Eerstejaars antropologie studenten aan de VU deden onderzoek voor het bachelorproject en rapporteren over hun bevindingen.

 Door Elizabeth Marteijn en Milah van Strijp In het stadsdeel Slotervaart staat een islamitische basisschool. Met leerlingen van groep vijf hebben wij, een groep van acht antropologie studenten, de tentoonstelling ‘Passie voor Perfectie’ over islamitische kunst bezocht in de Nieuwe Kerk te Amsterdam. De bedoeling was om een klein onderzoek te doen voor ons eerste jaar onderzoekspracticum naar ‘Kinderen, kunst en islam’, ‘een onderzoek naar de betekenis die kinderen geven aan islamitische kunst’. Er is nog weinig bekend over wat islamitische kinderen van kunst vinden. Dit maakte dit onderzoek voor ons uitdagend en interessant.

Om kinderen te onderzoeken heb je andere onderzoekstechnieken nodig dan voor onderzoek naar volwassenen. Interviewen van kinderen gaat bijvoorbeeld niet zo makkelijk. Daarom hebben wij gebruik gemaakt van tekeningen. Die tekeningen hebben we niet gebruikt om ze inhoudelijk te analyseren, maar om de kinderen aan het praten te krijgen over kunst en de tentoonstelling. Deze gesprekken hebben we zoveel mogelijk opgeschreven en later naast elkaar gelegd om te analyseren.

Op deze wijze onderzochten wij verschillende vragen, namelijk het belang van antropologisch onderzoek naar kinderen, de methoden en technieken die hierbij gebruikt worden, het belang van kunst, het verband tussen religie en kunst en de ontwikkeling van islamitische kunst. Naast veel interessante gesprekken met de kinderen, heeft ons onderzoek ook enkele opvallende en noemenswaardige onderzoeksresultaten opgeleverd. Voor wij deze bevindingen presenteren geven wij enkele voorbeelden van uitspraken die de kinderen deden over de islamitische kunst tentoonstelling:

 “De tentoonstelling was mooi, leuk, kostbaar, ook een beetje raar omdat de spullen die er stonden anders zijn dan we hier hebben.”  

“Die mensen van de tentoonstelling moet opletten; ze moeten ze niet laten stelen.”

“Mooie kunsten zijn dat, vooral de dolken en de zwaarden.”

“Nee, de schalen waren mooier.”

“Het boek van de Qur’an was  het mooist.”

Ten eerste viel ons op dat de kinderen islamitische kunst op verschillende wijzen benaderen; we kunnen islamitische kinderen en hun kijken naar islamitische kunst dus niet over één kam scheren. Moslims zijn geen uniforme groep; moslim kinderen evenmin. Ook werd duidelijk dat de kinderen een breed wereldbeeld hebben, zowel met betrekking tot hun geloof als daarbuiten. De kinderen hadden een idee bij wat we kunnen noemen de immanente en de transcendente wereld. Islamitische kunst omvat namelijk zowel religieuze als seculiere kunst. Op sommige kinderen maakte de religieuze kunst veel indruk en riep deze kunst ontzag en herkenning op. Andere kinderen vonden het spannender om naar de meer seculiere zaken in de Nieuwe Kerk te kijken, zoals dolken, vazen, gouden kistjes, oorbellen, kettingen en schilderijen, maar ook naar het kerkgebouw, de grafzerken, het praalgraf van Michiel de Ruyter en de kerkbanken.

 Wat als een paal boven water stond, was dat de kinderen door de herkenning van de islamitische kunst en hun kennis over hun geloof zich als ware cultuurmakers hebben getoond en zo als waardevolle informanten konden optreden. Ze dachten na over wat haram (verboden) is en wat niet en probeerden te achterhalen of dat wel of niet van toepassing was. Ze gingen met elkaar in discussie over wat kunst voor hen betekent en wat ze mooi vinden. Het onderzoek liet zien dat kinderen actoren zijn in het maken van cultuur, dat ze kunst mooi vinden en kennis hebben van veel kanten van de islam.

By Mohammed Amer – During my recent visit I saw rapid changes in Rawalpindi – a garrison city and headquarters of Pakistan’s military, which both revealed an expansion of the military’s influence and its increased vulnerability, affecting the collective psyche of the people.

In Rawalpindi I was staying in a lower working class neighborhood near Saddar, or Cantonment, which sits alongside an important road that links the city centre with the airport. That same road leads to the adjoining city Islamabad and it is therefore frequently used by military generals, politicians and visiting officials to Pakistan. In the last five to six years the road has been totally transformed and now hosts flyovers, overhead bridges and service roads. These transformations are related to and a consequence of the so-called ‘war against terror’ and impacts upon the daily life of the people living in its surroundings in specific ways.

