Afkicken aan een boom

Verslavingen komen voor in alle soorten en maten. In de uitzending ging het om de bekendste en meest voorkomende verslavingen; die van alcohol en drugs.  De uitzending opende met Nicaragua. Eens per maand trekt de politie er op uit en plukt de alcoholverslaafden van de straat. Deze worden meegenomen, kaalgeschoren en vervolgens naar een afkickkliniek gestuurd. Werkloosheid en armoede zorgt voor veel zware alcoholisten in de buitenwijken.

Maar alcoholverslaving heeft niet altijd met armoede te maken. Wie genoeg geld bezit kan zich laten behandelen in de antroposofische afkickkliniek: ‘de Witte Hull’ in Zeist. Bewoner Mark vertelt dat hij verslaafd is geraakt omdat hij drank gewoon heel erg lekker vindt.In drie maanden bouwen ex-alcoholverslaafden hier een nieuw leven op; het toverwoord is ‘regelmaat’.  De ex-verslaafden proberen een vast ritme in hun leven te brengen. Herstel van de schade aan het lichaam, gebeurt met warme baden, veel rust en regelmatig een warme kruik op de plek waar de lever zit. 

Ook in behandelingen in de enige Islamitische afkickkliniek in Indonesië is een strakke dagindeling een belangrijke onderdeel. De Koran, niet de antroposofische leer, vormt de basis voor de regelmaat. Op vaste tijden wordt er gegeten, gebaad en met name heel veel gebeden, zo’n 8 uur per dag. Het baden heeft een dubbel doel: het reinigt het lichaam en de geest. Het bevrijdt de verslaafde van kwade geesten die er voor zorgden iemand drugs neemt en hier verslaafd aan raakt. Bidden zorgt ervoor dat iemand niet meer aan zijn verslaving denkt en geeft hoop op volledige genezing.

Het geloof speelt ook een belangrijke rol in het ‘clean’ zijn in Burkina Faso. De dominee bidt met familie- en dorpsleden voor de verslaafde en verzoekt god deze te genezen. Vaak willen de verslaafden niet geholpen worden. In dat geval kan de verslaafde met een ijzeren ketting aan zijn enkel aan een boom worden vastgebonden: een heftig beeld. De verslaafde krijgt water en brood en zit in de schare schaduw van wat takken. Zijn lichaam kan zo ontwennen aan de drugs. De moeder van de verslaafde die wij in de reportage zien, zegt dat de vele tijd die haar zoon op straat spendeert oorzaak is. Op straat komt hij in aanraking met ‘foute’ mensen en drugs. Ook in Burkina Faso zien mensen een rol van een boze geest. Door gezamenlijk tegen hem aan te bidden wordt de kwade geest verdreven uit het lichaam van de verslaafde.

In Thailand is de behandeling ook een stuk harder dan in Nederland. In de beruchte afkick-tempel Tham Krabok komen verslaafden, met name heroïneverslaafden, bijeen om samen af te kicken. Hoe? Door een door de monniken bereid drankje te drinken die ervoor zorgt dat de verslaafden hun gehele darminhoud uitkotsen. Dat is stap één van het afkickproces. Het heroïneverslaafde meisje in deze reportage vertelt dat haar vriend haar verslaafd heeft gemaakt. Omdat hij meende dat heroïne de seksuele begeerte verhoogt, sloot hij haar  op en diende haar heroïne toe. Of de methode werkt, zien we in de aflevering helaas niet.

In Pakistan lijkt er geen professionele verslavingshulp te zijn. Vrijwilliger Lovit gaat de buitenwijken in om eigenhandig heroïneverslaafden te helpen met afkicken. Lovit weet als geen ander hoe moeilijk het is om af te kicken. Hij was jaren zelf verslaafd.  Lovit zegt dat verslaving voortkomt uit eenzaamheid, pijn en hopeloosheid van de mensen in de buitenwijken. Veel mensen die hij aanspreekt, lijken echter helaas de hoop in herstel al te hebben opgegeven.

Er zijn dus over de hele wereld verschillende manieren van afkicken. Maar ze vertonen ook veel overeenkomsten. Het gedachtegoed dat de behandeling vormgeeft, is anders in Nederland (antroposofisch) dan in Indonesië (Islam), maar de methoden verschillen niet zo gek veel van elkaar. Religie is in veel landen een belangrijk onderdeel van het herstel. Het biedt verslaafden geloof en hoop op verbetering, het helpt afleiden van de verslaving, en religie draagt bij aan een vast dagpatroon. Een vast dagpatroon lijkt een belangrijke succesfactor voor een  ’normaal’ leven te zijn.

Het is jammer dat in de uitzending alleen de bekendste verslavingen werden getoond, terwijl ook moderne ziekten zoals game-, en shopverslaving, of gok- en seksverslaving veel mensen in hun greep houden. Een reportage over gameverslaving staat trouwens wel op de website van Metropolis. 

Lysander Wiering is derdejaars antropologiestudent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij geeft wekelijks antropologisch commentaar op de afleveringen van het VPRO programma  ‘Metropolis’ uit zijn stage. Bekijk ook zijn eerdere berichten.

Door Freek Colombijn

Padang is een kuststad met bijna een miljoen inwoners, de hoofdstad van de provincie West Sumatra. In 1990 en 1991 woonde ik hier elf maanden voor een onderzoek naar het gebruik van de stedelijke ruimte. Een belangrijk concept bij dat onderzoek was mental map. Mensen navigeren door steden aan de hand van deze mental maps: kaarten die ze in hun hoofd hebben. Mental maps zijn geen ‘objectieve’ plattegronden, maar een voorstelling van de ruimte, met bepaalde punten of straten die voor de betrokkenen markant zijn. Bepaalde punten in deze mental maps hebben voor betrokkenen veel betekenis en andere plekken zijn praktisch betekenisloos en vormen een witte vlek op hun kaart. Mental maps doen mensen ideeën aan de hand hoe ze zich van het ene naar het andere punt kunnen verplaatsen.

            Sinds 1991 ben ik meermalen in Padang teruggekeerd, zonder dat dit grote invloed had op mijn mental map. Toen ik in januari 2011 opnieuw terugkeerde, was echter veel veranderd. In 2009 was Padang door een zware aardbeving getroffen geweest en veel plekken in de stad waren wezenlijk veranderd. De stad die ik goed gekend had, was deels verdwenen of zwaar beschadigd. Ook veel bewoners hadden hun mental map drastisch bijgesteld.

