Foto door Natalie Sap

Op 20 januari organiseert het Onderzoeksnetwerk Religie en Civil Society een studiemiddag over het thema ‘Bonding’ of ‘bridging’? Migranten, religieuze identiteit en civil society. Vanuit onze afdeling schuiven Thijl Sunier (hoogleraar islam in Europese samenlevingen) en oud-medewerker Kim Knibbe aan. Op de website van het onderzoeksnetwerk wordt de middag als volgt beschreven:

Ieder is van harte uitgenodigd deze bijeenkomst (gratis) bij te wonen, die plaats vindt op 20 januari, van 13:00 tot 16:30, in zaal 14A05 (hoofdgebouw VU). Voor meer informatie en aanmelding: www.hdc.vu.nl/rcs

Programma

Personalia

Prof.dr. Thijl Sunier is antropoloog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam met als leeropdracht ‘islam in Europese samenlevingen’. Hij heeft zich gespecialiseerd in vragen rondom religie, migratie en ethniciteit. Sunier is gevraagd enkele hoofdlijnen te schetsen over de plaats en betekenis van migrantengemeenschappen en hun religie in de westerse samenleving.

Dr. Kim Knibbe is als universitair docent sociologie van religie verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. De afgelopen drie jaar werkte zij mee aan een internationaal, comparatief onderzoek naar Nigeriaanse pinksterkerken in Europa.

Matthias Kortmann is postdoctorale onderzoeker aan het Zentrum für Niederlande-Studien van de Westfälische Wilhelms-Universität in Münster. Hij promoveerde onlangs op het zelfbeeld, de strategieën en de integratiedefinitie van migrantenorganisaties in Duitsland en Nederland.

Hannelore Roos is antropologe en is als promovenda verbonden aan het Interculturalism, Migration and Minorities Research Centre van de Katholieke Universiteit Leuven. In haar proefschrift ‘ethnic niches in a globalized economy’ onderzoekt ze de positie van Indiase migranten in België.

Dr. Markha Valenta is interdisciplinair onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit van Tilburg. Haar onderzoek richt zich op de omgang met etnoreligieuze diversiteit in de publieke ruimte vanuit een internationaal vergelijkend perspectief (met bijzondere aandacht voor de wereldsteden Amsterdam, Mumbai en New York). Valenta is gevraagd aan het einde van de bijeenkomst te reflecteren op de lezingen en de vraagstelling van de dag te problematiseren.

Onderzoekersnetwerk Religie en Civil Society

Het interdisciplinaire en interuniversitaire Onderzoekersnetwerk Religie en Civil Society wil studie maken van de religieus geïnspireerde aspiraties en beelden van een goede samenleving, in het heden en verleden, en hun gevolgen voor de maatschappelijke praktijk. Honderd onderzoekers participeren in het netwerk.

Photo by Juan Tan Kwon

By Kim Knibbe One day after the elections, the consensus in the media is that everything went relatively smoothly. Noynoy Aquino, the son of the two ‘icons of democracy’ Ninoy Aquino, assassinated by Marcos, and Cory Aquino, who led the revolution that ousted Marcos, is leading by a wide margin. Nevertheless, there were many voting-machine failures, and many people had to wait in line so long that they went home without voting. In one town, the voting only ended at 5am in the morning. During election day, the reports were that in some districts the percentage of people going home without voting could go up to 50% of the registered voters in a district. Overall, it seem that because of the digitalization only 70% of the voters could be accommodated, if everything went well, instead of the expected 85% turnout for these elections.

This is a serious problem. Many of the losing candidates seem prepared to accept defeat rather than stir up doubts as to the validity of the elections. But some, like the mayoral candidate for Manila, are considering legally contesting the validity of the elections of, in this case, Manila. Cheating is still possible in these automated elections, until the last moments of counting. This could tip the balance of the perception of these elections to a more negative view, creating political instability in the process of handing over of power at all levels.

