Boeklancering  

Over het boek (dat vervolgens overal – onder meer in de VU-boekhandel– te koop zal zijn), het volgende:

“To make way for a strategic U.S. military base, the Chagossians were evicted from Diego Garcia and other islands of the Chagos archipelago in the Indian Ocean in the 1970s. The U.K. made the islands available to the U.S. and the population was secretly evicted to Mauritius and the Seychelles, about 2000 kilometres away, where many have experienced poverty and difficult life situations. They are not allowed to go back home, only some short trips have been organised since 2006. Recently, the rich marine environment and coral reefs of the Chagos archipelago inspired the U.K. government to transform the status of the Chagos region into the world’s largest Marine Protected Area. But what about the Chagossians, who are locked in a political and legal battle for the right to return to the islands and recognition as a people to live in diaspora? After several law suits against the British government, the Chagossians have vested their hope on the European Court of Human Rights which will rule shortly.”

Het boek zal aangeboden worden aan Bernadette Dugasse, die onlangs het privilege had haar thuisland te bezoeken.  Het programma van de middag ziet er als volgt uit: om 14.00 uur het welkomstwoord van Sandra Evers. Om 14.10 een lezing door Wilbert van der Zeijden (van IKV Pax Christi, zie hieronder), getiteld “The centrality of Diego Garcia in U.S. military infrastructures”. Vervolgens om 14.40 een exerpt van een radiodocumentaire gemaakt door Saar Slegers (journalist).

Om 15.00 volgt dan een interview door Marry Kooy met Atman Ramchalaon, een  Mauritiaan die zich inzet voor de Chagossians, waarna er tijd is voor vragen. Om 15.15 is er dan de echte boeklancering: het boek wordt aangeboden aan Bernadette Dugasse, waarna een high tea reception.

De abstract van de lezing van  Wilbert van der Zeijden (IKV Pax Christi, politicoloog gespecialiseerd in de ontwikkeling van internationale militaire infrastructuur, atoom-ontwapening en de reacties van civil societies daarop) is:

“The U.S. maintains a global network of military outposts, counting more than 800 facilities and spanning most of the globe. Diego Garcia has always been – and still is – a crucial pawn in that military infrastructure. It is the primary launching point for reconnaissance missions and bombing missions for an area covering most of the Indian Ocean waters, the Horn of Africa, the Middle East, Central Asia and South Asia. Additionally, Diego Garcia is a main hub for maritime maneuvers, intelligence operations and for some matters the U.S. hopes to keep concealed from the public view – such as the extraordinary rendition practices of a few years back.  Foreign military facilities impact local populations. From Puerto Rico to Greenland, from Italy to Okinawa and from Guam to Chagos, people are standing up against the negative effects. This lecture will discuss such fates with a particular focus on the Chagossians who were forced to give up their homeland for the U.S. military base on Diego Garcia.”

Door Maaike Matelski

Aan de vraag of Sorry Day een nationale vrije dag moet worden gaat een breder debat schuil over hoe om te gaan met het recente verleden waarin aboriginals, de oorspronkelijke bewoners van Australië, werden beschouwd als onderontwikkeld, tweederangs burgers, of überhaupt geen onderdeel van Australië. De zogenaamde terra nullius-claim van de Europese ‘ontdekkers’ van Australië hield in dat het land als leeg, ofwel als ongeclaimd werd beschouwd. Historicus Henry Reynolds beschijft hoe vervolgens de aboriginals, die het land al vele eeuwen bewoonden, behandeld werden als een lastige bijkomstigheid die met alle mogelijke middelen bestreden moest worden. Het aantal aboriginal slachtoffers tijdens de ‘ontdekking’ van Australië is nauwelijks na te gaan, maar moet volgens Reynolds’ schatting op zijn minst enkele duizenden tellen. Erkenning voor deze slachtoffers is naar zijn mening niet zozeer een kwestie van politieke correctheid, als wel van het rechtzetten van een historische incorrectheid, aangezien zij in de Australische geschiedenisboeken tot voor kort grotendeels afwezig waren.

Australiërs weten zich maar moeilijk houding te geven ten opzichte van dit recente verleden. De ‘white Australia policy’, waarbij openlijk gestreefd werd naar een blank Australië, werd pas in 1973 afgeschaft. Het herplaatsen van aboriginal kinderen kwam eveneens tot in de jaren zeventig voor. Ondertussen wordt in Australië een langdurige discussie gevoerd over de manier waarop de geschiedenis in schoolboeken beschreven wordt, waaronder de vraag of de ontdekking van Australië als ‘bezetting’ mag worden aangeduid. Waar een minderheid van de bevolking nog steeds geen plaats ziet voor aboriginals in de Australische maatschappij, kampt de meerderheid met een vaag collectief schuldgevoel, twijfel over de vraag of en hoe de aboriginal slachtoffers uit het verleden herdacht moeten worden, en ambivalentie ten opzichte van de huidige aboriginals, van wie velen momenteel in een sociaal slechte positie verkeren.