Navigeren door de stad

Voorop gesteld, de meeste Indonesiërs oriënteren zich op een andere wijze in een stad dan Nederlanders. Nederlanders oriënteren zich vooral aan de hand van straten en straatnamen; Indonesiërs gebruiken hiervoor markante gebouwen. Dragen Nederlandse bushaltes de namen van straten, de hulp op een Indonesische bus roept belangrijke gebouwen om, waar de bus langs komt: ‘bioskop’, ‘apotik’, het bevrijdingsmonument, enzovoort. Nederlandse mental maps zijn vooral opgebouwd uit straten, lijnen, Indonesische mental maps uit punten.

Schade door de aardbeving

            Veel van deze orientatiepunten of landmarks zijn door de aardbeving beschadigd of zelfs ingestort. Het lijkt erop dat vooral de overheidsgebouwen geleden hebben. Dit kan liggen aan het feit dat deze met minder geld, dus minder solide gebouwd zijn, of dat geld voor reparaties in de zakken van ambtenaren is verdwenen. Misschien ook waren de overheidsgebouwen extra kwetsbaar, omdat ze bergonjong daken hadden. Bergonjong daken lopen uit in spitse punten die in een ‘invention of tradition’ als kenmerkend voor de streek worden gehouden. De bergonjong daken zijn topzwaar. Het nieuwe stadhuis is bijvoorbeeld zwaar beschadigd en onbruikbaar. Ook de Export-Import Bank, wat waarschijlijk het hoogste gebouw in de stad was, heeft zijn gehele dak en bovenste verdieping verspeeld.

            De grootste schok in mijn mental map werd echter veroorzaakt door de oude Chinese tempel, of klenteng. Dit was een van de grootste bezienswaardigheden van de stad, stammend uit de negentiende eeuw. De tempel is nu zeer zwaar beschadigd en kan niet meer gebruikt worden. Stukken van de nok van de verschillende daken, met uitstekende draken versierd, zijn afgebroken. Prachtige gepleisterde muurschilderingen van grote kunsthistorische waarde zijn in hun geheel van de murgen gekomen en zijn totaal verloren gegaan. Dat de Chinese gemeenschap niet zo welvarend is als soms wordt aangenomen blijkt wel uit het feit dat weinig aan het herstel is gedaan. In plaats daarvan heeft men op het voorplein een noodtempel gebouwd van stalen buizen en houten schotten, met op de deuren levensgrote foto’s geplakt van de oorspronkelijke deurpanelen.

A mental map of fear

            Natuurlijk hebben de Padangers zelf nog veel grotere aanpassingen in hun mental maps gemaakt dan ik moest doen. Uit gesprekken blijkt dat het gevoel van onveiligheid overheerst. Men is zich zeer bewust van de tsunami die Tweede Kerstdag 2004 grote delen van Banda Aceh (een stad op de noordpunt van hetzelfde eiland, Sumatra, gelegen) heeft weggevaagd, waarbij naar schatting tweehonderdduizend Indonesiërs zijn verdronken. Padang ligt op dezelfde kust. Eerdere tsunami geruchten leidden tot paniek in de stad. De zware aardbeving van 2009 en een tsunami die in 2010 dood en verderf zaaide op de Mentawai eilanden (een groep eilanden niet ver voor de West-Sumatraanse kust) hebben de angst versterkt. Algemeen verwijst men naar de conclusie van ‘buitenlandse experts’ dat inwoners van Padang er zeker van kunnen zijn nog tijdens hun leven een tsunami van vergelijkbare omvang als die in Banda Aceh mee te maken. Of dit nu een urban legend is of niet, de schrik zit er definitief in.

            Daarmee is de bestaande mental map van Padang aangevuld met een nieuwe, haast alles overheersende laag: gebieden dicht bij de kust (dus binnen bereik van een tsunami) en gebieden verder weg. Velen die het zich kunnen veroorloven zijn meer landinwaarts verhuisd, bij voorkeur naar gebieden die zeker 20 meter boven zeeniveau liggen. Anderen hebben Padang helemaal verlaten, voor Pekanbaru, Medan, Jakarta of andere plaatsen. De verdeling van grondprijzen in de stad is ook drastisch veranderd; de strook aan de kust is weinig meer waard (maar de burgemeester, fluistert men, heeft daar privé voor een habbekrats veel grond opgekocht), stukken landinwaarts zijn sterk in prijs gestegen.

            Sommige aspecten van de mental map van veel bewoners zijn helemaal niet veranderd, maar precies gelijk gebleven. De smellscape lijkt bijvoorbeeld onveranderd. ’s Avonds hangt er bij landwind in de stad de penetrante geur afkomstig van een landinwaarts gelegen rubberfabriek. Twintig jaar geleden al probeerde de overheid deze fabriek te verplaatsen, kennelijk nog altijd zonder succes. Maar of we nu blij moeten zijn dat net dit deel van de mental map ongewijzigd is gebleven?

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Hij schrijft regelmatig voor Standplaats Wereld over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Door Freek Colombijn

De PSSI organiseert de Liga Super Indonesia met 18 clubs in de eerste divisie. Een zakenconsortium heeft een rivaliserende competitie opgezet, Liga Primer Indonesia (LPI). De naamsverwantschap met de Engelse Premier League is geen toeval, want veel van het Engelse voetbal wordt uitgezonden op de TV en gevolgd in kranten. De LPI verwijt de clubs van de Indonesische Bond veel overheidssteun van lokale overheden te krijgen, dus belastinggeld te verspillen. Een deel van de overheidssubsidies bereikt trouwens nooit de clubs, maar verdwijnt rechtstreeks in de verkiezingskas van de politici die de subsidies verlenen.