Central to these transformations and impacts is the event I witnessed and refer to here as ‘road laga hay’, or ‘the road is occupied’. About fifteen minutes before the ‘occupation’ of the road, a military van with a blaring siren sped along the road and a uniformed soldier could be seen waving a red flag and instructing everybody to vacate the road. Seconds later, military personnel carrying guns were at the scene, occupying different parts of the road and crossings, asking all the passersby and drivers to leave the road within fifteen minutes. The entire road was then cleared and armed personnel were stationed at all crossroad corners and junctions. The occupation prevented all access and movement towards the main road and remained so until the high ranking Pakistani officials and their vehicles had passed along the road. This is a frequent occurring daily event, which many local residents living along or relying on the road have had to accept and adapt to. The impacts and effects of such daily road occupations were most significant in the neighborhood where I stayed. This neighborhood near Saddar is a lower working class area, with many small streets and alleys, and houses are often small, and either owned or rented by mainly non-contractual laborers and low ranking government servants. If you want to rent an apartment in the neighborhood, you are obliged to show your national ID card at the local police station, which already illustrates the authorities’ wariness, and the shopkeepers who have established their businesses along the road are often asked by the armed soldiers to close their businesses when the road is ‘occupied’. It is perhaps the vulnerability of the road and the demography of the neighborhood that make military personnel suspicious of potential security threats, which in turn leads to such extensive security measures.

A wounded city
Strict security measures are arguably a consequence of a number of bomb blasts and militant attacks in the area over the last ten years. There were two bomb attacks waged against the entourage of the former ruler General Musharraf as it passed along the outskirts of this neighborhood.[1] Another major blow for the military was an attack and subsequent siege on its headquarters[2] in 2009. All of these attacks, involving mostly military institutes and personnel located in the area, resulted in high numbers of casualties. Often, new roads, squares and various military housing schemes are named after the soldiers and officers killed during bomb attacks or those killed during military actions in the areas bordering Afghanistan. Indeed, a casual traveler will see road signs carrying names which often end with shaheed, or ‘martyr’, as a consequence of the present day conflict. These semantic and visual impressions are further extended by other attempts at sanctifying and sacralizing the road. All along the road, from the airport to Saddar, the lamp posts are inscribed with one of the ‘99 names of Allah’[3], written in Arabic and with Urdu translation. It is an opportunity for a frequent visitor to learn these name by heart in the course of his/her journeys. Yet, besides these memorizing exercises, such sacralization attempts are also intended to create and reinforce a collective truth about being a particular kind of Muslim – one who is against the militant jihadis in the ongoing ‘war against terrorism’.

The mundane interests
This inscription and sacralization of space runs alongside the mundane happenings also. In the last decade, Rawalpindi, along with other major cities in Pakistan, has witnessed a mushrooming growth of military housing schemes[4]. The outskirts of Rawalpindi are now dominated by military coordinated investments in real estate, creating new clusters of gated suburbs within the city. Such gated suburbs are predominantly occupied by retired service personnel, an emerging middle class and overseas absentee residents. Besides providing security to these gated communities, the military initiated a network of security agencies in the urban areas providing protection to private institutes, businesses and foreign dignitaries, something that also served to create jobs for retired personnel. The state of political and social unrest and resulting securitization of Pakistan also lead toa boom in new business opportunities. There has been then an increasing militarization of the city which results from the fact that military services have always been a major source of employment in the area. Rawalpindi, and the adjoining three districts, provide more than 50% of the total of soldiers needed for the Pakistani military – a tradition that goes back to colonial times. Many of my cousins resident in the area have also served in the military, in one way or another. With the increasing investments of the military in oil, agriculture and the financial sector – and thus converting itself into an ‘enterprising army’[5] – more civil personnel are now incorporated into affiliated military institutions. This transformation of the military has arguably also affected the way ordinary people understand and relate to the military. For example, it is now a truism that if you lose your mobile phone, it is possible to trace and get it back if you have a good friend working within the ISI, the intelligence branch of the military. Considering this dominant economic and social position of the military, it is perhaps not that suprising that in response to criticisms against the Pakistani army in the aftermath of Bin Laden’s murder, the first pro-military demonstrations were held in Rawalpindi. The Pakistani military is sometimes called the ‘state within a state’[6], because it plays a complex and ambiguous role within Pakistani society. The military provides a livelihood for the people, but under the present circumstances of violence, insecurity and terror, it also provides a symbolic justification for violence, by simultaneously redrawing the spatial surroundings and invoking an umbrella of sacredness, that enters the cultural sphere of people.