Naar aanleiding van beschuldigingen van alcoholisme en kindermisbruik, werd in 2007 in de Northern Territory een grootschalige campagne opgezet waarbij de aboriginal gemeenschap als geheel als ‘onverantwoordelijk’ werd weggezet. De regering nam controle over het land wat hen eerder was toegewezen, voerde vergaande restricties in op drank en pornografie, en schortte de wet ter bestrijding van rassendiscriminatie op. Tot ongenoegen van de aboriginals zelf werden de ernstige beschuldigingen van kindermisbruik niet nader onderzocht. In plaats daarvan zagen zij zich geconfronteerd met algemene, stigmatiserende restricties op grond van hun afkomst. Tot op de dag van vandaag strijden de woordvoerders van de aboriginal gemeenschappen voor gelijke behandeling, waarbij zij zich bereid tonen de sociale problematiek aan te pakken en te werken aan integratie en betere communicatie tussen de aboriginals en de rest van de Australische bevolking. Daarbij merken zij op dat, hoewel de sociale achterstand zeker ook een verantwoordelijkheid is van de gemeenschap zelf, zij lange tijd tewerk werden gesteld door Europese kolonisten die hen de toegang tot hun land ontzegden, en hen hiervoor nauwelijks, of hooguit in alcohol, uitbetaalden.

Wat is er vandaag de dag te zien van de aboriginal geschiedenis in Australië? Op veel belangrijke plaatsen staan nu borden waarop erkend wordt dat het gebouw zich bevindt op grondgebied van de oorspronkelijke bewoners van Australië. In de Australische musea is de aboriginal geschiedenis inmiddels uitgebreid te vinden. Maar in het publieke leven zijn de aboriginals maar beperkt zichtbaar. Tegenover het voormalige parlementsgebouw in de hoofdstad Canberra staat al sinds de jaren zeventig een tentencomplex, genaamd de aboriginal ambassade. Met dit vreedzaam protest willen de aboriginals aangeven dat ze zich nog steeds als gast behandeld voelen in hun eigen land. Met name maakt men zich druk over het het recht om de voor hen heilige grondgebieden op traditionele wijze te kunnen gebruiken. Omdat zij het land eeuwenlang in gebruik hadden zonder hun gebied officieel te claimen, is veel van het land hen door de Europeanen afhandig gemaakt, en krijgen zij slechts via langlopende rechtszaken weer toegang tot een klein gedeelte van hun oorspronkelijke land. Zowel in de rechtspositie, als in het tegengaan van de sociale achterstand van aboriginals is nog een lange weg te gaan.

Het beperkte animo voor de jaarlijkse Sorry Day staat symbool voor de lange en moeizame weg naar verzoening tussen de aboriginals en de rest van de Australische bevolking.

Maaike Matelski is AIO bij de SCA-afdeling.

]]> http://standplaatswereld.nl/2011/05/23/sorry-day-in-australie/feed/ 0 standplaatswereld SpWfotoMaaikeSorry Day http://standplaatswereld.nl/2011/02/22/mental-maps-van-een-half-verdwenen-stad-padang-indonesie/ http://standplaatswereld.nl/2011/02/22/mental-maps-van-een-half-verdwenen-stad-padang-indonesie/#comments Tue, 22 Feb 2011 21:10:48 +0000 standplaatswereld http://standplaatswereld.nl/?p=4556 Lees verder →]]> Door Freek Colombijn

Padang is een kuststad met bijna een miljoen inwoners, de hoofdstad van de provincie West Sumatra. In 1990 en 1991 woonde ik hier elf maanden voor een onderzoek naar het gebruik van de stedelijke ruimte. Een belangrijk concept bij dat onderzoek was mental map. Mensen navigeren door steden aan de hand van deze mental maps: kaarten die ze in hun hoofd hebben. Mental maps zijn geen ‘objectieve’ plattegronden, maar een voorstelling van de ruimte, met bepaalde punten of straten die voor de betrokkenen markant zijn. Bepaalde punten in deze mental maps hebben voor betrokkenen veel betekenis en andere plekken zijn praktisch betekenisloos en vormen een witte vlek op hun kaart. Mental maps doen mensen ideeën aan de hand hoe ze zich van het ene naar het andere punt kunnen verplaatsen.

            Sinds 1991 ben ik meermalen in Padang teruggekeerd, zonder dat dit grote invloed had op mijn mental map. Toen ik in januari 2011 opnieuw terugkeerde, was echter veel veranderd. In 2009 was Padang door een zware aardbeving getroffen geweest en veel plekken in de stad waren wezenlijk veranderd. De stad die ik goed gekend had, was deels verdwenen of zwaar beschadigd. Ook veel bewoners hadden hun mental map drastisch bijgesteld.

