Foto door Natalie Sap

Op 20 januari organiseert het Onderzoeksnetwerk Religie en Civil Society een studiemiddag over het thema ‘Bonding’ of ‘bridging’? Migranten, religieuze identiteit en civil society. Vanuit onze afdeling schuiven Thijl Sunier (hoogleraar islam in Europese samenlevingen) en oud-medewerker Kim Knibbe aan. Op de website van het onderzoeksnetwerk wordt de middag als volgt beschreven:

Ieder is van harte uitgenodigd deze bijeenkomst (gratis) bij te wonen, die plaats vindt op 20 januari, van 13:00 tot 16:30, in zaal 14A05 (hoofdgebouw VU). Voor meer informatie en aanmelding: www.hdc.vu.nl/rcs

Programma

Personalia

Prof.dr. Thijl Sunier is antropoloog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam met als leeropdracht ‘islam in Europese samenlevingen’. Hij heeft zich gespecialiseerd in vragen rondom religie, migratie en ethniciteit. Sunier is gevraagd enkele hoofdlijnen te schetsen over de plaats en betekenis van migrantengemeenschappen en hun religie in de westerse samenleving.

Dr. Kim Knibbe is als universitair docent sociologie van religie verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. De afgelopen drie jaar werkte zij mee aan een internationaal, comparatief onderzoek naar Nigeriaanse pinksterkerken in Europa.

Matthias Kortmann is postdoctorale onderzoeker aan het Zentrum für Niederlande-Studien van de Westfälische Wilhelms-Universität in Münster. Hij promoveerde onlangs op het zelfbeeld, de strategieën en de integratiedefinitie van migrantenorganisaties in Duitsland en Nederland.

Hannelore Roos is antropologe en is als promovenda verbonden aan het Interculturalism, Migration and Minorities Research Centre van de Katholieke Universiteit Leuven. In haar proefschrift ‘ethnic niches in a globalized economy’ onderzoekt ze de positie van Indiase migranten in België.

Dr. Markha Valenta is interdisciplinair onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit van Tilburg. Haar onderzoek richt zich op de omgang met etnoreligieuze diversiteit in de publieke ruimte vanuit een internationaal vergelijkend perspectief (met bijzondere aandacht voor de wereldsteden Amsterdam, Mumbai en New York). Valenta is gevraagd aan het einde van de bijeenkomst te reflecteren op de lezingen en de vraagstelling van de dag te problematiseren.

Onderzoekersnetwerk Religie en Civil Society

Het interdisciplinaire en interuniversitaire Onderzoekersnetwerk Religie en Civil Society wil studie maken van de religieus geïnspireerde aspiraties en beelden van een goede samenleving, in het heden en verleden, en hun gevolgen voor de maatschappelijke praktijk. Honderd onderzoekers participeren in het netwerk.

Door treviño

Collega Thijl Sunier is, samen met Erik Sengers, redacteur van het nieuw uitgekomen boek Religious Newcomers and the Nation-State – Political Culture and Organized Religion in France and the Netherlands (Eburon, 2010). Standplaats Wereld (SW) interviewde Thijl Sunier (TS) naar aanleiding van deze nieuwe publicatie.

SW: Het boek dat jij en Erik Sengers redigeerden stelt zich expliciet ten doel om, in Frankrijk en Nederland, niet alleen de ‘integratie van de moslims’, maar de integratie van religieuze minderheden überhaupt aan de orde te stellen. Wat is de winst van zo’n bredere aanpak?

TS: Het idee voor dit boek is voortgekomen uit een onderzoeksproject waaraan ik heb gewerkt aan de Erasmus universiteit. Ik zat daar bij de afdeling maatschappijgeschiedenis en het uitgangspunt was dat we de positie van religieuze minderheden niet kunnen begrijpen als we daarin niet de ontwikkeling van de natiestaten betrekken waarin die religieuze groepen leven. De werkhypothese was dat de positie van die groepen meer zegt over de typische kenmerken van die natiestaat dan de culturele en religieuze kenmerken van die groepen als zodanig. Anders gezegd: de positie van moslims in het ene land kan wezenlijk verschillen van die in een ander land doordat landen verschillende arrangementen, regelingen en opvattingen hebben over de positie van religieuze groepen.

Omgekeerd betekent dat dat er juist binnen een land opmerkelijke overeenkomsten kunnen bestaan in de wijze waarop men met verschillende religieuze groepen omgaat. Laat ik een voorbeeld geven. Islamitische scholen in Nederland worden door de meesten ‘islamitische scholen’ genoemd. Scholen dus met, in de eerste plaats, een religieuze kleur. Toch zijn het vooral producten van de Nederlandse onderwijsgeschiedenis. Dat islamitische scholen in het huidige rauwe anti-islamitische klimaat voortdurend de maat worden genomen doet niets af aan het feit dat we het ontstaan, de ontwikkeling en de discussie over islamitische scholen moeten plaatsten in een bredere typisch Nederlandse discussie over verzuiling in het onderwijs.