M. Amer Morgahi is finishing his PhD at the SCA department at VU University. He is interested about Islam in Europe, multicultural issues, Pakistan and Pakistani migrants in Europe. Read also his earlier posts on the war against terror, politics of names and 60 kilometers from bin Laden.

By Ali Taher, visiting researcher from Iraq at the SCA-department of the VU  To begin with: It gives me a strange feeling when I see how the people in the Netherlands openly express their emotions. As a visitor from Iraq it is really interesting for me to see “lovers” and “couples” walking together in the center of Amsterdam, embracing each other, and nothing preventing them to interchange very hot kisses amidst the noise of a busy market !

Every day walking in the beautiful city streets, I continue thinking about all the differences  between Iraqi and Dutch society.  One of the differences is the kind of everyday embarrassing feeling I have at lunch time. You cannot imagine how shocked I was when I saw one of the girls in VU University choose only one apple as her lunch, although we had been together from early morning… It was unbelievable to see one of the professors who behaved no better than the girl, when he chose some soup with only three pieces of biscuit!  I really don’t know how the people here stay alive when they eat almost nothing! It is embarrassing for me to realize I need to eat three times more than what they eat (at least), to feel saturated! Also the taste of the food here is far removed from the taste in Iraq, which is known for its fatty and salty food.

I also smile when I am observing the high discipline of the people at the station when they are waiting for the tram towards “Dam Square”. I asked myself: who forces them, or makes them use this “chipcard” without any sergeant or other official controlling their every movement? And why is there not any kind of fighting when there is overcrowding at the station?

In the meantime, one day I was so fortunate to see hundreds of people gathering at “Dam square” to protest against nuclear energy. The form of the protest was really interesting for me: a music concert, two short speeches (without screaming and emotion!), and the showing of pictures on a huge screen. All urged to stop using nuclear energy. More than a thousand demonstrators, including old men and women, danced with the songs and were influenced by the pictures. That day I had a very nice story to tell my family whom I meet almost daily on “Messenger” about the way of protest, the issue itself, and the fact that women played a role in the protest too, etc. Indeed, I tried to explain all of that to my mother and my little smart sister Zahra (8 years old) who was staring at the laptop screen and replied with simple words and sentences. During my explanation my father joined us on Messenger, and Zahra started talking:

-      Daddy, do you know? Ali said that the people in the Netherlands do not have any kind of problems, and that is the reason they create their problems, and then they demonstrate against their imagined problems!!

I honestly didn’t use this theoretical level of words! Now I wondered: who is the sociologist in my family??!!

Ali Taher is a PhD-student at the University of Baghdad, currently a visitor at the Faculty of Social Sciences of the VU, thanks to the Academic Freedom Program for post-conflict countries’ scholars. 

Door Ivette Hoenderdos en Linda van der Torre

            Voor ons – enigszins Midden-Oosten leken – was met name het beeldmateriaal van Farsad Aria uit Iran een goede introductie op het onderwerp. Aria gebruikt historisch materiaal om een documentaire te maken over de Groene Revolutie in Iran en de nasleep ervan. Aan de hand van dit materiaal wil hij laten zien dat er, buiten de betere toegang tot informatie dankzij sociale media, weinig veranderd is in vergelijking met dertig jaar geleden. Hij wees er bijvoorbeeld op dat in de huidige revolutie in Iran precies dezelfde slogans worden gebruikt als die er dertig jaar geleden gebruikt werden. Door dit in beeld te brengen wees hij gelijk op de problemen van een dergelijke revolutie; wat in Iran begon met een revolutie van iedereen, veranderde later in een revolutie met een duidelijke leiding.

            De andere twee documentaire makers, Ahmed Kamal Jawad uit Irak en Ros Abdelfatah uit Syrië, werken beiden met eigen en meer actueel materiaal. Jawad, op moment van spreken in onzekerheid of hij in Nederland mag blijven, laat enkele filmfragmenten zien uit de omstreden documentaire www.gilgamesh.21 en een korte film over de Bagdad Film school. De studenten vertellen voor de camera hoe risicovol het voor hen is om zich met filmen bezig te houden in Irak – de inlichtingendienst houdt hen namelijk nauwlettend in de gaten. Jawad zegt dat mensen in het publieke leven in Irak zeer wantrouwig tegenover filmploegen zijn; hij spreekt over een fobie met betrekking tot camera’s. De filmpjes die wel naar buiten komen van Irak zijn bijna allemaal gemaakt met mobiele telefoons – en dus vaak van slechte kwaliteit; maar daardoor niet minder van waarde. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het verhaal van de laatste spreker. Abdelfatah is actief bezig om via Facebook beeldmateriaal te verzamelen vanuit Syrië om dit naar buiten te brengen. “Elk individu kan zijn stem laten horen en zo een connectie maken met de buitenwereld”. Wij wachtten met grote interesse af op de film (werktitel) De rol van de sociale media in Syrië van Abdelfatah.