Navigeren door de stad

Voorop gesteld, de meeste Indonesiërs oriënteren zich op een andere wijze in een stad dan Nederlanders. Nederlanders oriënteren zich vooral aan de hand van straten en straatnamen; Indonesiërs gebruiken hiervoor markante gebouwen. Dragen Nederlandse bushaltes de namen van straten, de hulp op een Indonesische bus roept belangrijke gebouwen om, waar de bus langs komt: ‘bioskop’, ‘apotik’, het bevrijdingsmonument, enzovoort. Nederlandse mental maps zijn vooral opgebouwd uit straten, lijnen, Indonesische mental maps uit punten.

Schade door de aardbeving

            Veel van deze orientatiepunten of landmarks zijn door de aardbeving beschadigd of zelfs ingestort. Het lijkt erop dat vooral de overheidsgebouwen geleden hebben. Dit kan liggen aan het feit dat deze met minder geld, dus minder solide gebouwd zijn, of dat geld voor reparaties in de zakken van ambtenaren is verdwenen. Misschien ook waren de overheidsgebouwen extra kwetsbaar, omdat ze bergonjong daken hadden. Bergonjong daken lopen uit in spitse punten die in een ‘invention of tradition’ als kenmerkend voor de streek worden gehouden. De bergonjong daken zijn topzwaar. Het nieuwe stadhuis is bijvoorbeeld zwaar beschadigd en onbruikbaar. Ook de Export-Import Bank, wat waarschijlijk het hoogste gebouw in de stad was, heeft zijn gehele dak en bovenste verdieping verspeeld.

            De grootste schok in mijn mental map werd echter veroorzaakt door de oude Chinese tempel, of klenteng. Dit was een van de grootste bezienswaardigheden van de stad, stammend uit de negentiende eeuw. De tempel is nu zeer zwaar beschadigd en kan niet meer gebruikt worden. Stukken van de nok van de verschillende daken, met uitstekende draken versierd, zijn afgebroken. Prachtige gepleisterde muurschilderingen van grote kunsthistorische waarde zijn in hun geheel van de murgen gekomen en zijn totaal verloren gegaan. Dat de Chinese gemeenschap niet zo welvarend is als soms wordt aangenomen blijkt wel uit het feit dat weinig aan het herstel is gedaan. In plaats daarvan heeft men op het voorplein een noodtempel gebouwd van stalen buizen en houten schotten, met op de deuren levensgrote foto’s geplakt van de oorspronkelijke deurpanelen.

A mental map of fear

            Natuurlijk hebben de Padangers zelf nog veel grotere aanpassingen in hun mental maps gemaakt dan ik moest doen. Uit gesprekken blijkt dat het gevoel van onveiligheid overheerst. Men is zich zeer bewust van de tsunami die Tweede Kerstdag 2004 grote delen van Banda Aceh (een stad op de noordpunt van hetzelfde eiland, Sumatra, gelegen) heeft weggevaagd, waarbij naar schatting tweehonderdduizend Indonesiërs zijn verdronken. Padang ligt op dezelfde kust. Eerdere tsunami geruchten leidden tot paniek in de stad. De zware aardbeving van 2009 en een tsunami die in 2010 dood en verderf zaaide op de Mentawai eilanden (een groep eilanden niet ver voor de West-Sumatraanse kust) hebben de angst versterkt. Algemeen verwijst men naar de conclusie van ‘buitenlandse experts’ dat inwoners van Padang er zeker van kunnen zijn nog tijdens hun leven een tsunami van vergelijkbare omvang als die in Banda Aceh mee te maken. Of dit nu een urban legend is of niet, de schrik zit er definitief in.

            Daarmee is de bestaande mental map van Padang aangevuld met een nieuwe, haast alles overheersende laag: gebieden dicht bij de kust (dus binnen bereik van een tsunami) en gebieden verder weg. Velen die het zich kunnen veroorloven zijn meer landinwaarts verhuisd, bij voorkeur naar gebieden die zeker 20 meter boven zeeniveau liggen. Anderen hebben Padang helemaal verlaten, voor Pekanbaru, Medan, Jakarta of andere plaatsen. De verdeling van grondprijzen in de stad is ook drastisch veranderd; de strook aan de kust is weinig meer waard (maar de burgemeester, fluistert men, heeft daar privé voor een habbekrats veel grond opgekocht), stukken landinwaarts zijn sterk in prijs gestegen.

            Sommige aspecten van de mental map van veel bewoners zijn helemaal niet veranderd, maar precies gelijk gebleven. De smellscape lijkt bijvoorbeeld onveranderd. ’s Avonds hangt er bij landwind in de stad de penetrante geur afkomstig van een landinwaarts gelegen rubberfabriek. Twintig jaar geleden al probeerde de overheid deze fabriek te verplaatsen, kennelijk nog altijd zonder succes. Maar of we nu blij moeten zijn dat net dit deel van de mental map ongewijzigd is gebleven?

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Hij schrijft regelmatig voor Standplaats Wereld over zijn onderzoek in Indonesische steden.