Zo’n vergelijking wordt nog interessanter als je er historisch naar kijkt. Dan zie je dat binnen een land een bepaalde religieuze gemeenschap die nu een gevestigde positie heeft, ooit te maken had met uitsluiting en stigmatisering zoals nu de islam. We zien dat in Nederland met de katholieken ruim een eeuw geleden. Natiestaten drukken een heel duidelijke stempel op de integratie van zo’n minderheid en trachten die religies te ‘kneden’ tot iets wat als aanvaardbaar wordt beschouwd. Vooral de laatste tijd zien we dat ondanks de globalisering natiestaten zich trachten te consolideren. Er is sprake, zoals we vooral in Nederland maar ook elders kunnen zien, van een nationalistische terugslag. In zo’n situatie wordt die druk op religieuze groepen groter.

SW: En dan die vergelijking tussen Frankrijk en Nederland: waarom is het vruchtbaar zo’n vergelijkende aanpak te kiezen? En waarom precies deze twee landen?

TS: De vergelijking tussen Nederland en Frankrijk is in meerdere opzichten interessant. Het zijn namelijk beide landen die in feite een vrij centraal en uniform burgerschapsmodel hanteren. Heel anders dan bijvoorbeeld Duitsland of Engeland. Dat is natuurlijk geen statisch geheel, maar je kunt met enige voorzichtigheid wel stellen dat elk land een zogenoemde politieke cultuur heeft: de wijze waarop de relatie tussen burgers en staat is georganiseerd en wat voor voorstellingen daarover bestaan. Zoals gezegd zijn er wat dat betreft interessante parallelen tussen Frankrijk en Nederland. Maar er zijn ook juist heel duidelijk verschillen. Nederland is aan het begin van de 20e eeuw een andere, meer pluralistische kant opgegaan, met de verzuiling als bekend resultaat. In Frankrijk won het principe van laicité juist in die tijd meer terrein.

Maar die gemeenschappelijke kenmerken zijn altijd heel belangrijk gebleven. Nederland is wat dat betreft dus ook veel centralistischer en vooral nooit zo multicultureel geweest als tegenwoordig door de critici van het multiculturalisme wordt beweerd. Je zou kunnen zeggen dat de politieke taal in Nederland wat pluralistischer was en dat er dus allerlei arrangementen kwamen zoals het schoolsysteem, die een product van die verzuiling zijn. Maar die verzuiling was geen van bovenaf opgelegd model, maar iets dat door harde politieke strijd was verworven. Het was een herenakkoord (inclusief sigaren) tussen politiek machtige leiders. We laten zien dat veel van de politieke cultuur ten aanzien van religie door strijd tot stand is gekomen. Dat is al heel lang in de geschiedenis het geval. Vandaar een aantal historische analyses in het boek.

Een ander interessant vergelijkingspunt en punt van verschil tussen Nederland en Frankrijk is dat katholieken in Nederland eigenlijk wel een vergelijkbare positie hadden als protestanten in Frankrijk. Daarom hebben we artikelen over deze beide groepen in het boek opgenomen.

SW: Frankrijk heeft de faam te hameren op de religieus neutrale, zelfs religie-‘blinde’ Franse staat, en op de categorische gelijkheid van alle citoyens, en Nederland wordt vooral geassocieerd met het pluriformiteits-denken. In hoeverre blijken deze stereotypen correct? En zo ja (of zo nee), op welke manier werkt dat door op de wijzen waarop religieuze minderheden hun plek vinden in beide landen?

TS: Ik heb deze vraag grotendeels in het vorige antwoord verwerkt. Wat daarbij ook van belang is, is dat natiestaten ook een verhaal over zichzelf vertellen. Het gaat niet alleen om arrangementen en wetgeving maar ook over verbeelding. Hoe wil een land zich naar buiten profileren? Wat wordt kinderen op school geleerd? En het gaat ook over de strijd om die verbeelding. Er zijn binnen een natiestaat verschillende opvattingen. Deels lopen die langs politieke lijnen, maar er zijn ook zelfbeelden waarover een grote mate van consensus lijkt te bestaan. Tolerantie is in Nederland zo’n catchword. In Frankrijk is dat laicité. Eén van de artikelen in de bundel gaat over de wijze waarop dit begrip wordt geïnterpreteerd en gebruikt in de politieke strijd in Frankrijk.

SW: Waarom denk je dat juist nu in Nederland, waar een zekere obsessie met die “problematische moslim-integratie” publieke discussies en politieke agenda’s beheerst, jullie boek een bijdrage kan zijn? Oftewel: waarom zouden beleidsmakers, en waarom zouden gewone Nederlanders het moeten lezen?