De LPI is op 8 januari van start gegaan met 19 clubs, die gezamenlijk gefinancierd worden door het genoemde zakenconsortium. De nieuwe clubs hebben fantasievolle namen, zoals Batavia Union, wat een vreemde vorm van koloniale nostalgie in een onafhankelijke staat is. Andere namen verwijzen naar Europese topclubs, zoals Real Mataram en Aceh United (de c in Aceh wordt uitgesproken als de ch in Manchester). De voormalige topclub Persebaya uit Surabaya, die afgegleden was naar de tweede divisie van de PSSI, heeft de kans aangegrepen om een tweede club (bestaand uit één team) op de been te brengen, die in de LPI weer in de hoogste divisie speelt. Er spelen nu dus twee clubs Persebaya in Surabaya. Omdat enkele uren voor de eerste wedstrijd van het nieuwe Persebaya, de lokale politie bezwaar maakte tegen twee identiteiten met dezelfde naam, voegde de nieuwe LPI club het oprichtingsjaar van de oude club, 1929, aan de naam toe. Het nieuwe LPI team heet dus Persebaya 1929.

De grootste bedreiging voor de Indonesische Bond is dat midden in het seizoen de LPI drie clubs uit haar eigen competitie heeft losgeweekt, waaronder de topclubs PSM Makassar en Persema Malang. De Indonesische Bond heeft er alles aan gedaan om dit te voorkomen, door de spelers en scheidsrechters die overstapten in de ban te doen. Scheidsrechters van de LPI worden nu allemaal uit het buitenland gehaald. Helaas voor de PSSI heeft de minister van sport de LPI toestemming gegeven te gaan spelen en ook de politie heeft ingestemd de veiligheid rond LPI wedstrijden te garanderen. De overstap van de drie clubs is vooral sneu voor PT Semen Padang, die koploper van de lopende competitie van de Indonesische Bond was dankzij twee knappe uitoverwinningen op PSM Makassar en Persema Malang. PT Semen Padang raakte die punten nu kwijt en zakte naar de derde plaats, terwijl Padang toch al zo’n door aardbevingen gedemoraliseerde stad is en sportief succes goed kan gebruiken.

De Bond probeert nu de eigen Liga Super Indonesia voort te zetten alsof er niets gebeurd is, maar dat gaat minder makkelijk dan gehoopt. De sponsor is een groot aantal wedstrijden kwijtgeraakt en wil niet meer de volle mep aan de Bond betalen. Een club heeft al een claim neergelegd bij de bond voor de misgelopen recette van de afgezegde topper tegen Persema Malang en de recette (verwachte opbrengst Rp 35 miljoen) verviervoudigd wegens ‘psychologische schade’. De woordvoerder van de betreffende club, die zelf ook wel voelde dat dit ver ging, heeft op voorhand benadrukt dat de claim van Rp 140 miljoen voor psychisch leed ‘volkomen vanzelfsprekend’ was.

De grootste zorg van het Indonesische voetbal publiek is intussen dat de Bond haar dreigement spelers van de LPI uit te sluiten van het nationale team waarmaakt. Daardoor zou de nieuwe ster Irfan Bachdim voor het nationale team verloren gaan. Deze Irfan was een volkomen anonieme speler van FC Utrecht, die een Indonesische ouder heeft, maar geen woord Indonesisch spreekt. Hij heeft zich in oktober 2010 laten naturaliseren tot Indonesiër en nam het nationale team op sleeptouw in de Zuidoost Aziatische AFF Cup. Tot verrassing van vriend en vijand bereikte Indonesië de finale, die het echter helaas verloor van aartsrivaal Maleisië. Na zijn avontuur in het nationale team koos Irfan voor Persema Malang. Achter de schermen wordt nu hard gelobbied om de Bond en de LPI met elkaar te verzoenen, zodat Irfan in het belang van de natie voor het nationale team behouden blijft. Zowel PSSI als LPI motiveren voor de buitenwereld hun eigen schimmige commerciële spel geheel in termen van het belang van het nationale elftal en het opkrikken van het spelniveau in Indonesië.

Tot slot, ankzij Irfan is trouwens de enthousiaste standaardreactie op de mededeling dat ik uit Nederland kom niet meer “Marco van Basten” of “Wesley Sneijder” maar “Irfan!”.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Hij schrijft regelmatig voor Standplaats Wereld over zijn onderzoek in Indonesische steden.

Freek Colombijn

Dinsdag 31 augustus presenteert Freek Colombijn zijn nieuwe boek Under Construction, een historisch-antropologische studie naar stedelijke ruimte en huisvesting tijdens de dekolonisatie in Indonesië. Een gesprek met deze docent antropologie aan de VU, over etniciteit en klasse in het koloniale Indonesië, het nooit ‘af’ zijn van steden (en onderzoek) en zijn speurtocht naar verborgen archieven.

Waarom is het belangrijk om de dekolonisatie in Indonesië te bestuderen in het licht van stedelijke ruimte en huisvesting?

Het boek maakt onderdeel uit van een veel groter project naar de geschiedenis van de dekolonisatie van Indonesië. Het project is gefinancierd door het Ministerie van VWS (Volksgezondheid, Welzijn en Sport), vanuit een belangstelling voor Indische Nederlanders, maar het was direct duidelijk dat je niet de geschiedenis van een groep kan begrijpen als je niet naar de hele samenleving kijkt. Het project bestaat uit 5 monografieën, twee teams van Indonesische onderzoekers (elk met hun eigen onderwerp) en diverse conferenties, workshops, publiekspresentaties en meerdere bundels artikelen.

Volgens mij kan je juist in de stad goed de sociale veranderingen onderzoeken, omdat in steden, veel meer dan in dorpen of op plantages, alle bevolkingsgroepen elkaar treffen. Huisvesting bleek een goede ingang: iedereen heeft huisvesting nodig. Door de enorme stroom van migranten naar de stad (juist in die tijd) kwam er enorme spanning op de woningmarkt. Dat is dus ideaal om de spanningen in de samenleving te onderzoeken. Maar ik had ook prima over bijvoorbeeld de voedselvoorziening kunnen schrijven.

Waarom speelt sociale klasse een voorname rol in je analyse?

Het gangbare beeld is dat de koloniale steden verdeeld waren naar etniciteit: inheemse kampongs, Chinese wijken en Europese villawijken. Een soort apartheid. De dekolonisatie zou dan een enorme verandering zijn, omdat de verschillende etnische groepen gemengd gingen wonen. Eerst ging ik ook van dit model uit, maar telkens sprak het empirische materiaal het model tegen. Uiteindelijk moest ik wel de conclusie trekken dat ook in de koloniale tijd de ruimte in de steden al verdeeld was naar sociale klassen en niet naar etniciteit. Natuurlijk was er wel discriminatie in de zin dat Europeanen veel meer kans hadden op een goed inkomen. Dus waren zij oververtegenwoordigd in de betere wijken. Maar daar woonden beslist ook Indonesiërs en omgekeerd woonden er ook veel te veel Europeanen in de armoedige kampongs om van incidenten te kunnen spreken.