Vote-buying and intimidation also occurred, there were some shoot-outs, and in ten towns, a failure of election might be declared because officials did not turn up, machines  were demolished, and proceedings were messy. However, these things have always plagued elections in the Philippines. A sense of humour is necessary equipment in dealing with elections: one of the most popular news-items recently was a piece on ‘voter miseducation’.

The current president, Gloria Arroyo has pledged that she will ensure a smooth transition of power. It will be interesting to see how the popular Noynoy will handle his new power.

See the map of places in which people have reported election-related incidents.

Kim Knibbe is a post-doctoral researcher at the Department of Social and Cultural Anthropology of VU University Amsterdam. She regularly visits the Philippines. She wrote several earlier blogs on the Philippines.

By Kim Knibbe At this moment, the day has started already in the Philippines, the day nationwide elections will take place. Filipinos must choose new members for their municipal councils, representatives on the provincial level, new senators and congressmen, and a new president. Earlier I have written about the emergence of a sudden unlikely but extremely popular candidate after the death of Cory Aquino, namely her son Noynoy Aquino, making it a lot harder for the current president, Gloria Arroyo, to find an excuse to hold on to her power. I have also written about the election violence at the local and provincial levels. Although one incident was unusually violent, this is all business as usual, no reason to call off the elections. Nevertheless, everybody is holding his or her breath, because there is one more thing that can go seriously wrong:

Computers. These are the first automated elections in the Philippines. I don’t know who got the idea to use computers, because there are frequent brown-outs, there are places where electricity is not all that usual, and of course, there are serious problems: last week, a whole load of flash drives were discovered not to work properly. In some areas, the cell phone signal by which the results will have to be transmitted does not work properly, making the results vulnerable to fraud. Furthermore, only last weekend have these machines been tested on the sites all over the Philippines, hours before the elections start! IT experts fear ‘implosion’, although they, like the rest of the Philippines hope very much they are wrong.

It’s incredible, but there is no back up plan. Why? Voting on paper was also not safe, ballot boxes got stolen, sometimes municipal halls went up in flames in an attempt to confuse the counting of votes, padding and shaving (dagdag bawas) is considered normal and even when a tape was found with the president instructing the chairman of the election committee to pad her votes, the legal proceedings got so entangled that nobody could actually be prosecuted for it. But those were the known evils.What will happen if there is a massive failure, and thousands, if not millions of votes get lost?

The army has said that they will do nothing unconstitutional. That makes me wonder what constitutional loopholes Gloria has found: can she declare the elections failed? Will the army support her if shedoes? It’s unlikely, since she is historically unpopular also among soldiers, but then again, she has been appointing her personal favourites in a hurry the past few months. The Supreme Court has already ruled that the elections should go ahead as planned despite the problems with the voting machines. That means that all those technicians standing by now to solve computer glitches have the immediate future of democracy in the Philippines in their hands….

Kim Knibbe is a postdoctoral researcher at the Department of Social and Cultural Anthropology of VU University Amsterdam. She regularly visits the Philippines.

door Kim Knibbe

Kardinaal Simonis maakt zelf expliciet een vergelijking waarvoor zelfs de scherpste critici van de kerk terug zouden deinzen… De vraag is of hij zelf helemaal de bittere ironie doorheeft. De uitspraak ‘wir haben es nicht gewusst’ verwijst immers naar het niet willen weten, het onvermogen om verantwoordelijkheid te nemen voor de gruwelijkheden die plaatsvonden tijdens de tweede wereld-oorlog. Zoals een twitteraar reageerde: ‘maar de kern van die Duitse zin was toch dat we dat niet geloofden?’ Door deze uitspraak te gebruiken vat Simonis precies, hoewel onbedoeld, het ongeloof samen dat hem en andere gezagsdragers in de kerk ten deel valt: Het is onmogelijk dat jullie van niets wisten! Deze uitspraak bevestigt het beeld van kerkelijke gezagsdragers die mijlenver van de maatschappelijke werkelijkheid afstaan, en geen enkele noodzaak zien om aangifte te doen van strafbare feiten.