Het is van groot belang dat we de zogenaamde bijzonderheid van de aanwezigheid van moslims nu eens ter discussie stellen. Natuurlijk zijn er specifieke kenmerken die bij de islam horen, maar het zou goed zijn als mensen juist in zo’n verbeten discussie als waar we nu in zitten, met Wilders als voortdurende provocateur, eens een stapje terug doen en naar de ontwikkelingen kijken met een vergelijkend-historische bril. We kunnen dan ook beter zien dat er voortdurend zaken op een hoop gegooid worden die eigenlijk weinig met elkaar te maken hebben. Neem weer even dat voorbeeld van die islamitische scholen. We zien dat al te makkelijk de islamitische identiteit van die scholen in verband wordt gebracht met bijvoorbeeld zwakke prestaties van die scholen. Veel mensen gaan er automatisch vanuit dat het één met het ander te maken heeft zonder dat ze daarvoor steekhoudende argumenten aanvoeren. We gaan in het boek overigens niet rechtstreeks in op die hooglopende verhitte discussie van het moment. Het gaat ons zoals gezegd om de achterliggende processen.

Thijl Sunier is door VISOR aangesteld als hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’ op de afdeling Sociale en Culturele Anthropologie van de VU. Eerder schreef hij onder meer over zijn oratie op Standplaats Wereld, en verscheen hier een lezersbrief van hem aan NRC.

Door Oscar Salemink Gisteren sloeg ik – genietend van een kop koffie en een Jumbo Stroopwafel Bereid met Roomboter (per stuk te koop bij de Seven Eleven om de hoek hier in Taipei) – de opiniepagina van de Taipei Times open, waar mijn oog viel op een grote cartoon, over ongeveer een derde van de (broadsheet) krant. In de cartoon wandelt een gezin – vader, moeder, kind – over een hangbrug naar een donkere muur met een poort waardoor licht schijnt, en bewaakt.

De ‘vader’ in de cartoon vertoont een opvallende gelijkenis met onze oerhollandse schrijver Kader Abolah. De titel van het artikel is ‘Europe’s complex fear of immigrants’, en is geschreven door ‘one of Holland’s leading writers [who] laments the way that the migrant dream has turned to suspicion on both sides’. De auteur blijkt niet de (besnorde) Kader Abdolah maar de (kalende) Abdelkader Benali, die dit opiniestuk had toegestuurd aan de Engelse krant The Guardian.

Het artikel  behelst een persoonlijk verhaal over zijn kennismaking met het gastvrije Nederland van de jaren tachtig; over de veranderingen in de jaren negentig en vooral sinds 2001; over zijn ongemak – als ‘seculiere’ Nederlander van Berber-Marokkaanse afkomst – met zowel de ‘islamisering’ van de migrantengemeenschap zelf als met het opkomend populisme in Europa.

Dat is oud nieuws voor Nederlanders. Op afstand probeer ik het nieuws een beetje bij te houden: de verWildersing van de Nederlandse samenleving en politiek; de dreigende teloorgang van een politieke partij die haar politieke principes verkwanselt om de machtsgeile ambities van haar nieuwe Leider te realiseren; de teloorgang van onze reputatie in het buitenland; en in schreeuwend contrast een juichend verhaal in de NRC (of was het Volkskrant?) over het feit dat Nederlandse boekrecensenten steeds minder vaak vermelden dat een schrijver een migrantenschrijver is – want we discrimineren toch niet echt! Eerlijk waar! Maar waarom is Abdelkader Benali’s verhaal wereldnieuws in Taipei, en Kader Abdolah’s snor goed voor een reuzencartoon in het verre Taiwan?

Taiwan heeft natuurlijk zijn eigen sores. Het is democratisch maar ook corrupt, zoals in de lokale kranten te lezen valt. Het is zo bureaucratisch dat het Nederland bijna naar de kroon steekt, waardoor buitenlandse arbeidsmigranten als ikzelf – net als in Nederland – tussen wal en schip dreigen te vallen. Het is onvriendelijk voor arbeidsmigranten uit Indonesië, de Filippijnen, Thailand en Vietnam, die de onderklasse bevolken, maar tegenwoordig relatief vriendelijk voor de inheemse Aborigines (van vóór de Chinese kolonisatie) die er nu prominent voor mogen zorgen dat Taiwan een zelfstandige positie kan claimen tegenover de territoriale aanspraken van China. Die territoriale aanspraken leiden overigens tot gevaarlijke oorlogsretoriek en marine-acties, zoals ook blijkt uit de recente aanvaringen tussen China en Japan, en China en Vietnam, over Chinese aanspraken op zo’n beetje alle zee (+ grondstoffen) tussen de Chinese kust en Japan – Okinawa –Taiwan – Filippijnen – Maleisië en Vietnam. Plus de Chinese aanspraken op Taiwan zelf, met een steeds sterker en dreigender Chinees leger, en steeds grotere moeilijkheden voor Taiwan om aan wapens te komen ter zelfverdediging.