Omdat de bevolking al voor de onafhankelijkheid etnisch gemengd, maar gescheiden qua sociale klasse woonde, maakte de dekolonisatie bitter weinig verschil. Dit is een van de redenen waarom de onafhankelijkheid niet de verbetering bracht waar veel Indonesiërs op gehoopt hadden.

Waar doelt je titel “under construction” op?

Eerst had het boek de titel ‘Brick by brick, bilik by bil ik’. Bilik is gevlochten bamboe, het materiaal waarmee de wanden van goedkope huizen worden gemaakt. Dus die titel zei zoiets als: baksteen hoort bij baksteen en bamboe bij bamboe. Dat is dus mijn punt dat sociale klassen bij elkaar wonen en niet etnische groepen. Maar het duurde zolang voordat mijn boek gereed was, dat intussen een ander boek was verschenen met de titel Brick by brick (maar niet bilik by bilik); toen keurde de uitgever de titel niet goed. Under Construction vind ik als titel minder geslaagd, maar het drukt uit dat een stad nooit af is, maar onderzoek eigenlijk ook niet. Hoeveel tijd ik er ook in gestopt heb, elk onderzoek is altijd maar een voorlopig resultaat en anderen of ikzelf zullen met het onderwerp verdergaan en later nieuwe conclusies trekken.

Hoe beviel het je om je als antropoloog in de historiografie te begeven?

Mijn hele academische leven combineer ik geschiedenis met antropologie en in die zin was het niet iets nieuws. Soms hel ik meer over naar de ene kant en dan naar de andere kant. In dit boek is de methode helemaal historisch (maar mijn analyse, keuze voor bepaalde deelonderwerpen en begrippenapparaat is sterk antropologisch gekleurd). Wat een fundamenteel verschil is: als antropoloog kan je altijd je eigen data maken. Is iets onbekend dan ga je observeren en mensen interviewen. Als historicus ben je grotendeels afhankelijk van welke bronnen er zijn overgeleverd en soms heb ik gegevens nodig die domweg op geen enkele manier bewaard zijn gebleven. Daar kan ik dan nooit achterkomen en dat is frustrerend.

Overigens was de speurtocht naar nooit eerder gebruikte bronnen een van de dingen die dit boek belangrijk maken. Deel 1 is het verhaal over sociale klassen, maar het hele deel  2 is gebaseerd op nooit eerder gebruikt materiaal en beschrijft o.a. volkshuisvesting, het kraken van grond, de gedwongen inkwartiering van soldaten en ambtenaren bij mensen in huis en conflicten tussen huurders en verhuurders. In de kelder van het stadhuis van Medan (de vierde stad van Indonesië) vond ik bijvoorbeeld een enorm stoffig gemeentearchief terug, waarvan praktisch niemand op de hoogte was. Ander uniek materiaal kwam uit verslagen van rechtszaken.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit en schrijft voor dit weblog regelmatig berichten over zijn onderzoek in Indonesische steden.

De boekpresentatie vindt plaats op dinsdag 31 augustus om 15:30 uur in het NIOD, Herengracht 380 in Amsterdam. Aanmelding is verplicht. Meer informatie

Foto door Annemarie Samuels

Door Freek Colombijn Een nieuwe vorm van toerisme is het slumtoerisme. In sommige steden is het mogelijk arme wijken in te gaan onder leiding van een lokale gids. De toerist krijgt het gevoel een authentieke ervaring rijker te worden (“echte armoede”!) en tegelijk biedt de groep het veilige gevoel waar de toerist zich aan vastklampt. Een van de grootste favela’s van Rio de Janeiro, Rocinha, is door de stad aangewezen als een toeristische attractie en trekt 3000 bezoekers per maand. In Zuid Afrika hopen townships op toeristen die de tijd tussen twee voetbalwedstrijden op het WK moeten vullen. 

Eveline Dürr merkt in een ongepubliceerd paper op dat deze vorm van toerisme schaduwkanten heeft. Is armoede een toeristische attractie? Hebben de bewoners nog zeggenschap over het beeld dat van hen verspreid wordt? Wordt een negatief imago in stand gehouden (en door wie?) om de toeristenstroom op gang te houden? Profiteren alleen touroperators van de tours of ook de bewoners? Welk effect heeft de confrontatie met dikbuikige toeristen behangen met camera’s op de bewoners?

In januari 2010 kon ik zelf een tour door twee arme kampongs in Surabaya meemaken. Een kampong is een min of meer ongepland gegroeide stadswijk in Indonesië; niet elke kampong is armoedig, maar sommige zijn dat zeker. De toer was onderdeel van een conferentie over Indonesische kampongs en niet opgezet met commerciële bedoelingen. De organisatie van de conferentie had gidsen uit de wijk gezocht en op verschillende momenten rustpunten ingelast waar de conferentiegangers konden praten met bewoners. We gingen in kleine groepjes te voet de wijk in. Met deze opzet werd een aantal perverse aspecten van gewoon slumtoerisme vermeden. Wat resteerde was een boeiende en soms hilarische ontmoeting tussen kampongbewoners en wetenschappers.

Foto door Annemarie Samuels

De eerste kampong blijkt Karang Bulak te zijn. In 1974 en opnieuw in 1984 zijn stukken van de wijk platgegooid om plaats te maken voor een hotel en een bankgebouw. De politie intimideerde indertijd de bewoners om “vrijwillig” te vertrekken. Omdat een deel van de bouwplannen niet meteen uitgevoerd is, hebben nieuwe bewoners snel de braakliggende grond gekraakt en opnieuw woningen gebouwd. De wijk is nu een doolhof van hele smalle straatjes (jalan tikus, muizenpaadjes). De bewoners leven van het hotel en de bank waarvoor eerder een deel van de wijk was afgebroken. Overdag bereiden ze lunches voor de werknemers, of werken als kapper of parkeerwacht. ’s Avonds zoeken hotelgasten in de kampong prostituees op. In de wijk wonen veel Madurezen die “Argentijnen” worden genoemd, want Argentijnen hebben net als Madurezen de naam lastig te zijn. De tweede kampong is Dupak Magersari; de huizen zijn gebouwd op stroken grond die naast een spoorbaan zijn overgebleven. Sommige huizen staan dicht op de rails en het spoor wordt ook gebruikt als voetpad, speelplaats of marktterrein. De enkele trein die voorbijkomt rijdt gelukkig langzaam en toetert onophoudelijk.