Hoewel de sociale media in sommige landen nog sterke restricties kennen, geven ze meer en meer de mogelijkheid aan individuen om een eigen ‘journalistieke’ bijdrage te leveren over een wereld in onrust. De documentairemakers van deze avond functioneren als medium; met het beeldmateriaal van contacten uit het Midden-Oosten willen zij gebeurtenissen van aldaar delen met de buitenwereld via films en sociale media. Om dit te kunnen doen hebben ze een groot offer moeten maken; zij moesten vluchten uit hun geboorteland – vrienden en familie werden achtergelaten. Op de vraag uit het publiek waarom zij dit werk doen, zegt Abdelfatah: “Vrijheid, wij zoeken naar democratie”. Niet alleen hebben wij deze avond veel nieuwe kennis opgedaan met betrekking tot de onrust in het Midden-Oosten; maar ook is wederom bevestigd hoe de sociale media datgene waarover in ‘het nieuws’ wordt gezwegen onder de aandacht kunnen brengen.

Ivette Hoenderdos en Linda van der Torre zijn derdejaars studenten Culturele Antropologie van de VU.

Thijl Sunier, hoogleraar op onze afdeling, was nauw betrokken bij een onderzoek over de Islam in Turkije. De uitkomsten tonen aan dat het aantreden van de pro-islamitische politieke partij AKP in Turkije in 2003 er niet toe heeft geleid dat de islamisering van Turkije sindsdien meer wordt gepromoot door het Turkse Directoraat van Godsdienstzaken, Diyanet. Dat is een van de uitkomsten van een onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam en de Universiteit Utrecht, dat op 27 januari bekend is gemaakt.

By guest author Martijn de Koning Rather than a strong sense of national pride, the idea of the moral community seems to be central in opting into the Dutch national project. At the heart of the idea of Dutch nation-state was the notion that every member of society, irrespective of background and religious affiliation, should subscribe to an imagined moral community – an imagined community based upon shared ideas about what constitutes a good and virtuous life. Since the 19th century most of the Protestant groups in the Netherlands (with the exception of a few orthodox Calvinist dissenters between 1830 and 1860 who rejected state interference with church matters) acknowledged the Dutch nation-state as their moral community, linking nation, religion and virtue. The secular regimes of that time promoted the idea of virtuous citizens realizing their moral selves by conforming to prevailing ideas of what constituted a good life and doing good acts on behalf of the welfare of the nation-state.

After the secession of Belgium in 1830, the Dutch nation-state became a Protestant nation-state. The threat to the unity of this religious-nationalist community was perceived to come from the Catholics in the south, who were assumed to be more loyal to the Pope in Rome than to the Dutch nation-state (Van Rooden 1996). A new relationship between the nation-state and virtue emerged after the pacification of 1917 that produced the pillar system. The pillar system divided Dutch society into separate groups but also united them in one moral community, effectively replacing the notion of the Netherlands as a ‘Protestant nation’ with the concept of four groups (Catholics, Protestants, Socialists and Liberal-humanists) constituting one moral community. At the end of the 1960s the system collapsed as a result of secularization and individualization rendering the power of churches to mobilize people ineffective and obsolete.

Foto door Natalie Sap

Op 20 januari organiseert het Onderzoeksnetwerk Religie en Civil Society een studiemiddag over het thema ‘Bonding’ of ‘bridging’? Migranten, religieuze identiteit en civil society. Vanuit onze afdeling schuiven Thijl Sunier (hoogleraar islam in Europese samenlevingen) en oud-medewerker Kim Knibbe aan. Op de website van het onderzoeksnetwerk wordt de middag als volgt beschreven:

Ieder is van harte uitgenodigd deze bijeenkomst (gratis) bij te wonen, die plaats vindt op 20 januari, van 13:00 tot 16:30, in zaal 14A05 (hoofdgebouw VU). Voor meer informatie en aanmelding: www.hdc.vu.nl/rcs

Programma

Personalia

Prof.dr. Thijl Sunier is antropoloog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam met als leeropdracht ‘islam in Europese samenlevingen’. Hij heeft zich gespecialiseerd in vragen rondom religie, migratie en ethniciteit. Sunier is gevraagd enkele hoofdlijnen te schetsen over de plaats en betekenis van migrantengemeenschappen en hun religie in de westerse samenleving.

Dr. Kim Knibbe is als universitair docent sociologie van religie verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. De afgelopen drie jaar werkte zij mee aan een internationaal, comparatief onderzoek naar Nigeriaanse pinksterkerken in Europa.