Dus waarom Benali in de Tapei Times? Het past in een patroon van gesprekken met vooral vreemden die je als Nederlander gedwongen bent te voeren in Azië. Tot 2002 gingen die gesprekken vooral over voetbal – over Oranje, over Kroeief [Cruyff], Vanbastén en Koeliet [Gullit]. Soms over Philips radio’s die vooral ouderen zich nog herinneren, soms over die mooie bloem toeliep [tulp], soms over Rembrandt en Vincent van Gogh. In 2002 kreeg ik plotseling vragen over Pim Fortwien [Fortuyn] en wat er toch in Nederland aan de hand was? Daarna de moord op Theo van Gogh – een bekende achternaam voor de meesten – en weer de vraag wat er toch aan de hand was in het leuke, vrije, tolerante Nederland dat vooral bekend stond om sex (de Wallen) en drugs (te koop in koffieshops) – zij het minder om rock&roll? En daarna Wilders met zijn wilde uitspraken, zijn wilde haren, zijn Fitna-film, en zijn Moslim-haat. Hoe kan het toch dat zoveel Nederlanders een dergelijke populist volgen, dat ons leuke, kleine, gastvrije landje zo gepolariseerd en verbitterd is geraakt?

Dus bestaan mijn gesprekken nu uit voorzichtige verklaring, voorzichtige verontschuldigingen, voorzichtige pogingen om uit te leggen dat Wilders slechts het standpunt van een minderheid vertolkt. Maar die laatste vlieger gaat niet meer op nu ook de regering is verWilderst, niet alleen tot afgrijzen van oud- en nieuwlinksers, maar ook van een oudere generatie ‘rechtse’ politici die hun morele kompas hebben afgestemd op verzet tegen discriminatie en stigmatisering. Dus sta ik – ondanks de Jumbo Stroopwafels Bereid met Roomboter – langzamerhand met mijn mond vol tanden als mij weer eens om uitleg wordt gevraagd omdat Nederland in  het buitenland in het nieuws is. Waar een klein land groot in kan zijn…

Oscar Salemink is hoogleraar op de afdeling Sociale en Culturele Antropologie aan de VU. Eerder schreef hij ‘Hoe dicht bij huis zit de rot? Over corruptie ver weg en dichtbij’ op Standplaats Wereld. Hij verblijft op dit moment in Taipei, Taiwan.

VU University (photo by Andrew Black)

By Pál Nyíri I have received a nicely designed and expensively printed booklet in the mail. It contains a synopsis written by Nicolien Zuijdgeest. This is based on a much more extensive research report by Lucy Kortram and published by the VU’s Onderwijscentrum, entitled Multiculturele competenties. Since “diversity is our business” — to borrow a chapter title from Ulf Hannerz’s latest book – I think we in the departments of Social and Cultural Anthropology, Communication, Organisation and Management, and History should take time to read this report and comment on it. I hope this post will elicit responses from colleagues who work in this particular field.

The report seems to fit in a recent effort by the VU to address the diversity of its student population in a more explicit way, and perhaps also in its hesitant efforts to “internationalize.” It summarizes a series of interviews with “autochthonous” (“native”), “allochthonous” (“non-native”) Dutch and “international” faculty and students on the way non-native students and cultural difference are treated in teaching and on the broader university environment. It indicates a number of problems and offers some recommendations.

The students whose nationality is indicated in the text are of Moroccan, Turkish, or Surinamese origin, probably reflecting the largest “allochthonous” groups at the VU (and the Netherlands). They make some interesting comments. Some complain about prejudiced staff – you have to work harder to prove yourself as a non-white –  and believe that some lecturers tend to judge a non-white student who is late or misses a class more harshly. Other students want a less Eurocentric philosophy curriculum or more space for the role of the Netherlands in colonial history, which is generally treated as something other nations did. (My colleague Susan Legene will surely agree with this.) A number of “allocthonous” students feel irked by allegations that they are “not engaged” or “not participating;” while they admit being part of different life-worlds at home and at the university, they report being interested in and making efforts to participate in student life. Here, of course, there is a range of responses, but self-isolation seems the exception rather than the norm.

In contrast, staff responses reveal a generally defensive attitude to the idea of reflecting on one’s cultural biases (“I think that’s for political scientists” or “science is science”). At the same time, a number of staff report feeling intimidated by the behaviour of “allochthonous” (specifically Dutch-Moroccan) youth, or else unsure about the reasons for unsatisfactory performance or disruptive behaviour and unwilling to engage with it for fear of being accused of discrimination. All of this suggests that the VU does, as an institution, have issues to address here.