By Gea Wijers Cambodia must be the only country on this planet to proudly portray a ruin on its national flag. The stylized image of mythical Angkor Watt (a Cambodian temple complex) in its hay-day says all that needs to be said about the Cambodian government. Its tendency to opportunistically cling on to a romantic national past that may never have existed. Its tendency to defend this past, despite its invention by colonial foreigners and against claims by neighbouring states. And, last but not least, its tendency to legitimize the resulting defensive policies by simply inventing more traditions. The case of Preah Vihear may serve as an illustrative example.

Under close scrutiny the question of “Preah Vihear” actually consists of two issues. First, there’s a row about the ownership and maintenance of an ancient temple ruin that is listed as an UNESCO monument. Second, there’s the issue of the exact location of this temple in relation to the Thai-Cambodian borders in the same area. Is the temple situated in Thai or Cambodian territory? These two issues don’t necessarily overlap. However, for political convenience they merged into one great big row. While there is something to be said for both Thai and Cambodian claims, the Cambodian government is making sure that this row keeps on getting completely out of hand.

The semi-democratic Cambodian government under Hun Sen has taken full advantage of the “crisis” by reinforcing nationalistic sentiments. Soon after Thai claims as to ‘ownership’ of the Preah Vihear temple were voiced, war rhetoric could be heard and the military was mobilized. Even months later, it’s still as if a Thai invasion may take place any minute. Drastic measures are taken as budgets dedicated to developmental projects are being redirected towards military efforts. Even the national broadcasting company CTN is organizing a fundraising event to pay for bunkers being built along the Thai-Cambodian border, considering that the government apparently can’t afford to.

You would think that there’s no other way to resolve this issue between two civilized nations. Yet, under international pressure, the International Court of Justice in The Hague has also been alerted and asked to mediate. The possible contents and consequences of their verdict, however, do not get mentioned much in the national press. Even now, the slightest Thai reference to the events leads to enraged Cambodian reactions. In the national press and on national television the well-known historian Ros Chantrabot explains “the truth” to the Cambodian, people. That is, how Preah Vihear is truly and fully theirs and originally belongs to the territory of the temple complex Angkor Watt. You remember that one don’t you? The ruin on the national flag?

Building on this sense of romantic nationalism, on august 17, sixty-two Khmer virgins dressed in white performed a traditional peace-ceremony, the ‘Buong Suong’ on the Preah Vihear ruin. It’s only been about 200 years since this was last performed, and nobody knows exactly what it’s supposed to look like. In this case it’s meant to “fortify the soul of the temple”, says the father of one of the girls, “so the sacred places will receive the respect they deserve”. Next to the temple’s soul, many young soldiers’ souls are also fortified as they watch the procession of young ladies pass by. Well intended as this effort for peace making may be, these soldiers stationed near the temple will need all the support they can get. Since, with the distinct support of government propaganda, this conflict is long from over. No matter what the Courts in The Hague will decide.

Gea Wijers is a PhD candidate at the Center for Comparative Social Studies (CCSS) and the Cambodia Research Group at the VU. On this weblog, she earlier wrote about the Khmer tribunal. This post was originally published on September 24th, 2010.

Door Oscar Salemink Twee weken geleden woonde ik een conferentie bij in de stad Tainan in het zuiden van Taiwan, waar mijn bezoek toevallig samenviel met de “Holland Days” aldaar, volgens de oranje website opgefleurd met oranje klompen en tulpen en reclame voor “innovative Holland-Dutch design” welke geïllustreerd wordt met verwijzingen naar diezelfde klompen. Volgens het programma en het youtube filmpje konden belangstellenden deelnemen aan traditionele Hollandse activiteiten, zoals pannenkoeken eten, een fietstocht maken door de stad, sjoelen, een foto laten maken in klederdracht of met een ReuzeNijntje. Waarom Holland Days in Tainan, en dat al enkele jaren achtereen?

Tainan is een stad ter grootte van Amsterdam, en de oudste stad van Taiwan. De oudste gebouwen in de stad zijn een paar Chinese tempels, maar vooral twee 17^eeeuwse forten die daar door de VOC waren neergezet: Fort Zeelandia (niet te verwarren met het gelijknamige fort in Paramaribo waar Bouterse zijn tegenstanders liet ombrengen) en Fort Provintia. Voordat Taiwan – tot die tijd bewoond door “inheemse stammen” – werd gekoloniseerd door Chinezen van het vasteland vestigden onze Hollandse jongens, wereldwijd – en vooral in de achtertuin van Balkenbende – befaamd om hun VOC-mentaliteit, in 1624 een handelspost op het eiland als basis voor hun handel tussen China, Japan, Vietnam, Indonesië en Europa.

De conferentie die ik bezocht vond plaats in National Cheng Kung University, genaamd naar de lokale-nationale held Zheng Chenggong (of Cheng Kung, afhankelijk van schrijfstijl). Zheng Chenggong, alias Koxinga, was een zeevaarder en admiraal in dienst van de Ming-dynastie toen die werd omvergeworpen door de Qing Manchu dynastie. Zheng Chenggong bleef echter trouw aan de Ming en probeerde met zijn vloot verzet tegen de Qing te blijven bieden. Na enkele jaren werd zijn positie op het Chinese vasteland echter onhoudbaar en koos hij ervoor uit te wijken naar Taiwan en de “red-haired barbarians” aldaar te verdrijven met een vloot van 400 schepen en 25.000 troepen.  Na een belegering van bijna een jaar gaf de Hollandse governeur Frederik Coyett in 1662 Fort Zeelandia over, in ruil voor een vrije aftocht. Na een jaar stierf Zheng Chenggong aan malaria, en zijn opvolger gaf het eiland – met inmiddels een groeiende Chinese bevolking – over aan de Qing keizer.

