor hedendaagse kunst, een eethuis met Led Zeppelin en Beatles hoezen aan de wand, het Olympische stadion, de “grap” om met strak kijkende paleiswachten op de foto te gaan, diverse lijstenmakers die prentjes en gravures inlijsten, tafels in publieke heren WC’s om baby’s te verschonen of stadsplattegronden met het metronetwerk die helpen om door de stad te navigeren. Stuk voor stuk uitingen van globalisering.

Foto: Freek Colombijn

Onbewust schakel ik over op Indonesische omgangsvormen, die me veel beter bekend zijn, maar ook al is Indonesië een Aziatisch land, Indonesisch gedrag kan in Zuid-Korea net zo vreemd of ‘onaangepast’ zijn als Nederlands gedrag. Bij een begroeting trek ik daarom aanvankelijk op zijn Indonesisch mijn hoofd tussen mijn schouders in, maar wat verwacht wordt is een lichte buiging vanuit de heupen. Net als ik dat een beetje soepel begin te doen zonder me mal te voelen, merk ik dat in veel situaties helemaal niet gebogen wordt. Maar welke?

Dingen worden met twee handen aangereikt en aangepakt. Maar hoe geef je in een winkel met twee handen geld als je tegelijk ook iets moet aanpakken en ook nog een portemonnee wilt vasthouden? Eten doen we in kleermakerszit aan lage tafels, maar als mijn Europese heupen dat niet meer volhouden, mag ik dan mijn benen onder mij vouwen of mijn knieën boven de tafel houden? Sommige disgenoten doen het, maar misschien hebben zij een andere sociale positie dan ik en is het van mij toch niet netjes? Zo merk ik weer eens: op ontdekkingsreizen kun je de juiste omgangsregels en cultuurverschillen alleen door trial-and-error­ goed leren.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele antropologie van de Vrije Universiteit.

Zeewater dringt bij vloed de stad Semarang binnen (foto Freek Colombijn)

In december is in Kopenhagen de beslissende klimaatconferentie, al getypeerd als ‘de grote finale van de aarde’. In dit stuk, dat verschijnt in het VU tijdschrift Essay 16-2, laat antropoloog Freek Colombijn zien dat de klimaatverandering juist voor arme mensen in de grote steden aan de kust een enorme bedreiging vormt.

Als het water je tot aan de lippen staat, is de kleinste rimpeling voldoende om je te laten verdrinken. De Amerikaanse antropoloog James Scott gebruikte dit beeld om uit te leggen waarom veel boeren in het Zuiden risico’s mijden: een kleine verstoring van de normale gang van zaken kan hun fataal worden. De huidige klimaatveranderingen vormen zo’n verstoring. Het risico van een misoogst wordt vergroot. De klimaatveranderingen kunnen echter een nog directere levensbedreiging vormen voor mensen in de steden.

Steeds meer mensen in het Zuiden leven in steden en vooral in miljoenensteden. Die liggen merendeels aan zee. Van de 25 grootste steden ter wereld (elk met naar schatting minstens tien miljoen inwoners), liggen er 21 in ontwikkelingslanden en hiervan zijn er 17 kuststeden. Die krijgen alle te maken met een stijgende zeespiegel.

Het grootste probleem is natuurlijk de toegenomen kans dat delen van de stad overstroomd worden. Het stijgende zeeniveau (schattingen noemen een stijging van 50 cm in de 21ste eeuw) kan samenvallen met de door klimaatverandering toegenomen kans op tyfoons en zware regenval. De combinatie hiervan kan noodlottige gevolgen hebben, zoals de stad Mumbai (omstreeks 20 miljoen inwoners) ondervonden heeft. Het oude centrum is gebouwd op een vlakte die ontstaan is toen zeven eilandjes afgegraven werden om de tussenliggende zee te dempen. Deze vlakte ligt net boven het zeeniveau. Op 26 juni 2005 viel hier in 24 uur een nooit eerder gemeten neerslag van 944 mm, die niet snel genoeg afgevoerd kon worden. Ruim duizend inwoners verdronken. Het dynamische Mumbai kan tenminste nog de middelen mobiliseren om de stad in de toekomst beter te beschermen; dat is veel minder het geval in een armere megastad als Dhaka in Bangladesh.

Het effect van een stijgend zeeniveau kan verergerd worden door een dalende bodem. In en rond Shanghai, bijvoorbeeld, is teveel grondwater opgepompt voor drinkwater, landbouw en industrie. De waterhoudende lagen werden daardoor in elkaar gedrukt en de bodem is in de twintigste eeuw met gemiddeld 1,76 meter gezakt. Voor een stad die minder dan 5 meter boven zeeniveau ligt is dat veel. Bovendien zuigen de waterhoudende lagen onder de stad door onderdruk zeewater aan, waardoor het grondwater brak wordt. Weer een ander mogelijk gevolg van het stijgende zeewater is toegenomen erosie van de kust; onder andere Rio de Janeiro heeft hiermee te maken.