My overall evaluation of the report is positive. The author remains in the background and largely limits herself to summarizing the views of staff and students. Generally speaking, she takes care to avoid reifying cultural difference. Granted, she does not question the “allochthonous” category, often treats it as a single whole, and sometimes allows the quotes from staff to conflate it with Muslims without drawing attention to this problem. Some of the quotes from staff essentialise particular forms of behaviour – such as unwillingness to shake hands with a person of the opposite sex – as “a custom within the religion” that “lecturers must know” (p. 17).

But the report also stresses that it is hard for lecturers to judge when cultural norms are presented in a manipulative way to achieve mundane interests. One group of Indonesian students is reported to have asked for Fridays off, only to be dismissed by an Indonesian professor. (This is presented as a case of cultural manipulation nipped in the bud, although the case does not seem so obvious to me.) Interestingly, Jewish students are described in one quote as particularly prone to religiously justified class avoidance. The report notes that lecturers should feel confident and capable of “drawing boundaries” of acceptable behaviour, and that the more they are aware of their own norms and biases the better they will be able to do so.

The report concludes by identifying eight “core multicultural competencies,” and despite my unease with this term, I think most are useful as goals to strive for. Here they are: a questioning attitude (towards statements about culture); ability to tell when generalisations about a group can and when they cannot be made; awareness of own norms, values and biases; understanding of norms and values of the “other” while being aware that these are dynamic and that student behaviour cannot be assumed to be culturally determined; avoiding stereotyping language and examples; creating a safe learning environment for everyone; awareness of language barriers; and ability to deal with conflicting emotions.

Pál Nyiri is Professor of Global History from an Anthropological Perspective at VU University. He recently published Seeing Culture Everywhere. On Standplaats Wereld he earlier wrote about ‘interculturalism at the VU’. See also his other posts. In addition, Pál writes regularly for the Culture Matters and China Can’t Stop Saying No weblogs.

Gypsies performing (photo: stevenimmons)

By Pál Nyiri I watch with a certain envy how my colleagues take part in discussions of and protests against the PVV’s growing strength and its position on immigration. After a year in the Netherlands, I do not yet feel confident enough to participate in these debates myself, and there may be no need for it: anthropologists are perhaps represented with enough voices.

For the time being, I feel more closely connected, and more responsible, for what is happening in Hungarian politics, my country of birth, although I am growing increasingly alienated from it because I feel that the space in which any reasoned discussion of immigration is possible has shrunk to naught with the rapid shift of public discourse to higher and higher levels of nationalism and xenophobia.

Andras Kovats, a sociologist of migration who is the director of Menedek, an organisation for migrants of which I am a member, has recently given an interview to a news site. He talked about immigration, “integration,” and the responsibility of the host society, taking what can be described a moderate left-liberal position (for Dutch readers: something along the lines of D66). Immigrants are only 2% of Hungary’s population, and most of those are ethnic Hungarians (who come from neighbouring areas that used to belong to Hungary before 1919), so that immigration is not a major political issue.

What is a major issue is the position of the Gypsies, some 6% of the population, largely living in extreme poverty and suffering severe discrimination. The party Jobbik gained almost 20% of the votes in a recent election after a campaign focusing on  ”Gypsy crime.” This is the party that Wilders refused to sit in the same faction with in the European Parliament, because it is also anti-Semitic and homophobic. Its anti-Semitism does not prevent it from being anti-Arab when it comes to “keeping Europe white.”

The idea that Gypsies are to Eastern Europe what Arabs are to Western Europe is remarkably popular with Hungarian commentators of all political hues, whether they see them as a cultural threat or as an ethnicized, excluded underclass. Andras, too, invoked this parallel in his interview — a parallel that I believe has only limited validity (in many ways, a parallel with Aboriginal Australians is more accurate).

Andras invited us to comment, but when I looked at the comments of earlier readers I realised that there would be no point. These comments ranged from “damned Gypsy-whitewashers” to “there should just not be any Arabs or blacks in the German football team.” It is fascinating how the issue of immigration can serve as a proxy for the airing of racist views in a country with almost no immigration at all, but, clearly, this was not the place to engage in such elevated discussions. I envy my Dutch colleagues the discursive space they have. Clearly, however bad Wilders is, this is a far cry from what is happening in Hungary.

Pál Nyiri is Professor of Global History from an Anthropological Perspective at VU University Amsterdam. He earlier wrote about the ethnic politics of Jobbik in Hungary. See also his other posts.

Door Thijl Sunier Over minder dan een maand zijn er landelijke verkiezingen in Nederland. In een tijd waarin de partijvaste stemmer langzaam uitsterft, de visionaire politicus een relict uit het verleden is geworden en het politieke klimaat voor een belangrijk deel wordt bepaald door de waan van de dag, is ons politiek kapitaal gereduceerd tot de stemwijzer en het kieskompas. Je stemt niet meer op een bepaalde partij omdat je je verwant voelt met de politieke cultuur van die partij en je politieke idealen bij die partij in goede handen zijn, maar omdat die partij zegt ‘problemen aan te pakken’, het straatje schoon te vegen. De kiezer is een cliënt met eisen.