Matthias Kortmann is postdoctorale onderzoeker aan het Zentrum für Niederlande-Studien van de Westfälische Wilhelms-Universität in Münster. Hij promoveerde onlangs op het zelfbeeld, de strategieën en de integratiedefinitie van migrantenorganisaties in Duitsland en Nederland.

Hannelore Roos is antropologe en is als promovenda verbonden aan het Interculturalism, Migration and Minorities Research Centre van de Katholieke Universiteit Leuven. In haar proefschrift ‘ethnic niches in a globalized economy’ onderzoekt ze de positie van Indiase migranten in België.

Dr. Markha Valenta is interdisciplinair onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit van Tilburg. Haar onderzoek richt zich op de omgang met etnoreligieuze diversiteit in de publieke ruimte vanuit een internationaal vergelijkend perspectief (met bijzondere aandacht voor de wereldsteden Amsterdam, Mumbai en New York). Valenta is gevraagd aan het einde van de bijeenkomst te reflecteren op de lezingen en de vraagstelling van de dag te problematiseren.

Onderzoekersnetwerk Religie en Civil Society

Het interdisciplinaire en interuniversitaire Onderzoekersnetwerk Religie en Civil Society wil studie maken van de religieus geïnspireerde aspiraties en beelden van een goede samenleving, in het heden en verleden, en hun gevolgen voor de maatschappelijke praktijk. Honderd onderzoekers participeren in het netwerk.

Door treviño

Collega Thijl Sunier is, samen met Erik Sengers, redacteur van het nieuw uitgekomen boek Religious Newcomers and the Nation-State – Political Culture and Organized Religion in France and the Netherlands (Eburon, 2010). Standplaats Wereld (SW) interviewde Thijl Sunier (TS) naar aanleiding van deze nieuwe publicatie.

SW: Het boek dat jij en Erik Sengers redigeerden stelt zich expliciet ten doel om, in Frankrijk en Nederland, niet alleen de ‘integratie van de moslims’, maar de integratie van religieuze minderheden überhaupt aan de orde te stellen. Wat is de winst van zo’n bredere aanpak?

TS: Het idee voor dit boek is voortgekomen uit een onderzoeksproject waaraan ik heb gewerkt aan de Erasmus universiteit. Ik zat daar bij de afdeling maatschappijgeschiedenis en het uitgangspunt was dat we de positie van religieuze minderheden niet kunnen begrijpen als we daarin niet de ontwikkeling van de natiestaten betrekken waarin die religieuze groepen leven. De werkhypothese was dat de positie van die groepen meer zegt over de typische kenmerken van die natiestaat dan de culturele en religieuze kenmerken van die groepen als zodanig. Anders gezegd: de positie van moslims in het ene land kan wezenlijk verschillen van die in een ander land doordat landen verschillende arrangementen, regelingen en opvattingen hebben over de positie van religieuze groepen.

Omgekeerd betekent dat dat er juist binnen een land opmerkelijke overeenkomsten kunnen bestaan in de wijze waarop men met verschillende religieuze groepen omgaat. Laat ik een voorbeeld geven. Islamitische scholen in Nederland worden door de meesten ‘islamitische scholen’ genoemd. Scholen dus met, in de eerste plaats, een religieuze kleur. Toch zijn het vooral producten van de Nederlandse onderwijsgeschiedenis. Dat islamitische scholen in het huidige rauwe anti-islamitische klimaat voortdurend de maat worden genomen doet niets af aan het feit dat we het ontstaan, de ontwikkeling en de discussie over islamitische scholen moeten plaatsten in een bredere typisch Nederlandse discussie over verzuiling in het onderwijs.

Zo’n vergelijking wordt nog interessanter als je er historisch naar kijkt. Dan zie je dat binnen een land een bepaalde religieuze gemeenschap die nu een gevestigde positie heeft, ooit te maken had met uitsluiting en stigmatisering zoals nu de islam. We zien dat in Nederland met de katholieken ruim een eeuw geleden. Natiestaten drukken een heel duidelijke stempel op de integratie van zo’n minderheid en trachten die religies te ‘kneden’ tot iets wat als aanvaardbaar wordt beschouwd. Vooral de laatste tijd zien we dat ondanks de globalisering natiestaten zich trachten te consolideren. Er is sprake, zoals we vooral in Nederland maar ook elders kunnen zien, van een nationalistische terugslag. In zo’n situatie wordt die druk op religieuze groepen groter.

SW: En dan die vergelijking tussen Frankrijk en Nederland: waarom is het vruchtbaar zo’n vergelijkende aanpak te kiezen? En waarom precies deze twee landen?