Voor we de wijken in mochten, trok de organisatie een half uur uit om ons instructie te geven. We kregen 11 voorschriften, zoals: het is verboden de groep te verlaten of van de route af te wijken. Van deelnemers wordt verwacht dat ze gezellig zijn en glimlachen naar de bewoners van de huizen waar ze langs komen. We moeten toestemming vragen om een foto te maken. We mogen niets kopen zonder tussenkomst van de gids. We moeten nette kleren dragen, vrouwen mogen geen sensuele kleding dragen en liefst moeten we sportschoenen aandoen. Gouden sieraden moeten we thuislaten en het wordt aanbevolen een regenjas of poncho mee te nemen.

Bij het bekendmaken van deze voorschriften wordt door sommige deelnemers gegniffeld, want het is voor ons een dagelijkse bezigheid om kampongs in te lopen en veldwerk te doen. De westerlingen voelen zich wat ongemakkelijk omdat hen gevraagd wordt een petje op te zetten, zodat we allemaal herkenbaar zijn als groep. Dat is natuurlijk precies hetgeen wat een antropoloog in het veld probeert te voorkomen en door onze hang naar individualisme hebben wij westerlingen sowieso moeite met uniforme kleding. Een klein deel van de Indonesische deelnemers blijkt echter minder vertrouwd met kampongs en heeft de kledingvoorschriften serieus genomen. Ze zijn gekleed alsof ze gaan joggen en hebben voor de zekerheid een wegwerpcamera meegenomen.

De wetenschappers op expeditie worden meer gefotografeerd dan ze zelf foto’s nemen want op elke straathoek staat een fotograaf of cameraman van de conferentie deze gebeurtenis vast te leggen. Ik voel me een beetje opgelaten met mijn petje op het hoofd. We worden helemaal het gesprek van de dag wanneer er nog geen 5 minuten nadat we op stap zijn gegaan een tropische stortbui naar beneden komt. Het water kan geen kant op en staat al snel 5-10 cm hoog in de stegen van Karang Bulak. Met de schoenen in de hand, op slippers en met opgerolde broekspijpen gaan we verder. De bewoners kijken met meer verwondering naar ons dan wij naar hen en zij stellen ook allemaal verbaasde vragen. Ik vraag me af: wie is hier nu de toerist? In ieder geval is na afloop iedereen het erover eens dat de tour fantastisch georganiseerd was en een hoogtepunt van de conferentie vormde.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit. Eerdere berichten van zijn hand gingen onder meer over stedelijke problematiek in Jakarta, klimaatverandering en zijn recente bezoek aan Seoul.

De kiosk van Davids buurvrouw (foto: David Kloos)

Door David Kloos 

Wat vinden mijn buurvrouwen eigenlijk van polygamie? Dat is een vraag die ik ze nog niet had gesteld. In mijn onderzoek naar ‘alledaagse Islam’ in Aceh (Indonesië) is het amper een issue. Polygamie komt hier nauwelijks voor. Maar nu had ik net toevallig ‘Irwan’ ontmoet, een ambtenaar bij een overheidsinstelling, die nog niet zo lang geleden met een tweede vrouw was getrouwd. Het is inmiddels bijna een cliché: polygamie mag in Indonesië dan wel zijn toegestaan, grootschalige surveys wijzen steevast uit dat de overgrote meerderheid van de Indonesische vrouwen er niets van moet hebben. Een goed moment, dacht ik dus, voor de proef op de som.

Eerst maar even Irwan zelf. Zijn eerste vrouw kon geen kinderen krijgen. Géén kinderen was geen optie, en scheiden van zijn eerste vrouw wilde hij niet. Dus bleef dit over als een van de weinige overgebleven mogelijkheden. Toch had hij lang getwijfeld. Het lastigste nog vond hij dat er niemand was in zijn directe omgeving ‘die hier ervaring mee had’. Naast de relevante (religieuze) rechten en plichten wilde hij namelijk vooral weten  ‘hoe dat nou is’ om met meer dan één vrouw getrouwd te zijn. En daar konden noch familie of vrienden, noch de plaatselijke imam of schriftgeleerde hem wat over vertellen. In plaats daarvan kwam hij uit bij het internet, en dan met name de talrijke Maleisische (chat)sites en vriendennetwerken voor en door ‘polygamisten’. Na een paar weken gesurf en gechat was hij eruit.

Een Maleisische polygamie-club op Facebook

Zijn vrouw dacht daar overigens anders over: die was razend. Aangezien de wet voorschrijft dat ook de (eerste) echtgenote instemt, moest Irwan haar dus eerst zien te overtuigen. Het kostte hem twee maanden. Zijn tweede echtgenote is nu in verwachting, en beide vrouwen zijn ‘als zussen’. Dat is tenminste hoe hij het ziet. Hun kant van het verhaal ken ik helaas niet.

Maar hoe zien de buren het? Eén van mijn buurvrouwen heeft een kleine kiosk. Daar verkoopt zij basale benodigdheden, zoals bakolie, suiker, zout, eieren, tempé, fruit. Het is tegelijkertijd het verzamelpunt van de vrouwen uit mijn ‘straatje’. Op de middag van dezelfde dag zat ik op het stoepje van het winkeltje en at een mandarijn. Ik besloot, na de gebruikelijke ditjes en datjes, maar gewoon met de deur in huis te vallen (‘Zeg, wat vinden jullie eigenlijk van polygamie?’), waarbij ik de drie aanwezige dames vertelde over mijn ontmoeting met Irwan. Hun eerste reactie liet, zowel in woord als gebaar, niets aan duidelijkheid te wensen over. Eén van hen stelde zich voor dat haar man erover zou beginnen, wees op haar keel, en zei ‘potong’ (doorsnijden!). Het gesprek verschoof naar een ander onderwerp, en ik concentreerde me op mijn tweede mandarijn.