Ik vind dat jammer. Ik ben een groot voorstander van een levendig democratisch proces en ik onderschrijf de stelling van collega Ton Salman dat democratie geen stelsel is maar een continu spel. Maar ik ben van mening dat de democratie dreigt te verworden tot een klachtentelefoon. Verkiezingsprogramma’s zijn meer dan ooit lijstjes van ‘aandachtspunten’. Politieke debatten worden gedomineerd door ‘kwesties die onder het volk leven’ en partijleiders zijn geen verkondigers meer, maar steeds vaker populisten, waterdragers. Dat is geen goede ontwikkeling.

Maar er is iets anders dat ik eigenlijk nog verontrustender vind. Het lijkt alsof steeds meer onderwerpen die eigenlijk grondig publiekelijk bediscussieerd zouden moeten worden, juist gedepolitiseerd worden. Dat manifesteert zich op twee manieren. Bepaalde onderwerpen zijn zo sacraal en onaantastbaar geworden dat een grondig politiek debat vermeden wordt. Denk even aan de ophef over prinses Maxima die ‘de’ Nederlandse identiteit niet was tegengekomen, of over Ella Vogelaar die durfde te beweren dat de islam misschien over vijftig jaar een integraal onderdeel van de Europese identiteit is. De scheiding van kerk en staat is nog zo’n sacraal onderwerp, onaantastbaar en geen onderwerp van discussie. Waarom staan die kwesties niet op de politieke agenda?

Aan de andere kant zien we dat bepaalde thema’s uit de politieke sfeer worden gehaald door ze te objectiveren en te suggereren dat het eigenlijk om technische vraagstukken gaat die door goed bestuur en de juiste maatregelen kunnen worden opgelost. De premier als manager van de firma Nederland. Beleidsbeslissingen zijn dan geen politieke keuzes meer maar gewoon pragmatische antwoorden op problemen ‘waar we het allemaal toch over eens zijn’. Sacralisering en ‘social engineering’ gaan dus heel vaak samen.

Neem nu migratie, integratie en islam. Ik heb de partijprogramma’s doorgenomen op deze onderwerpen en het valt me op dat er ondanks de onmiskenbare verschillen tussen de partijprogramma’s, juist op deze thema’s veel minder te kiezen valt dan voorheen. De taal en het woordgebruik verschillen, maar in grote lijnen komen alle partijen ongeveer tot dezelfde conclusies. Zelfs achter de islamofobe, nationalistische spierballentaal van de PVV van Wilders gaat een wereldbeeld schuil, dat in wezen niet veel verschilt van dat van andere partijen, zeker ter rechterzijde. Als die verschillen er wel zijn dan zouden partijen dat eens luid en duidelijk moeten uitspreken in plaats van hun mond houden.

Over wat integratie betekent lijkt grote consensus te bestaan: meedoen en aanpassen aan de dominante cultuur. Alle partijen zijn van mening dat integratie niet meer vrijblijvend mag zijn en dat dwang geoorloofd is. Alle partijen lijken het ook eens te zijn dat integratie en veiligheid iets met elkaar te maken hebben. Geen enkele partij stelt zich de fundamentele vraag waarom dat eenheidsdenken zo belangrijk is. Hoezo hebben we in Nederland één cultuur? Valt het land uit elkaar als de neuzen niet dezelfde kant op wijzen? Is de veiligheid dan in het geding? Migranten en andere nieuwkomers drukken een stempel op onze samenleving. Daardoor verandert die samenleving. Laten partijen dat nu eens erkennen in plaats van te hameren op onze zogenaamde gedeelde waarden. Maak hier een fundamentele politieke kwestie van. Kom op politici, durf je nek eens uit te steken!

Thijl Sunier is door VISOR aangesteld als hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’ op de afdeling Sociale en Culturele Anthropologie van de VU. Eerder schreef hij onder meer over zijn oratie op Standplaats Wereld.

Zie ook de andere berichten van het Antropologisch Kieskompas.

Niets is minder waar. Het gaat mij erom dat de vereenzelviging van moslims met migranten, de impliciete aanname dat islam een ‘vreemde religie van buiten’ is, en de enorme nadruk op integratie ertoe leidt dat onderzoeksprogramma’s zich eenzijdig ontwikkelen. Vragen die de overheid, de politiek en het publiek belangrijk vinden krijgen onevenredig grote aandacht onder het mom dat onderzoek nuttig en relevant moet zijn. Dat nut vertaalt zich vooral in vraagstukken van inpassing, aanpassing en integratie.