TS: De vergelijking tussen Nederland en Frankrijk is in meerdere opzichten interessant. Het zijn namelijk beide landen die in feite een vrij centraal en uniform burgerschapsmodel hanteren. Heel anders dan bijvoorbeeld Duitsland of Engeland. Dat is natuurlijk geen statisch geheel, maar je kunt met enige voorzichtigheid wel stellen dat elk land een zogenoemde politieke cultuur heeft: de wijze waarop de relatie tussen burgers en staat is georganiseerd en wat voor voorstellingen daarover bestaan. Zoals gezegd zijn er wat dat betreft interessante parallelen tussen Frankrijk en Nederland. Maar er zijn ook juist heel duidelijk verschillen. Nederland is aan het begin van de 20e eeuw een andere, meer pluralistische kant opgegaan, met de verzuiling als bekend resultaat. In Frankrijk won het principe van laicité juist in die tijd meer terrein.

Maar die gemeenschappelijke kenmerken zijn altijd heel belangrijk gebleven. Nederland is wat dat betreft dus ook veel centralistischer en vooral nooit zo multicultureel geweest als tegenwoordig door de critici van het multiculturalisme wordt beweerd. Je zou kunnen zeggen dat de politieke taal in Nederland wat pluralistischer was en dat er dus allerlei arrangementen kwamen zoals het schoolsysteem, die een product van die verzuiling zijn. Maar die verzuiling was geen van bovenaf opgelegd model, maar iets dat door harde politieke strijd was verworven. Het was een herenakkoord (inclusief sigaren) tussen politiek machtige leiders. We laten zien dat veel van de politieke cultuur ten aanzien van religie door strijd tot stand is gekomen. Dat is al heel lang in de geschiedenis het geval. Vandaar een aantal historische analyses in het boek.

Een ander interessant vergelijkingspunt en punt van verschil tussen Nederland en Frankrijk is dat katholieken in Nederland eigenlijk wel een vergelijkbare positie hadden als protestanten in Frankrijk. Daarom hebben we artikelen over deze beide groepen in het boek opgenomen.

SW: Frankrijk heeft de faam te hameren op de religieus neutrale, zelfs religie-‘blinde’ Franse staat, en op de categorische gelijkheid van alle citoyens, en Nederland wordt vooral geassocieerd met het pluriformiteits-denken. In hoeverre blijken deze stereotypen correct? En zo ja (of zo nee), op welke manier werkt dat door op de wijzen waarop religieuze minderheden hun plek vinden in beide landen?

TS: Ik heb deze vraag grotendeels in het vorige antwoord verwerkt. Wat daarbij ook van belang is, is dat natiestaten ook een verhaal over zichzelf vertellen. Het gaat niet alleen om arrangementen en wetgeving maar ook over verbeelding. Hoe wil een land zich naar buiten profileren? Wat wordt kinderen op school geleerd? En het gaat ook over de strijd om die verbeelding. Er zijn binnen een natiestaat verschillende opvattingen. Deels lopen die langs politieke lijnen, maar er zijn ook zelfbeelden waarover een grote mate van consensus lijkt te bestaan. Tolerantie is in Nederland zo’n catchword. In Frankrijk is dat laicité. Eén van de artikelen in de bundel gaat over de wijze waarop dit begrip wordt geïnterpreteerd en gebruikt in de politieke strijd in Frankrijk.

SW: Waarom denk je dat juist nu in Nederland, waar een zekere obsessie met die “problematische moslim-integratie” publieke discussies en politieke agenda’s beheerst, jullie boek een bijdrage kan zijn? Oftewel: waarom zouden beleidsmakers, en waarom zouden gewone Nederlanders het moeten lezen?

Het is van groot belang dat we de zogenaamde bijzonderheid van de aanwezigheid van moslims nu eens ter discussie stellen. Natuurlijk zijn er specifieke kenmerken die bij de islam horen, maar het zou goed zijn als mensen juist in zo’n verbeten discussie als waar we nu in zitten, met Wilders als voortdurende provocateur, eens een stapje terug doen en naar de ontwikkelingen kijken met een vergelijkend-historische bril. We kunnen dan ook beter zien dat er voortdurend zaken op een hoop gegooid worden die eigenlijk weinig met elkaar te maken hebben. Neem weer even dat voorbeeld van die islamitische scholen. We zien dat al te makkelijk de islamitische identiteit van die scholen in verband wordt gebracht met bijvoorbeeld zwakke prestaties van die scholen. Veel mensen gaan er automatisch vanuit dat het één met het ander te maken heeft zonder dat ze daarvoor steekhoudende argumenten aanvoeren. We gaan in het boek overigens niet rechtstreeks in op die hooglopende verhitte discussie van het moment. Het gaat ons zoals gezegd om de achterliggende processen.