Na een tijdje kwam de eigenaresse van het winkeltje op het onderwerp terug. Ze vroeg me wat nu eigenlijk precies Irwan’s reden was geweest voor zijn tweede huwelijk. Ik vertelde het verhaal van de kinderen, iets waar ik, in alle consternatie, eerder nog niet aan was toegekomen. ‘Oooooh’, zei ze, ‘maar in dat geval is het wel te begrijpen, dan is het toegestaan!’ In mijn hoofd maakte ik een enthousiaste aantekening (meningen, contextgebonden, mooi voorbeeld!). Tegelijkertijd vond ik het stiekem ook wel jammer dat ze niet wat ‘standvastiger’ was.

Ik bleef nog even zitten. Weer een paar minuten later vroeg één van de andere vrouwen plotseling: ‘Maar hoe lang heeft hij het eigenlijk geprobeerd?’ (waarmee ze bedoelde: kinderen verwekken bij zijn eerste vrouw). Ik had dat Irwan niet zo direct gevraagd, maar ik wist wel de jaartallen van zijn huwelijken en kon het dus grof schatten – zeker niet langer dan een jaar of drie, vier. Daarop ontstond een discussie. Wat bleek nu: één van de dames had een neef, en die woonde al jaren op Java, niet ver van Jakarta. Ook diens vrouw kon geen kinderen krijgen, zo leek het althans na bijna tien jaar tevergeefs proberen. Uiteindelijk hadden zij hun toevlucht gezocht tot traditionele medicijnen (obat kampung), waarna zij, tot hun grote blijdschap en verrassing, alsnog een kerngezonde baby hadden geproduceerd!

Een mooi verhaal, en daarmee werd op deze middag uiteindelijk toch nog een soort compromis bereikt in de ‘zaak-Irwan’. Zijn gedrag was dan misschien niet volledig laakbaar– zijn beweegredenen waren immers ‘begrijpelijk’,  in elk geval niet onzuiver –, maar hij was te ongeduldig, te zelfzuchtig geweest. Hij had, met andere woorden, eerst alle andere opties moeten uitproberen voor hij zijn toevlucht zocht tot deze drastische maatregel. In die conclusie leken alle dames zich te kunnen vinden.

Wat zegt dit nu over de houding van Acehsche vrouwen ten opzicht van polygamie? Heel weinig natuurlijk. Eén gesprekje met mijn buurvrouwen in een kiosk levert natuurlijk niet een ‘representatief’ beeld op. Maar het laat wel mooi zien hoe problematisch grote surveys zijn wanneer het gaat om moeilijke morele vragen. ‘Meningen’ daarover zijn vaak flexibel, en afhankelijk van allerlei variabelen, zoals de vraagstelling, vraagsteller, context (tijd en plaats van het gesprek), en gebruik van voorbeelden. Had ik mijn buurvrouwen alleen maar gevraagd ‘wat zijn vonden van polygamie’ (zonder ze te vertellen over Irwan), dan was ik misschien met een redelijk eenduidig antwoord thuis gekomen. In plaats daarvan zit ik met deze rommelige uitkomst. Maar moraal is rommelig, dat is nou juist het interessante!

David Kloos is promovendus aan de Faculteit der Letteren van de VU. Hij doet momenteel historisch en antropologisch onderzoek in Aceh,  Indonesië, naar de relatie tussen islamitisch onderwijs en alledaagse religiebeleving.

By Julliete Koning

From the point of view of Indonesia, the current crisis is merely one in a series. To illustrate this, I will reflect on the Asian Financial crisis of 1997 and the subsequent crises that ‘hit’ Indonesia up until the eve of the present global crisis.

The end of 1997 was the start of a severe financial crisis in various Southeast Asian countries, including Indonesia. The country encountered 13% of economic downfall while the currency went from about 3,000 Rupiah to one US dollar, to a low point of 14,000 in roughly a year or so.

The financial crisis was followed by a series of crises that created extremely insecure living conditions for most Indonesians, both in a material and in an immaterial sense. The financial crisis was just the first domino-stone to tumble.

Politically the country was unstable: there were various reform movements, interim governments, rising forms of corruption, and separation wars in East Timor, Aceh and Papua New Guinea. The country also encountered extreme natural disasters such as the Tsunami in 2004, a severe earthquake in 2006, and terrorist bomb attacks in Bali 2002 and 2005. In addition to all this turmoil, there were various religious conflicts, in particular between Christians and Muslims.

In all, this decade of multiple crises not only hit the Indonesian economy very hard (for example, the tourism industry almost came to a standstill), it also created an atmosphere in which people were just waiting what catastrophe would hit next. During these troublesome times (in 2004 and 2007), I investigated the upsurge of Pentecostal-charismatic movements at the time, and the influx of, in particular, ethnic Chinese citizens to these movements.

The ethnic Chinese in Indonesia, who are important players in the economy, have nonetheless, as an ethnic minority, been confronted with a long period of forced assimilation, discrimination and suppression. The decade of crises was particularly traumatic for this group, because the start of the crisis went hand in hand with severe violent outbreaks against ethnic Chinese: houses and shops were burned and ethnic Chinese women were raped in various major cities on Java. Being active in the economy, they were also under a lot of financial stress because of the lingering Asian crisis. Many left the country for Singapore and Australia, and some never returned. The majority however, stayed and had to cope.

The life, business and conversion stories that I assembled during this particular research, reveal a common turning point in the lives of the ethnic Chinese in my study: economic problems in their enterprises, fear for their safety, and a feeling of insecurity about the political changes and how the new regimes would ‘treat’ them.

For some, this turning point meant conversion to Pentecostal‑charismatic Christianity. The charismatic movements in fact were thriving at that time (as they did during the economic boom years of the 1980s). It seems that the explicit prosperity narratives found in many charismatic churches worldwide, offers answers both in times of plenty (endorsing wealth creation) and in times of hardship (giving guidance in times of insecurity).

For ethnic Chinese in Indonesia, this connectedness to a global religious community reduced their insecurity and created a forum where they could share and discuss their insecurities. There was care and relief, the get‑togethers with fellow Christians and in most cases co‑ethnics bringing them moral and material support.