De figuur van Zheng Chenggong is fascinerend want hij wordt op heel verschillende wijze bekeken.  In de Nederlandse geschiedenisboeken is ‘Koxinga’ simpelweg een Chinese piraat die op illegitieme wijze de Nederlanders uit Taiwan schopte. Voor Taiwanezen is Zheng Chenggong een held, die de roodharige barbaren eruit gooide en zich met succes teweerstelde tegen het ‘nieuwe’ Qing regime dat gedomineerd werd door even ‘barbaarse’ Manchus uit het noorden. Hij werd symbool voor de onafhankelijkheid van het eiland ten opzichte van de Volksrepubliek China op het vasteland – vergelijkbaar met de nationalistische president Chiang Kai-Shek die door Mao’s communisten uit China was gegooid maar standhield op Taiwan. Maar voor communistisch China staat hij juist symbool voor de band tussen China en Taiwan, en dus voor de legitimiteit van de Chinese aanspraken op Taiwan. En dan nog Japan: Koxinga werd in 1624 geboren in Japan, uit een huwelijk tussen een Chinese zeevaarder en een Japanse vrouw, maar groeide in China op. Deze Japanse connectie was een reden voor Japan om een band tussen Taiwan en Japan te claimen ter rechtvaardiging van de Japanse koloniale overheersing van Taiwan van 1895 tot 1945. Voor een deel van de bevolking van Taiwan en de zuidelijke kuststreek van China is Zheng Chenggong een held die is toegetreden tot het pantheon van heiligen en aan wie tempels zijn gewijd; die geluk en voorspoed brengt en soms zelfs bezit neemt van spirit mediums.

Met de aankondiging van de Holland Days in de tuin van het voormalige Fort Provintia (nu: Chihkan Tower) lijken we weer terug bij af: Roodharige barbaren die gewapend met oranje klompen de lokale bevolking oproepen fietstochtjes te maken, te sjoelen, pannenkoeken te eten en foto’s te laten maken in Volendammer kostuum. Indertijd was de VOC de “eerste multinational” ter wereld, nu worden de Holland Days gesponsord door onze huidige industriële trots als KLM, Heineken, Philips, Tomtom, Gazelle fietsen en, natuurlijk in het land van de tyfoons en de hevige regenval: de stormbestendige Senz paraplu’s!

Oscar Salemink is hoogleraar op de afdeling Sociale en Culturele Antropologie aan de VU. Eerder schreef hij ‘Hollandse blues en de Taipei Times’ en ‘Hoe dicht bij huis zit de rot? Over corruptie ver weg en dichtbij’ op Standplaats Wereld.

Cambodia must be the only country on this planet to proudly portray a ruin on its national flag. The stylized image of mythical Angkor Watt  (a Cambodian temple complex) in its hay-day says all that needs to be said about the Cambodian government. Its tendency to opportunistically cling on to a romantic national past that may never have existed. Its tendency to defend this past, despite its invention by colonial foreigners and against claims by neighbouring states. And, last but not least, its tendency to legitimize the resulting defensive policies by simply inventing more traditions. The case of Preah Vihear may serve as an illustrative example.

Under close scrutiny the question of “Preah Vihear” actually consists of two issues. First, there’s a row about the ownership and maintenance of an ancient temple ruin that is listed as an UNESCO monument. Second, there’s the issue of the exact location of this temple in relation to the Thai-Cambodian borders in the same area. Is the temple situated in Thai or Cambodian territory? These two issues don’t necessarily overlap. However, for political convenience they merged into one great big row. While there is something to be said for both Thai and Cambodian claims, the Cambodian government is making sure that this row keeps on getting completely out of hand.

The semi-democratic Cambodian government under Hun Sen has taken full advantage of the “crisis” by reinforcing nationalistic sentiments. Soon after Thai claims as to ‘ownership’ of the Preah Vihear temple were voiced, war rhetoric could be heard and the military was mobilized. Even months later, it’s still as if a Thai invasion may take place any minute. Drastic measures are taken as budgets dedicated to developmental projects are being redirected towards military efforts. Even the national broadcasting company CTN is organizing a fundraising event to pay for bunkers being built along the Thai-Cambodian border, considering that the government apparently can’t afford to.