Ook de bewoordingen die hij gebruikte om seksueel misbruik te omschrijven getuigen hiervan:  ‘het zal je maar gebeuren dat je als jong mens op deze wijze wordt ingewijd in het geheim van het leven’.

Niet alleen is er de gruwelijke associatie met het cliché ‘ons geheimpje’ waarmee slachtoffers van seksueel misbruik stil gehouden worden, maar om dit soort ‘heiligende taal’ te gebruiken voor een strafbaar feit is verbluffend naief. Jeroen Pauw kon ook nauwelijks zijn ongeloof verbergen, en vroeg het nog even na: ‘u noemt dat ingewijd worden in het geheim van het leven?’ ‘nou, voorgelicht of hoe je het ook wilt noemen’ antwoordde de kardinaal.

Geen wonder dat niemand iets wist! Als dit soort taal wordt gebruikt om misdaden te beschrijven weet je immers nooit zeker waar je het over hebt…

Kim Knibbe is als antropoloog verbonden aan de afdeling sociale en culturele antropologie, en schreef eerder op dit weblog over seksueel misbruik in de kerk onder de titel: ‘recht doen aan slachtoffers van seksueel misbruik, maar volgens welk recht’?

Door Kim Knibbe

Mensen geloofden kinderen niet, of wilden hen niet geloven. Kinderen dachten dat ze zelf schuldig waren, en zondig, moesten hun zonden opbiechten. Het zou alleen maar gaan om ‘incidenten’. Priesters en paters werden overgeplaatst, maar nooit bij de politie aangegeven.

De katholieke wereld tot ongeveer halverwege de jaren zestig van de vorige eeuw heeft veel mensen opgezadeld met trauma’s die individueel bewaarde geheimen werden. Niet alleen wat betreft seksueel misbruik en mishandeling in internaten, maar ook de ‘schande’ van doodgeboren of vroeg gestorven babies die niet in gewijde grond zijn begraven, vrouwen die de communie werd geweigerd omdat ze geen kinderen meer wilden krijgen, families die zelfdoding moesten verzwijgen, of het kloosterverleden van een uitgetreden familie-lid. In veel gevallen wisten (weten) familieleden van elkaar niet welke geheimen men meedroeg. Nog steeds overheerst bij veel mensen van de oudere generaties individuele schaamte, in plaats van publieke woede over structureel onrecht.

Het feit dat dit soort gebeurtenissen ondraaglijke geheimen werden voor individuele mensen, is een illustratie van de macht die de clerus had in die jaren. Tegelijkertijd waren dit ‘publieke geheimen’, iedereen wist dat dit voorkwam en welk leed eraan verbonden was. Zoals onlangs bekend werd gemaakt, was de clerus zelf maar al te goed op de hoogte van de misstappen van sommigen onder hen, en het leed dat kinderen werd aangedaan. Machtsmisbruik in allerlei vormen was onvermijdelijk in de setting van internaten en er is intern veel discussie geweest over hoe dat veranderd zou moeten worden. Dat individuele hooggeplaatsten zoals de paus en bisschop van Luyn nu uit de wind worden gehouden doet daar niets aan af, het systeem was erop gericht misbruik binnenskamers te houden en die hoogeplaatsten waren gewoon deel van dat systeem, zoals Küng terecht stelt.

Ironisch genoeg is een punt van discussie nu opnieuw het celibaat: sommigen (vooral progressieve katholieken zoals Küng en Oosterhuis) geven de schuld aan het celibaat, terwijl anderen juist signaleren dat in de tijd waarin de meeste meldingen zijn, de jaren zestig, er een brede herbezinning plaatsvond met betrekking tot de doctrines van de kerk over seksualiteit. De katholieke zuil bevond zich middenin een eigen seksuele revolutie.