In a sense, amidst ongoing crises, one specific ethnic minority found a safe heaven in a religious movement that provided moral support and guidance, at a personal, group and professional level.

Julliete Koning is lecturer at the Department of Culture, Organization & Management of VU University.

The Financial Crisis Worldwide: short introduction to this series.

See also Freek Colombijn’s posts on Indonesia on this weblog (in Dutch).

References:

http://www.insideindonesia.org/

issue January-March 2009: on Chinese Indonesians

issue January-March 2007: on Religion in Indonesia

issue April-June 1998: on Financial Crisis in Indonesia

Photo: Basibanget

Zoals zoveel wereldsteden, heeft Jakarta ernstig te kampen met verkeersopstoppingen. De stad is bij de aanleg niet berekend op de huidige grote aantallen mensen. Het verkeersprobleem is versterkt doordat de middenklasse groeit. Voor het comfort en de status wil zij een auto bezitten. Om dezelfde redenen, comfort en status, gaat de middenklasse, maar ook de elite, in nieuwe wijken ver buiten de stad wonen. Deze nieuwe wijken genereren natuurlijk weer extra verkeer, door de bewoners die in het centrum van Jakarta werken of winkelen. In advertenties voor deze wijken wordt steevast vermeld hoeveel minuten rijden het is naar het centrum. Maar de advertenties zeggen er niet bij dat de gunstige tijden van, zeg, 30 minuten, alleen gelden als er geen files staan (dus alleen midden in de nacht).

De overheid heeft verschillende oplossingen bedacht, die geen van alle het probleem helemaal oplossen. Een oplossing is natuurlijk geweest het bouwen van nieuwe wegen, die soms wel acht of tien banen breed zijn. Voor het bouwen van wegen en het verbreden van bestaande wegen heeft de overheid met harde hand doorbraken door woonwijken gemaakt. Dergelijke doorbraken zijn doorgaans rampzalig voor de bewoners, omdat ze te weinig financieel gecompenseerd worden voor hun huizen. Met Nederlandse inspraakprocedures waren de wegen er nooit gekomen. Volgens mij is het in dit geval goed dat de Indonesische overheid daadkrachtig kan optreden, omdat anders Jakarta helemaal dichtgeslibt zou zijn. Maar het is belangrijk te bedenken dat klassenverschillen hier een grote rol spelen: de wegen worden gebouwd voor de middenklasse, maar het zijn vooral huizen van de lagere klassen die tegen de vlakte gaan.

Op drukke punten worden ongelijkvloerse kruisingen gemaakt en soms worden hele stukken weg op fly-overs gebouwd, om minder ruimte op de grond in te nemen. Onder deze fly-overs verschijnen vervolgens zelf gebouwde winkeltjes of huizen van de armen. De armen leven onder de fly-overs, de middenklasse rijdt er overheen.

Sociale stijgers in Jakarta verlaten dus de arme kampongs, verhuizen naar nieuwe wijken en schaffen een auto aan. De Indonesische architect Abidin Kusno heeft het mooie beeld gebruikt dat de sociale stijgers in Jakarta zich letterlijk boven het kampongleven verheffen: in hun auto, op de fly-over hebben ze het drukke kampongleven achter zich gelaten. Maar de prijs voor sociale mobiliteit is fysieke immobiliteit. De middenklasse zit vaak vast in het verkeer.

Freek Colombijn is als antropoloog verbonden aan de afdeling sociale en culturele antropologie van de VU

Beeld: Hiyori13. De Trans-Jakarta

Jakarta heeft te kampen met ernstige files. Ooit is de stad heel ruim opgezet, met veel groen op de erven rond de huizen, langs de wegen en in parken. De laatste 70 jaar is de stad stormachtig gegroeid. De stad is niet alleen enorm uitgedijd, maar ook de bebouwing is veel dichter geworden. De erven rond de huizen en landbouwgrond tussen de huizen zijn volgebouwd met extra woningen. Langs de hoofdwegen zijn alsmaar hogere kantoren en shopping malls verrezen. Al deze gebouwen –huizen, kantoren en malls- trekken veel mensen en dus verkeer aan. En de wegen zijn niet op zoveel verkeer berekend.

Jakarta probeert op allerlei manieren een moderne stad te worden. Files horen bij modernisering, zullen sommigen misschien denken, maar zo luchtig neemt het bestuur de files niet op. Integendeel, ze probeert op allerlei manieren de files op te lossen. Een ander doel is Jakarta een moderne wereldstad te maken. Het bestuur hoopte twee vliegen in een klap te slaan door een metro aan te leggen. Metro’s zijn een symbool van modernisering en kunnen wat aan de files doen. Jakarta is echter gebouwd op zachte, alluviale grond en de technische en financiële problemen van de bouw van een metro in zo’n bodem zijn groot. In Amsterdam kan men daarover meepraten.

Een aantal jaren geleden heeft men als een voorlopige oplossing de Trans Jakarta aangelegd. Dit is niets anders dan een bus, die rijdt over een vrijliggende busbaan, van het oude centrum in het noorden van de stad, Kota, naar een centraal punt in Zuid Jakarta, Blok M. De Trans Jakarta was relatief makkelijk aan te leggen. Men hoefde alleen op regelmatige afstand perrons te bouwen en van de bestaande weg in elke richting een baan af te scheiden met een klein richeltje.

Het bijzondere van de Trans Jakarta is dat ze eruit ziet als een metro, behalve dat ze boven de grond gaat. Om erin te komen, moet men van tevoren kaartjes kopen (wat op geen enkele andere stadsbus het geval is) en die in een tournequet steken (een draaipoortje). Men krijgt dan toegang tot een perron. De bus stopt voor het perron en verschillende schuifdeuren gaan tegelijkertijd open, net zoals bij de metro. Zo bevredigt de Trans Jakarta de behoefte aan moderniteit, zowel bij het stadsbestuur, als bij de passagiers.

Het gevoel van in een metro te zitten wordt versterkt door de lussen die aan het plafond hangen en de haltes die worden afgeroepen op een bandje. De haltes hebben fancy namen, net alsof het bekende metro stations in Singapore, Parijs of Londen zijn. Ook bestaat de bus uit twee delen, die scharnieren. Tot slot rijden de bussen in een rustig tempo, met min of meer regelmatige tussentijden. Dit is allemaal anders dan de gewone bussen, die over de weg racen om passagiers op te pikken, of juist pas vertrekken als ze helemaal vol zijn. Tot slot zijn er geuniformeerde bewakers op de Trans Jakarta, die ongewenste (d.w.z. armoedige) personen weren.