You would think that there’s no other way to resolve this issue between two civilized nations. Yet, under international pressure, the International Court of Justice in The Hague has also been alerted and asked to mediate. The possible contents and consequences of their verdict, however, do not get mentioned much in the national press. Even now, the slightest Thai reference to the events leads to enraged Cambodian reactions.  In the national press and on national television the well-known historian Ros Chantrabot  explains “the truth” to the Cambodian, people.  That is, how Preah Vihear is truly and fully theirs and originally belongs to the territory of the temple complex Angkor Watt. You remember that one don’t you? The ruin on the national flag?

Building on this sense of romantic nationalism, on august 17, sixty-two Khmer virgins dressed in white performed a traditional peace-ceremony, the ‘Buong Suong’ on the Preah Vihear ruin. It’s only been about 200 years since this was last performed, and nobody knows exactly what it’s supposed to look like. In this case it’s meant to “fortify the soul of the temple”, says the father of one of the girls, “so the sacred places will receive the respect they deserve”.  Next to the temple’s soul, many young soldiers’ souls are also fortified as they watch the procession of young ladies pass by. Well intended as this effort for peace making may be, these soldiers stationed near the temple will need all the  support they can get. Since, with the distinct support of government propaganda, this conflict is long from over. No matter what the Courts in The Hague will decide.

Gea Wijers is a PhD candidate at the Center for Comparative Social Studies (CCSS) and the Cambodia Research Group at the VU. She is now carrying out fieldwork in Phnom Penh, Cambodia. On this weblog, she earlier wrote about the Khmer tribunal.  See also the other posts published during Peaceweek 2010.

De eerste vijf weken antropologisch veldwerk onderzoek liggen alweer achter me. Mijn ‘verleden’ groeit met elke dag die verstrijkt. Misschien klinkt dat wat weemoedig, of zo je wilt nostalgisch. Maar wanneer je elke dag bezig bent met ‘het verleden’ van voormalige DDR-burgers merk je snel genoeg dat ‘het verleden’ eigenlijk een vreemde constructie is. Het is een tijdsa anduiding, iets is ‘geweest’ en nu niet meer daar. Althans, dat is wat vaak gezegd wordt. Niets is echter minder waar. Alhoewel het verleden iets ongrijpbaars is, zijn er veel verschillende manieren waarop mensen hier in Berlijn proberen om het verleden  op een bepaalde manier vast te houden of bewaren.

In de afgelopen weken ben ik mijn onderzoek naar ervaringen van burgerschap in de voormalig DDR en nu begonnen in de vroegere Stasi-gevangenis in Hohenschonhausen. Ten tijde van de DDR was deze onderzoeks-gevangenis strikt geheim. Dat wil zeggen dat nagenoeg niemand wist van het bestaan van deze plek. Op vroegere kaarten van Berlijn is alleen een grote witte vlek te zien. De gevangenis ‘bestond’ zogezegd niet. Tegenwoordig worden er rondleidingen gegeven door voormalig gevangenen.

De verhalen zijn schrijnend. Opgepakt vanwege vluchtpogingen naar het Westen, opgepakt vanwege verraad door ouders of vrienden, opgepakt vanwege politieke oppositie. En bij politieke oppositie kun je je dan werkelijk alles voorstellen wat niet naar de zin van de SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) was. Alhoewel alle verhalen persoonlijke geschiedenissen zijn, hebben ze veel overeenkomsten. Ze vertellen allemaal van een dictatuur waarin vrijheid beperkt werd tot binnen de muren van de  DDR en binnen de grenzen van de partijideologie. Geen vrijheid dus…

‘Die Ewigen Lampe’ in de U-boot (ondergrondse) cellen wordt bij elke tour aangewezen en becommentarieerd.  Deze lamp die 24 uur per dag brandde brandde in elke cel, verstoorde de slaapcyclus van gevangenen. Alhoewel de lampen nu geen 24 uur meer branden, lijkt de benaming van betekenis getransformeerd te zijn. Niet langer dient dit licht als onderdeel van een folter methode,  maar doet het mij denken aan de kaarsjes die men in katholieke kerken kan ontsteken ter gedachtenis aan de overledenen. ‘Die Ewigen Lampe’ als een symbool om het verleden van deze plaats niet te vergeten, maar actief te herinneren.

De voormalige Stasi-gevangenis is niet langer een witte vlek op de kaart. Door het horen van de persoonlijke geschiedenissen van voormalig gevangenen wordt deze geheime gevangenis met haar geschiedenis ontmaskerd en blootgelegd. Je zou het kunnen vergelijken met een kraskaart: eerst is er niks te zien, maar wanneer je met je nagel over het oppervlak van de kaart krast, verschijnt langzaam een nummer, een teken, een afbeelding. Zo ook met deze plaats: de voormalig gevangenen krassen beetje bij beetje de onwetendheid, het verborgene, de witte vlek weg door hun geschiedenis te delen met bezoekers. Zo wordt de witte vlek langzaam maar zeker een gedetailleerde kaart waar een schrijnend verleden op is af te lezen.