Veel van het onderzoek naar integratie is onderdeel van een integratie-industrie, het geheel van politieke programma’s, beleidsprioriteiten, impliciete aannames over wat aandacht behoeft en wat niet, wat er moet gebeuren om de samenleving ‘bij elkaar te houden’, om fricties tussen bevolkingsgroepen te voorkomen, enzovoorts.

Waartoe een te ver doorgeschoten integratiedenken kan leiden toont het meest recente incident dat weer eens de landelijke pers haalde. Op de hogeschool in Den Haag had de leiding, ongetwijfeld uit goede (multiculturele) bedoelingen, besloten dit jaar geen kerstboom in de centrale hal te plaatsten omdat een groot deel van de studenten geen christelijke achtergrond heeft. Zonder dat moslims hierom hadden verzocht en op enigerlei wijze bij dit besluit betrokken waren, barste binnen een mum van tijd de verontwaardiging in Nederland weer los. Geert Wilders had zijn quote tegen de ‘verdere islamisering van de samenleving’ al klaar en verklaarde dat hij desnoods zelf een boom zou kopen en daar neerzetten.

Zowel de goedbedoelende schoolleiding als de PVV (en met hen helaas velen in Nederland) gaan uit van hetzelfde rare idee dat ‘de islam’ bepaalde wensen uit en eisen stelt en dat zo’n boom kan leiden tot cultuurbotsing. Het zijn beide reacties ‘van bovenaf’, bedoeld om regels en omgangsprincipes op te leggen zonder te kijken naar wat zich in de samenleving afspeelt. Ik heb dat in mijn oratie de helikopterview genoemd. Het voorbeeld van de kerstboom is te onbenullig om lang bij stil te blijven staan, maar het zou heel goed een vraag voor een onderzoek kunnen opleveren. Het zijn precies dit soort vragen en ‘oplossingen’ die de integratie-industrie genereert.

Het gaat er mij niet om al het integratieonderzoek te veroordelen. Mijn stelling is dat het onderzoek naar de islam voorbij moet aan dat integratiedenken. Ik heb drie terreinen genoemd die te lijden hebben van teveel integratie in het onderzoek naar de islam in Europa: onderzoek naar de vraag hoe islam vorm krijgt onder jongeren, onderzoek naar het sterk veranderende karakter van islamitisch leiderschap en onderzoek naar alledaagse vormen van islam. Wie meer wil weten verwijs ik naar mijn website van de Vrije Universiteit.

Ik vind dat er veel meer geld moet worden gestoken in onderzoek naar hoe de islam vorm krijgt onder de 98% moslims waarmee niets aan de hand is. De afgelopen weken heb ik meerdere malen in de pers moeten uitleggen waarom onderzoek naar de islam ook ‘nuttig’ en ‘relevant’ kan zijn als het niet over problemen gaat en dus geen nieuws is. Van die 98% leren we veel meer is mijn mening. En voor alle duidelijkheid, onderzoek naar 2% problemen is niet ook automatisch onderzoek naar die overige 98% procent. Dat is wel erg kort door de bocht.

Thijl Sunier is door VISOR aangesteld als hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’ op de afdeling Sociale en Culturele Anthropologie van de VU.

Thijl Sunier schreef eerder over zijn oratie op Standplaats Wereld.

Thijl Sunier

Thijl Sunier, sinds vorig jaar op onze afdeling hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’, houdt op 27 november zijn oratie ‘Voorbij de domesticering van de islam in Europa’. In deze lezing, die gezien kan worden als de ‘maiden speech’ van de nieuwe professor, zal hij vertellen hoe hij zijn leerstoel hoopt in te vullen. Hier geeft hij ons een voorproefje.

Door Kim Knibbe

In de vorige bijdrage signaleerde Lenie Brouwer iets dat ondertussen als een paal boven water staat: het gegeven dat het maatschappelijke debat over Islam en de aanwezigheid van Islamitische migranten steeds opnieuw uitmondt in een herhaling van zetten, zelfs wanneer het door goedbedoelende mensen zoals burgemeester Cohen weer eens wordt aangezwengeld. Hoe ontkom je nu eens aan de xenofobe, generaliserende uitspraken over Islam en Marokkanen die ons maatschappelijke debat almaar blijven domineren? Wij arme wetenschappers proberen al jaren iets in te brengen, maar worden makkelijk opzij geveegd door reaguurders die vrijelijk hun venijn spuiten, en helaas niet gelezen door de mensen van wie wij hopen dat zij ons lezen… Maar kijk, wat heerlijk, een bijdrage die niet venijnig is, met de nodige ironie gebracht en zo waar als een koe. Het filmpje van munt. Blijf even hangen op hun website, klik door en verfris uw geest.

Kim Knibbe is antropoloog aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU.

Foto: Roel Wijnants

Zorg ervoor dat de wetenschappelijke kennis en inzichten niet binnen de wetenschappelijke wereld blijven, en doe uw uiterste best om die inzichten werkelijk een rol te laten spelen in het maatschappelijke discours.