Als die seksuele revolutie binnen de zuil heeft geleid tot een grotere drang tot experimenteren en een grotere permissiviteit jegens misstappen tussen geestelijken onderling, dan is dat een pijnlijk inzicht juist voor progressieve katholieken, maar een inzicht dat niet mag worden tegen gehouden. Het is niet ondenkbaar, ook door het feminisme zijn de gedachten over seksualiteit in die tijd aangemerkt als schadelijk want blind voor machtsverschillen en dus vooral lekker voor mannen. De reflex van progressieve katholieken en sommige buitenstaanders om alle misstanden aan het celibaat te wijten moet genuanceerd worden. Het gaat ook om andere noodzakelijke structurele veranderingen om machtsmisbruik (waarvan seksueel misbruik een vorm is) te voorkomen in de toekomst. Gaan die er komen?

Het feit dat de kerk heeft besloten (en relatief snel!) tot het instellen van een onderzoekscommissie met een onafhankelijke voorzitter is een geweldige stap. Men zou dit cynisch kunnen interpreteren als de enige mogelijke stap in deze situatie, in het licht van de schandalen die in andere landen de kerk in het nauw hebben gedreven. Men zou dit ook kunnen zien als een eerste stap richting meer openheid, een besef dat de slachtoffers recht moet worden gedaan ook als de misdaden waarvan zij het slachtoffer zijn geweest al verjaard zijn, en een revolutie in de houding van het instituut van de kerk jegens de samenleving.

De vraag is of de kerk als instituut ook daadwerkelijk de rechten van niet-geestelijken beter zal gaan beschermen. De staat van dienst van de instelling Hulp en Recht hierin is niet bevredigend, en ook in andere landen heeft het nogal wat gekost om de kerk te dwingen aandacht te schenken aan de rechten van de slachtoffers. En waar kunnen slachtoffers terecht die niet via Hulp en Recht hun verhaal aan de commissie Deetman willen geven? De kerk heeft eigen wetten,  maar het lijkt erop dat ‘leken’ maar weinig rechten hebben tegenover geestelijken, zeker waar het gaat om strafbare zaken.

Maar dan zijn er nog altijd de wetten van het land, die elke burger (zouden moeten) beschermen. En dat doet de vraag reizen: waar was de overheid in die tijd? Was er geen schoolinspectie? Zijn de slachtoffers van seksueel misbruik in de kerk niet ook de slachtoffers van de verzuiling, het compromis tussen religieus pluralisme en de staat voortgekomen uit (onder andere) de schoolstrijd, waardoor de staat zoveel mogelijk overliet aan de zuilen? En moet de kerk niet haar eigen regels aanpassen, waardoor zij verplicht wordt om gevallen van seksueel misbruik te melden bij de politie (met inachtneming van de belangen van het slachtoffer uiteraard)? Mijn hoop is dat de commissie Deetman ook aandacht zal hebben voor de vraag wat de verhouding moet zijn tussen de wetten van de kerk, en de Nederlandse rechtsstaat.

Kim Knibbe is antropoloog aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU.

Foto door Bonne Knibbe. Activiteiten in het landbouwbelang, een kraakpand in Maastricht dat regelmatig de deuren opent voor tentoonstellingen en festivals.

Door Kim Knibbe

Met onderbuikgevoelens als excuus worden er de laatste jaren allerlei wetten doorgevoerd tegen alles wat anders is. De wetten tegen migranten zijn al aangescherpt. En nu worden ook de laatste vrijbuiters in Nederland in het gareel gebracht door de nieuwe kraakwet die recent door de tweede kamer is aangenomen. Maar mijn onderbuik wil ook gehoord worden! En die zegt dat dit een slecht idee is. Kraken heeft een lange en gevarieerde geschiedenis, die de moeite waard is en veel heeft voortgebracht. Volgens mijn onderbuik is de kraakcultuur een belangrijk onderdeel van de Nederlandse samenleving. Die verdient het niet om gecriminaliseerd te worden.Kraken is een effectief dreigmiddel tegen speculatie op een al te krappe woningmarkt. Dit gaat soms hard tegen hard, inderdaad, maar de media toont slechts de excessen. Het lijkt erop alsof deze excessen worden aangegrepen om de kraakwet door te voeren.