Het is zonder meer een prettig vervoermiddel voor wie erin zit. Sommige zakenlieden die zich een eind langs de route moeten verplaatsen voor een bespreking in een ander kantoorpand, nemen zelf de Trans Jakarta en sturen hun chauffeur met de auto na. De chauffeur staat vast in de file en komt wat later. Helaas vergroot de Trans Jakarta de reistijden voor het overige verkeer. Er is immers een rijbaan aan de weg onttrokken, die weinig intensief gebruikt wordt.

Freek Colombijn is docent en afdelingshoofd bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).

Colombijns vorige berichten vanuit Indonesië:

Verkiezingen in Indonesië

Liefdesperikelen in Indonesië

Foto door Freek Colombijn

Freek Colombijn doet verslag vanuit Indonesië.

Op dinsdag 8 juli zijn de Indonesische presidentsverkiezingen. Decennia lang waren verkiezingen in Indonesië schijnvertoningen, waarbij de winnaar van te voren vaststond. Sinds de val van Soeharto in 1998 is er in rap tempo een echte democratie ontstaan, waarbij de verkiezingen er toe doen. De kiezers zijn even snel politiek bewust geworden en daarom zijn de campagnes veel meer inhoudelijk geworden. Eerder dit jaar waren er al spannende parlementsverkiezingen, maar de presidentsverkiezingen zijn wellicht nog belangrijker door de grote uitvoerende macht van de president. Terwijl de kiezers gewend zijn geraakt aan de echte democratie, lijken de kandidaten soms nog te moeten wennen aan hun nieuwe rol.

Een nieuw fenomeen zijn de verkiezingsdebatten op televisie tussen de drie presidentskandidaten of tussen hun beoogde vicepresidenten. De debatten worden vervolgens in de kranten uitgebreid nabesproken. Een algemeen oordeel is dat de debatten teleurstellend, of beter gezegd ronduit saai zijn. De kranten nemen daarbij de Amerikaanse presidentsverkiezingen als voorbeeld. In Indonesië kan een debat moeilijk scherp worden, door de diepgewortelde norm dat men altijd de ander gezichtsverlies moet besparen. Een scherpe discussie wordt nog moeilijker, wanneer, zoals laatst gebeurde, de vicepresidentskandidaten gevraagd werd de positieve kanten van de tegenstanders te noemen. Zo kregen ze natuurlijk niet de kans een statement te maken.

Tot 1998 werd de president door het parlement gekozen en toen ging het erom succesvol te netwerken en tegenprestaties in ruil voor een stem te beloven. Deze strategie was voldoende om de steun van een paar honderd parlementariërs te verwerven, maar werkt niet meer nu de president rechtstreeks door het hele volk wordt gekozen. De kandidaten kunnen onmogelijk alle kiezers rechtstreeks bereiken en het imago van de kandidaten is van doorslaggevend belang geworden. Daar wordt dus hard aan gewerkt. De zittende president Susilo Bambang Yudhoyono (of SBY) draagt uit niet corrupt te zijn en staatsmanschap te bezitten. Zijn belangrijkste uitdager, Megawati, staat voor steun voor het gewone volk.

Zichtbaarheid is belangrijk. SBY opende vorige maand officieel de nieuwe brug tussen de stad Surabaya en het eiland Madura. Deze Suramadu brug is de langste van Zuidoost Azië en een pronkstuk van de ontwikkeling van het land. De opening werd door de president natuurlijk gebruikt als verkiezingsstunt. Maar de derde presidentskandidaat, Yusuf Kalla (die nu nog de zittende viceprecident van SBY is), was zijn baas voor. Een dag voordat SBY kwam, was Jusuf Kalla in Surabaya zogenaamd om de voorbereidingen voor de opening te inspecteren. Daarbij stak hij natuurlijk de brug alvast over.

Prabowo Subianto, running mate van Megawati, stond vooraan toen de piloot van een gecrashte legerhelikopter met militaire eer werd begraven. Daarmee onderstreepte deze oud-militair publiekelijk zijn nauwe band met het leger. Veel mensen zijn echter nog niet vergeten dat hij als dienstdoend officier in 1998 een vijftal demonstrerende studenten zonder een spoor liet verdwijnen. Dat hij datzelfde jaar net van een militaire staatsgreep kon worden afgehouden en eerder verantwoordelijk was voor de dood van honderden, zo niet duizenden, burgers in Oost-Timor en Aceh lijkt er minder toe te doen.

De kandidaten maken ook campagne in televisiespots en in kranten. Internet is nog niet belangrijk, omdat dit medium een flink deel van de kiezers niet bereikt. Men maakt wel gebruik van beproefde methoden, zoals het ophangen van vlaggen en het gratis uitdelen van T-shirts met de afbeelding van de kandidaten. Megawati deelt ook gratis plastic zeilen uit waarmee voedselstalletjes op straat tegen zon en uitlaatgassen kunnen worden afgeschermd. De ondernemer kan naast haar beeltenis de naam van zijn of haar zaak laten drukken (foto). Andere oude methodes lijken uit te zijn. Ik heb nog niet gezien dat aanhangers in een optocht van auto’s en motoren (met afgeschroefde knalpot om zoveel mogelijk lawaai te maken) door de stad rijden. Het schijnt ook minder gebruikelijk om gratis rijst en bakolie uit te delen; mensen namen de waren wel aan, maar stemden evengoed op de tegenpartij.

Daarnaast worden de mensen opgeroepen om vooral toch te gaan stemmen. In een hoekje van het TV scherm kan nu bijvoorbeeld opeens een banner verschijnen dat het nog zoveel dagen tot de verkiezing is. Maar volgens mij is de bevolking volkomen doordrongen van het belang van de verkiezingen. Wie ik er ook naar vraag, zij of hij heeft er een mening over.

Freek Colombijn is afdelingsvoorzitter van de afdeling Sociale en Culturele Antropologie aan de VU. Hij is op dit moment in Indonesië voor veldwerk. Zijn vorige bericht uit het veld ging over jeugdige romances.