Thijl Sunier is door VISOR aangesteld als hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’ op de afdeling Sociale en Culturele Anthropologie van de VU. Eerder schreef hij onder meer over zijn oratie op Standplaats Wereld, en verscheen hier een lezersbrief van hem aan NRC.

Door Oscar Salemink Gisteren sloeg ik – genietend van een kop koffie en een Jumbo Stroopwafel Bereid met Roomboter (per stuk te koop bij de Seven Eleven om de hoek hier in Taipei) – de opiniepagina van de Taipei Times open, waar mijn oog viel op een grote cartoon, over ongeveer een derde van de (broadsheet) krant. In de cartoon wandelt een gezin – vader, moeder, kind – over een hangbrug naar een donkere muur met een poort waardoor licht schijnt, en bewaakt.

De ‘vader’ in de cartoon vertoont een opvallende gelijkenis met onze oerhollandse schrijver Kader Abolah. De titel van het artikel is ‘Europe’s complex fear of immigrants’, en is geschreven door ‘one of Holland’s leading writers [who] laments the way that the migrant dream has turned to suspicion on both sides’. De auteur blijkt niet de (besnorde) Kader Abdolah maar de (kalende) Abdelkader Benali, die dit opiniestuk had toegestuurd aan de Engelse krant The Guardian.

Het artikel  behelst een persoonlijk verhaal over zijn kennismaking met het gastvrije Nederland van de jaren tachtig; over de veranderingen in de jaren negentig en vooral sinds 2001; over zijn ongemak – als ‘seculiere’ Nederlander van Berber-Marokkaanse afkomst – met zowel de ‘islamisering’ van de migrantengemeenschap zelf als met het opkomend populisme in Europa.

Dat is oud nieuws voor Nederlanders. Op afstand probeer ik het nieuws een beetje bij te houden: de verWildersing van de Nederlandse samenleving en politiek; de dreigende teloorgang van een politieke partij die haar politieke principes verkwanselt om de machtsgeile ambities van haar nieuwe Leider te realiseren; de teloorgang van onze reputatie in het buitenland; en in schreeuwend contrast een juichend verhaal in de NRC (of was het Volkskrant?) over het feit dat Nederlandse boekrecensenten steeds minder vaak vermelden dat een schrijver een migrantenschrijver is – want we discrimineren toch niet echt! Eerlijk waar! Maar waarom is Abdelkader Benali’s verhaal wereldnieuws in Taipei, en Kader Abdolah’s snor goed voor een reuzencartoon in het verre Taiwan?

Taiwan heeft natuurlijk zijn eigen sores. Het is democratisch maar ook corrupt, zoals in de lokale kranten te lezen valt. Het is zo bureaucratisch dat het Nederland bijna naar de kroon steekt, waardoor buitenlandse arbeidsmigranten als ikzelf – net als in Nederland – tussen wal en schip dreigen te vallen. Het is onvriendelijk voor arbeidsmigranten uit Indonesië, de Filippijnen, Thailand en Vietnam, die de onderklasse bevolken, maar tegenwoordig relatief vriendelijk voor de inheemse Aborigines (van vóór de Chinese kolonisatie) die er nu prominent voor mogen zorgen dat Taiwan een zelfstandige positie kan claimen tegenover de territoriale aanspraken van China. Die territoriale aanspraken leiden overigens tot gevaarlijke oorlogsretoriek en marine-acties, zoals ook blijkt uit de recente aanvaringen tussen China en Japan, en China en Vietnam, over Chinese aanspraken op zo’n beetje alle zee (+ grondstoffen) tussen de Chinese kust en Japan – Okinawa –Taiwan – Filippijnen – Maleisië en Vietnam. Plus de Chinese aanspraken op Taiwan zelf, met een steeds sterker en dreigender Chinees leger, en steeds grotere moeilijkheden voor Taiwan om aan wapens te komen ter zelfverdediging.

Dus waarom Benali in de Tapei Times? Het past in een patroon van gesprekken met vooral vreemden die je als Nederlander gedwongen bent te voeren in Azië. Tot 2002 gingen die gesprekken vooral over voetbal – over Oranje, over Kroeief [Cruyff], Vanbastén en Koeliet [Gullit]. Soms over Philips radio’s die vooral ouderen zich nog herinneren, soms over die mooie bloem toeliep [tulp], soms over Rembrandt en Vincent van Gogh. In 2002 kreeg ik plotseling vragen over Pim Fortwien [Fortuyn] en wat er toch in Nederland aan de hand was? Daarna de moord op Theo van Gogh – een bekende achternaam voor de meesten – en weer de vraag wat er toch aan de hand was in het leuke, vrije, tolerante Nederland dat vooral bekend stond om sex (de Wallen) en drugs (te koop in koffieshops) – zij het minder om rock&roll? En daarna Wilders met zijn wilde uitspraken, zijn wilde haren, zijn Fitna-film, en zijn Moslim-haat. Hoe kan het toch dat zoveel Nederlanders een dergelijke populist volgen, dat ons leuke, kleine, gastvrije landje zo gepolariseerd en verbitterd is geraakt?