Mirjam Dorgelo

Topographie des Terrors in Berlijn

Tekst en foto’s van Mirjam Dorgelo Bijna iedere toerist kent Checkpoint Charlie. Je kunt er ook niet echt omheen wanneer je de U-Bahn bij Kochstrasse uitkomt. Als het niet de replica van het checkpoint is, dan herken je de plek wel aan de hordes toeristen of de museum winkeltjes die kaarten, posters en stukjes ‘muur’ verkopen. Dat laatste is trouwens good business. Je betaalt 7,50 voor wat kleine brokjes steen waar je waarschijnlijkheidshalve van kunt aannemen dat het hartstikke nep is. Maar dat maakt niet zoveel uit. Het gaat erom dat mensen het idee hebben dat ze door het bezit van dat brokje steen verbonden zijn met de geschiedenis en betekenis van de Berlijnse Muur. Ik moet eerlijk bekennen dat ik ook een stukje heb gekocht. Niet uit naïviteit over de echtheid ervan, maar om mezelf  eraan te herinneren dat je een muur wel kunt afbreken, verdelen en verkopen, maar dat de impact van deze muur op het leven van zoveel mensen niet kan worden afgebroken, verkocht of teniet gedaan. En welbeschouwd is 7,50 dan niet zoveel geld.

Places of Memory zijn overal in Berlijn terug te vinden. Maar er is 1 plek waar dat wel op een heel bijzondere manier is vormgegeven; het Judische Museum, ontworpen door Daniel Libeskind. Niet alleen is het immens groot (na 2,5 uur heb ik nog steeds niet alles gezien), maar de variëteit aan technieken waarmee voorwerpen tentoongesteld worden en de bizarre plattegrond, geven het museum een zekere emotionele lading. Wanneer ik de Axis of the Holocaust doorloop, een gang waar ik de laatste brieven aan familieleden van Joodse slachtoffers lees en hun laatste bezittingen en foto’s bekijk, kom ik uit bij een hoge zware deur die geopend en gesloten wordt door een museumwacht. Ik aarzel. Wil ik weten wat hier achter zit? Met een zware dreun die nog nagalmt slaat de zware deur achter me dicht. Ik sta in de Holocaust Tower. Het enige dat ik vaag waarneem zijn metershoge betonnen muren. Half op de tast loop ik naar de achterste muur en hurk op de grond. Door een smalle kier helemaal bovenin valt een glimpje licht naar binnen. Een beetje luguber is het wel. Zeker als je bedenkt dat dit de laatste kamer moet verbeelden waar het leven van zoveel mensen eindigde.

Maar ik kan er weer uit… en vraag me vervolgens af of je zo’n laatste moment wel moet proberen na te maken. Het stuit me tegen de borst. En juist daarom vind ik het toch een terechte toevoeging aan dit museum. Het is helemaal niet de bedoeling dat je je hier comfortabel voelt. Je loopt letterlijk tussen de laatste bezittingen van bruut vermoordde mensen door. En als dat de afschuwelijke geschiedenis nog niet dichtbij genoeg brengt, is er nog de lege kale ruimte waar 10.000 handgemaakte ijzeren gezichtjes in zijn gestort*, gezichtjes met wijd open monden die zonder geluid lijken te schreeuwen om gerechtigheid.

Mirjam Dorgelo

Mirjam Dorgelo

In de Berlijn Blogs doet antropologiestudente Mirjam Dorgelo verslag van haar veldwerk in Berlijn. Waarom Berlijn? “Omdat het een stad is waar geschiedenis en herinneringen rondspoken”, schrijft ze op haar blog. “Een stad waar plaatsen tot symbolische plekken verworden. Een stad die ruim twintig jaar na de val van de Berlijnse Muur nog steeds verdeeldheid in zich herbergt. Een stad waar niet wordt opgehouden met bouwen. Een stad waar op bijna elke straathoek wel een herdenkingsmonument te vinden is.

“Een stad van kunstenaars. Een stad van Ossi’s, Wessi’s, Wossi’s en wereldburgers. Een stad met zo’n 3,5 miljoen inwoners. Een stad van Checkpoint Charlie, Under den Linden en Brandenburger Tor. Een stad van 890 vierkante kilometer. Een stad die imponeert.” Mirjam hoopt in haar onderzoek antwoord te vinden op de vraag hoe de relatie tussen fysieke plekken in de stad en ervaringen van burgerschap onder voormalig Oost-Berlijners zich over de afgelopen veertig jaar heeft ontwikkeld. Deel 1 van de serie: hoe anti-graffiticoating het verleden van Duitsland oprakelt.