Wat de reguliere media vergeet te vermelden is wat kraken Nederland heeft opgeleverd: het heeft geleid tot vrijplaatsen voor kunstenaars en maatschappijcritici, voor mensen die concrete alternatieven willen ontwikkelen. Het geeft ruimte aan de creativiteit van jongeren die de gebaande paden als uitzichtloos en dor zien.

Foto: Bonne Knibbe. Bezoekers bekijken een expositie in het landbouwbelang in Maastricht

Kraakpanden zijn al decennialang de geboortegrond voor veganistische restaurants, alternatieve filmavonden, tentoonstellingen, feesten en festivals, politieke bewustwording en gezonde maatschappijkritiek. Zij geven ruimte om te experimenteren, en ruimte om te mislukken zonder direct afgeschreven te worden. Via weggeefwinkels houden krakers de samenleving gebrand op consumptie een spiegel voor, en vervullen zij een hoognodige sociale functie voor mensen die het niet breed hebben.

En dat moet verboden worden? Waarom in vredesnaam? Is Nederland nog niet genoeg gereguleerd?

Krakers verdedigen zich door erop te wijzen dat met bestaande wetten prima  tegen de excessen kan worden opgetreden. Dat er steeds meer leegstand is, dat er nieuwe kantoorgebouwen worden neergezet terwijl de oude nog lang niet vol zijn. Dat er nog steeds woningnood is, en dat die niet wordt verholpen met een wet tegen kraken. In plaats van het probleem op te lossen, worden nu krakers gecriminaliseerd. Verschillende gemeentes (waaronder Amsterdam) hebben al laten weten dat zij niet zullen meewerken aan het uitvoeren van de wet. De wet kan nog tegengehouden worden door de eerste kamer. Onderteken de kraakpetitie en laat zien dat ook u ook onderbuikgevoelens heeft!

Kim Knibbe is antropoloog aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU.

witboek kraken

landbouwbelang, vrijplaats in Maastricht

petitie tegen de kraakwet

Street selling in The Gambia (by red hand records)

By Kim Knibbe What do a window washer at a cross-roads in a metropole who starts washing your window unasked, an old lady from a village in Africa who visits her son in the big city to ask for financial support, a beggar and a pickpocket have in common? According to the anthropologist James Ferguson, they are all involved in what he calls improvisational distributive labour. Ferguson said this during the seminar The Financial Crisis: views from anthropology, which was held at our department last week. 

By taking these cases together, he calls attention to what he sees as one of the biggest challenges of the economy at the moment: that of distribution. However, the tendency in most countries with high income disparities is to create enormous physical barriers between the worlds of the rich and the worlds of the poor, making ‘improvisational distributive labour’ virtually impossible. The rich can just forget about the poor.

In South Africa, this problem is debated seriously, since the end of apartheid has not really led to a better income distribution. Some families are ‘lucky’ because they have a grandmother who receives a government pension that constitutes the only regular and dependable source of income in some families. This had led to the idea that it would be better to institute a Basic Income Grant (BIG).

The next speaker at the seminar was Howard Stein, who treated us to a lecture that showed, with detailed tables, how the IMF and the world bank have messed up African economies, how their power declined as countries started paying off their debts and how happy they are to have some of that power back since the financial crisis. A second chance! And this time, IMF and Worldbank  mean to get it right, they will be more sensitive, more caring….

However! According to Stein, the rhetoric may have changed, the measures have not changed at all: drastic cutbacks on public spending, opening up economies and letting the free market do its job. Young economists, Stein suspects,  have been reared on a diet of neo-liberalism and therefore simply don’t know any other ways to manage the economy…. Bad news for Africa.

The third speaker, Anton Hemerijck, recently appointed as Dean of our faculty, focused on the West. As a member of the Scientific council for the government (WRR), he interviewed a long list of political and economic superstars to ask them their opinion of what should and could change as a consequence of this crisis. The interviewees were asked explicitly to take into account the political feasibility of their suggestions for (institutional) change.