Dus bestaan mijn gesprekken nu uit voorzichtige verklaring, voorzichtige verontschuldigingen, voorzichtige pogingen om uit te leggen dat Wilders slechts het standpunt van een minderheid vertolkt. Maar die laatste vlieger gaat niet meer op nu ook de regering is verWilderst, niet alleen tot afgrijzen van oud- en nieuwlinksers, maar ook van een oudere generatie ‘rechtse’ politici die hun morele kompas hebben afgestemd op verzet tegen discriminatie en stigmatisering. Dus sta ik – ondanks de Jumbo Stroopwafels Bereid met Roomboter – langzamerhand met mijn mond vol tanden als mij weer eens om uitleg wordt gevraagd omdat Nederland in  het buitenland in het nieuws is. Waar een klein land groot in kan zijn…

Oscar Salemink is hoogleraar op de afdeling Sociale en Culturele Antropologie aan de VU. Eerder schreef hij ‘Hoe dicht bij huis zit de rot? Over corruptie ver weg en dichtbij’ op Standplaats Wereld. Hij verblijft op dit moment in Taipei, Taiwan.

foto door ledpup

Door Jethro Alons Moslims mogen van hun geloof geen alcohol drinken. Dit wist ik al toen ik naar Marokko ging. Ook wist ik dat ik in Arabische landen het drinken van alcohol sociaal niet geaccepteerd is en dat ik niet hoefde te verwachten dat ik in elke kroeg een biertje kon bestellen zoals in Nederland. Maar hoe sociaal onacceptabel alcohol hier is werd mij pas duidelijk toen ik zelf wijn ging kopen.

Er zijn logischerwijs weinig winkels in Rabat waar je alcohol kan kopen. De winkel waar ik heen ging was de grote supermarkt (vergelijkbaar met de Franse Supermarchés)  aan de rand van de stad. De drank afdeling was aan de zijkant van de supermarkt, in de hoek. De hele supermarkt is wit en licht van kleur, zoals elke supermarkt. Behalve dit hoekje. Waar de hele supermarkt helder en licht is, is het hier donker en zijn de muren grijs. Er hangt hier een onprettige sfeer. Er ligt rommel op de grond en er hangt een geur van oud bier. Mandjes liggen ongeordend in een hoekje. Mensen zien er gehaast uit.

De dames met wie ik de wijn ging kopen voelen zich hier gelijk niet op hun gemak. Zij zijn ook de enig vrouwen hier. Nadat zij de wijn hadden uitgezocht lieten zij het afrekenen ook aan mij over en rekende zij de andere dingen bij de gewone kassa af.

Ik ga in de rij staan om af te rekenen. Iedereen in de rij staat erg dicht op elkaar. In de rij is er een dronken man met weinig tanden die tegen iedereen aanpraat, maar die door iedereen genegeerd word. De kassa medewerkers kijken niet bepaald vrolijk. Na het afrekenen loop ik naar buiten door de aparte uitgang van de drank afdeling. Dit lijkt meer op een laadpunt van een magazijn dan een uitgang. Buiten kom ik uit op een straatje dat wordt afgescheiden door een schutting van golfplaat. Het is hier vies en het stinkt. Hier komt een dronken jongen op me af en vraagt me om geld. Toen ik dit straatje uitgelopen was moest ik voor de hoofdingang weer wachten op de rest. Hier zag ik telkens de afkeurende blikken naar mijn tasje met wijn er in.

Ik moet zeggen dat dit voor mij een hele aparte ervaring was. De hele drankafdeling leek er op gericht te zijn om een gevoel van schaamte te geven over de drank die je aan het kopen was. Ik voelde mij ook een soort crimineel toen ik buiten stond. Terwijl ik mij thuis voor vier flessen wijn nooit en te nimmer zou schamen. Toch knap dat ze in een supermarkt een geïnstitutionaliseerd schaamtegevoel kunnen creëren.

Jethro Alons is bachelorstudent sociale en culturele antropologie. Hij schreef eerder over onder meer zijn vraag aan Professor Harvey Whitehouse en over de vraag of de populariteit van Apple als een religie beschouwd kan worden.