Alle gevolgen worden vergroot door het simpele feit dat zoveel meer mensen tegenwoordig in de steden wonen. De Sumatraanse stad Padang werd op 30 september getroffen door een aardbeving die aan ruim duizend mensen het leven kostte. In 1919 vond een even zware aardbeving plaats, die toen echter veel minder slachtoffers maakte. In 1797 werd deze stad trouwens al getroffen door een tsunami, die de hele stad blank zette en een schip 4 km landinwaarts sleurde. ‘Slechts’ 300 mensen kwamen om in de golven. Zou een zelfde tsunami Padang vandaag treffen, dan zou zo’n ramp de verschrikkelijke tsunami van Kerst 2004 in het niet doen verzinken.

Het zijn doorgaans de armen die het meeste te lijden hebben van het rijzende water. Zij worden samengedrongen in de meest kwetsbare, en daarom goedkoopste, delen van de stad. Het overstromingsrisico wordt voor hen verergerd wanneer middenklasse en elitewijken worden verhoogd, zodat er nog meer water naar de arme wijken stroomt. Dat het water hen aan de lippen komt is voor veel armen in Derde Wereldsteden geen metafoor, maar harde realiteit.

Freek Colombijn is docent culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU.

Voor Standplaats Wereld schreef hij eerder:

Vastzitten in Jakarta: over verkeer en sociale mobiliteit

De Trans-Jakarta: een metro boven de grond

Verkiezingen in Indonesië

Liefdesperikelen in Indonesië

Photo: Basibanget

Zoals zoveel wereldsteden, heeft Jakarta ernstig te kampen met verkeersopstoppingen. De stad is bij de aanleg niet berekend op de huidige grote aantallen mensen. Het verkeersprobleem is versterkt doordat de middenklasse groeit. Voor het comfort en de status wil zij een auto bezitten. Om dezelfde redenen, comfort en status, gaat de middenklasse, maar ook de elite, in nieuwe wijken ver buiten de stad wonen. Deze nieuwe wijken genereren natuurlijk weer extra verkeer, door de bewoners die in het centrum van Jakarta werken of winkelen. In advertenties voor deze wijken wordt steevast vermeld hoeveel minuten rijden het is naar het centrum. Maar de advertenties zeggen er niet bij dat de gunstige tijden van, zeg, 30 minuten, alleen gelden als er geen files staan (dus alleen midden in de nacht).

De overheid heeft verschillende oplossingen bedacht, die geen van alle het probleem helemaal oplossen. Een oplossing is natuurlijk geweest het bouwen van nieuwe wegen, die soms wel acht of tien banen breed zijn. Voor het bouwen van wegen en het verbreden van bestaande wegen heeft de overheid met harde hand doorbraken door woonwijken gemaakt. Dergelijke doorbraken zijn doorgaans rampzalig voor de bewoners, omdat ze te weinig financieel gecompenseerd worden voor hun huizen. Met Nederlandse inspraakprocedures waren de wegen er nooit gekomen. Volgens mij is het in dit geval goed dat de Indonesische overheid daadkrachtig kan optreden, omdat anders Jakarta helemaal dichtgeslibt zou zijn. Maar het is belangrijk te bedenken dat klassenverschillen hier een grote rol spelen: de wegen worden gebouwd voor de middenklasse, maar het zijn vooral huizen van de lagere klassen die tegen de vlakte gaan.

Op drukke punten worden ongelijkvloerse kruisingen gemaakt en soms worden hele stukken weg op fly-overs gebouwd, om minder ruimte op de grond in te nemen. Onder deze fly-overs verschijnen vervolgens zelf gebouwde winkeltjes of huizen van de armen. De armen leven onder de fly-overs, de middenklasse rijdt er overheen.

Sociale stijgers in Jakarta verlaten dus de arme kampongs, verhuizen naar nieuwe wijken en schaffen een auto aan. De Indonesische architect Abidin Kusno heeft het mooie beeld gebruikt dat de sociale stijgers in Jakarta zich letterlijk boven het kampongleven verheffen: in hun auto, op de fly-over hebben ze het drukke kampongleven achter zich gelaten. Maar de prijs voor sociale mobiliteit is fysieke immobiliteit. De middenklasse zit vaak vast in het verkeer.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling sociale en culturele antropologie van de VU