Tekst en foto’s van Mirjam Dorgelo

zur erinnerung an 96 von den national-sozialisten ermordete reichstagabgeordnete der Weimar Repblik

Heinz Sokolowski – 48 J -Ost Berlin – 25.11.65
Nach 7 Jahren DDR-haft erschossen auf der flucht

Toen ik maandag tussen de 2700 betonnen zuilen van het holocaust monument liep moest ik denken aan Philippe Remarque.* Dat krijg je dus wanneer je je van tevoren besluit in te lezen in een stad. Dan denk je aan een Volkskrant correspondent terwijl je eigenlijk respectvol wilt stilstaan bij de vernietiging van zoveel Joodse levens. Maar het enige wat in mij opkwam (dankzij Remarque) was dat de antigraffiticoating van deze betonnen blokken geleverd is door het chemiebedrijf Degussa, en dat een dochteronderneming van Degussa in de nazi-tijd het gifgas Zyklon-B produceerde waarmee de Duitsers in de kampen miljoenen joden en andere slachtoffers vermoordde.**

foto Jeff Medaugh

Door Herman Roodenburg

Bij leerstoelen horen oraties. Vandaar dat ik onlangs, op 18 september, in een aangenaam volle zaal, mijn oratie hield als bijzonder hoogleraar ‘Historische Antropologie en Etnologie van Europa’. In mijn oratie had ik het over de wederzijdse interesse van antropologen en historici voor elkaars disciplines.

Uiteraard is niet iedere antropoloog geïnteresseerd in geschiedenis, en onder historici zijn het eigenlijk alleen de zogeheten ‘cultuurhistorici‑nieuwe‑stijl’, de historici die een breed, antropologisch cultuurbegrip hanteren, die bewust de antropologen volgen.

De geschiedenis van die wederzijdse belangstelling is echter buitengewoon boeiend. Ze werd door Michael Herzfeld eens omschreven als een langdurige, flirterige pas‑de‑deux. Ik onderscheid drie fases in dat gezamenlijke ballet: de ‘entrée’ (in de jaren zestig), het ‘adagio’ (in de jaren tachtig) en, tenslotte, de ‘individuele variaties’, alles wat zich nu afspeelt. Wat me zorgen baart, is dat juist op dit moment de dans blijft steken in die solistische variaties.

Omdat ik zelf historicus ben, heb ik vooral gekeken naar wat de antropologie voor de cultuurhistorici heeft betekend. Het verhaal begint in de vroege jaren zestig, toen de nog jonge historicus Keith Thomas reageerde op een lezing van Edward Evans‑Pritchard. De laatste had bepleit dat geschiedenis en antropologie weer verenigd zouden worden na het ahistorische functionalisme van Bronislaw Malinowski en Alfred Radcliffe‑Brown.

Thomas was het geheel met hem eens: antropologie zou geschiedenis moeten zijn, geschiedenis antropologie. In het bijzonder de historici die onderzoek doen naar alledaagse cultuur, schreef hij, konden profiteren van de antropologie.

Over die alledaagse cultuur is immers heel wat minder bewaard gebleven in archieven en bibliotheken dan over de ‘hoge’ cultuur. Kortom, meer dan hun collega’s moesten de antropologisch georiënteerde historici vertrouwen op hun historische verbeelding. En juist daar bewees de antropologie haar nut, kon ze die historische verbeelding ondersteunen.

Ten eerste kon de antropologie verbanden leggen tussen dikwijls zeer verschillende verschijnselen, doordat ze die verschijnselen altijd onderzocht als deel van grotere gehelen.

Ten tweede verrichtten antropologen veldwerk, volgens Thomas het enige wezenlijke verschil met de geschiedwetenschap. Antropologen konden de bewuste verbanden met eigen ogen waarnemen en ze ook nog eens ter plekke nader onderzoeken. Dat konden de historici niet, maar waar ze bijvoorbeeld vergelijkbare verschijnselen, zoals hekserij, onderzochten, kon het antropologische onderzoek hen attenderen op aanwijzingen voor zulke verbanden, aanwijzingen die ze anders in hun bronnen hadden gemist.

In de jaren tachtig, toen de linguïstische wending zich aandiende, keken de cultuurhistorici,  om hun historische verbeelding te schragen, opnieuw naar de antropologie. Vooral Clifford Geertz en zijn interpretatieve antropologie trokken de aandacht. Er mocht dan weinig bewaard zijn gebleven over de levens van gewone mensen, allerlei ceremonies en rituelen hebben veel meer sporen achtergelaten, en die konden volgens Geertz heel precies ‘gelezen’ worden als evenzovele symbolische constructies. Hoewel andere cultuurhistorici hun bedenkingen hadden bij Geertz, was deze tweede periode in de onderlinge pas‑de‑deux beslist een hoogtepunt.

Het groeiende verzet tegen de linguïstische wending dat daar, in de antropologie, op volgde, kon echter veel minder cultuurhistorici  bekoren. Ze tonen nog steeds weinig interesse in fenomenologische en verwante benaderingen uit de geestes- en sociale wetenschappen. Er is een ‘anthropology of embodiment’, maar geen ‘history of embodiment’, een ‘sensuous anthropology’ maar geen (of nauwelijks een) ‘sensuous history’. Evenzo bestaat er geen werkelijke ‘history of the emotions’, geen interesse in de huidige neurowetenschappen. Op die laatste ontwikkelingen ga ik uitvoeriger in in de nog te verschijnen gedrukte versie van mijn oratie.

Herman Roodenburg is bijzonder hoogleraar historische antropologie en etnologie van Europa aan de Vrije Universiteit.