Door Lenie Brouwer Het zou het adagium van iedere antropoloog kunnen zijn, maar deze stelling komt van burgemeester Cohen van Amsterdam. Hij deed deze opmerkelijke uitspraak tijdens de recente opening van het nieuwe Leids Universitair Centrum voor de studie van islam en samenleving (LUCIS). 

In zijn lezing maakt Cohen enkele belangrijke opmerkingen over het islamdebat in Nederland en de rol van de wetenschap daarin. Zo vindt hij dat er in het debat te veel nadruk ligt op de  homogeniteit onder moslims en te weinig aandacht is voor  de grote onderlinge diversiteit.

Terecht stelt Cohen dat de islam lang niet zo nieuw is in het Westen als men over het algemeen denkt; onder andere op universiteiten bestaat hier al eeuwen aandacht voor – speciaal in Leiden. Verder pleit hij - zoals hierboven geciteerd – voor verspreiding van wetenschappelijke kennis met als doel het maatschappelijk debat te beïnvloeden. Mijn eerste reactie was positief.

Wat goed dat Cohen het voor de zo geplaagde islamitische burgers opneemt, was mijn gedachte. Wie kan hier nu op tegen zijn? Bij nader inzien werd ik aanmerkelijk minder positief, vooral toen ik zijn oproep aan de wetenschap las om inzichten te toetsen aan de algemene opvattingen over de islam. Ik citeer:

Wat kan de wetenschap bijvoorbeeld zeggen over de juistheid van de volgende beelden die hier van islam en moslimgemeenschappen bestaan?
-    De islam is een gewelddadige religie,  
-    Nederland islamiseert, wat betekent dat precies? Is het waar? Zo ja, wat zijn de consequenties daarvan? Levert het gevaren op? Of kan het bijdragen aan de ontwikkeling van onze samenleving?
 - Is het waar dat (ook internationaal) de extremistische varianten van de islam oprukken?
- Is de islam onveranderlijk en dus een “achterlijke” godsdienst, een godsdienst die niet past in de ontwikkelingen die de afgelopen eeuwen in het westen hebben plaats gevonden? En zou daarom ook ‘de’ moslimwereld – of grote delen daarvan -  als onveranderlijk, of achterlijk zijn te beschouwen?
- Verdraagt de islam zich met een westerse democratische rechtstaat, of ruimer: kan een moslimland democratisch zijn?

Martijn de Koning vraagt het ook al  met zoveel woorden op zijn weblog: heeft Cohen zijn huiswerk wel gedaan? Over bovenstaande onderwerpen is al heel veel gepubliceerd en de meeste bestaande stereotypen zijn al lang doorgeprikt. Het probleem met deze populistische vragen is, dat Cohen op deze manier nu juist de negatieve beeldvorming reproduceert die hij zegt te willen bestrijden. Ook met de volgende vragen die Cohen stelt, heb ik grote moeite:

Wat willen moslims in Nederland als het gaat om hun participatie en integratie in de Nederlandse samenleving? Want wat weten wij daarvan? De stem van ‘gewone’ moslims (de gewone hardwerkende moslim, om in het jargon te blijven) komt in het maatschappelijke debat weinig voor het voetlicht. Wij horen nogal eens radicale uitspraken, en er wordt veel gesproken over moslims, maar biedt dat nu een goed inzicht in wat er in doorsnee onder moslims in onze samenleving leeft?

Op het eerste gezicht zou je zeggen dat de vraag naar de mening van gewone moslims in Nederland belangrijk is en onderwerp moet zijn van onderzoek. Maar Cohen legt niet uit waarom het zo interessant is om juist hún mening te weten. Waarom worden Nederlandse islamitische burgers hier als een groep en als aparte categorie aangesproken?

Ook hier neemt Cohen te weinig afstand van het door Wilders gedomineerde debat, met als onderliggende assumptie dat moslims een probleem zijn in onze samenleving. Uit het onderzoek van Esposito en Mogahed, dat Cohen met veel instemming citeert, blijkt ook al dat je niet bang hoeft te zijn voor moslims, ze zijn net als wij. Jammer, burgemeester Cohen, wat mij betreft een gemiste kans om nu eens een ander geluid te laten horen in het verharde islamdebat. 

Lenie Brouwer is docente aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Zij schreef eerder over Een ‘global village’  in Turkije, de relatie tussen etniciteit en zelfmoord en het boek van Robert Vuijsje.

Met betrekking tot het zogenoemde islamdebat schreef Brouwer over het ontslag van Tariq Ramadan en de speech van Obama in Eqypte.

Verder verschenen rondom dit debat berichten over Tariq Ramadan,  jongeren als verliezers bij Ramadans ontslag, en reacties van moslimjongeren op de politiek van Wilders.