Finally, several anthropologists delivered ‘views from the field’  on the financial crisis. It became clear that while the crisis had different consequences in Indonesia, Ghana, Bolivia and Surinam, in all of these countries it did not seem to be such a major event as it is here. However, it was of course a major event in ‘the City’ of London, one of the main financial centres of the world. Tijo Salverda is initiating research on this topic. The next few weeks we will bring these stories to you in our series on the ‘Financial Crisis Worldwide’, to give another perspective on the crisis that keeps our imaginations in thrall…

Kim Knibbe is a post-doctoral researcher at the Department of Social and Cultural Anthropology at VU University Amsterdam.

Foto door Primalingeri

 Afgelopen week schreef ik over de dood van Corazon Aquino, de Filipijnse ‘icoon van de democratie’ waarvoor Marcos indertijd het veld moest ruimen. Hoe de heroiek en het drama van de vreedzame ‘People Power’ revolutie in 1986 de politieke verbeelding nog steeds in de greep houdt.

Op de dag van haar begrafenis liep ik door een shopping mall in Baguio, een stad in het noorden van Luzon, waar een groot tv-scherm opgesteld was om de begrafenis te volgen (op zondag worden daar ook missen gehouden, de shopping mall is het dorpsplein geworden voor de middenklasse). Het was een doorlopende, urenlange uitzending. Iedereen die langs liep bleef even staan, ge-emotioneerd, en liep dan weer verder. Dezelfde dag, ergens op straat voor een paar winkeltjes waar mobiele telefoons verkocht werden: de stem van Aquino’s dochter uit een mini-radiootjes waar twee verkoopster met betraande gezichten hun oren tegenaan drukten. Over hoe belangrijk familie was voor haar moeder. Ik kreeg zelf tranen in de ogen.

Waarom?  De emotie hield al dagen aan. Elk tv-scherm, elk radioprogramma was er vol van: vrienden, kennisen, haar familie haalden herinneringen op, met een brok in de keel. Overal in Manila en in de rest van het land hingen gele linten, mensen liepen in gele t-shirts (geel was de kleur waarmee mensen in 1986 hun steun aan Cory Aquino uitdrukten tijdens de People Power revolutie). In de kleding winkels hingen de verkoopsters de gele kleding vooraan in de rekken. Toen Tita Cory werd overgebracht vanuit Greenhills, waar zij opgebaard lag, naar de kathedraal van Manila werd opnieuw iets van People Power zichtbaar: duizenden en duizenden mensen begeleidden de vrachtwagen met haar kist. Het verkeer stond urenlang vast. Niet dat iemand daarover klaagde: het werd gebruikt als een graadmeter voor de liefde die ‘het volk’ over haar uitstortte (de symboliek van verkeersopstoppingen in het verhaal waarin zij de hoofdrol heeft!). Overal hingen spandoeken: ‘Salamat Tita Cory’ (Bedankt tante Cory)! Een kritische schrijfster in de Philippine Inquirer (helaas kan ik het stuk niet meer vinden) vroeg zich net als ik af hoe het kan dat alle missers, ambiguiteit van de Filipijnse politiek weer vergeten werden op dit moment, waarom iedereen zo emotioneel betrokken is, zelfs de mensen die onder haar beleid geleden hebben en nog lijden (zoals haar beslissing om alle schulden van het land onder Marcos gemaakt bij de wereldbank en IMF netjes af te lossen). Zijn Filipino’s dan echt onverbetelijk sentimenteel (en ik dus ook)?

Haar antwoord overstijgt opnieuw de ambiguiteit van de alledaagse politiek: mensen uit de hele Filipijnen kwamen naar Tita Cory’s begrafenis om haar rol tijdens de vreedzame opstand tegen Marcos te gedenken en aan hun kinderen te vertellen wat democratie is. Zelfs haar scherpste critici zullen het haar moeten nageven: zij zette een precedent zonder weerga toen zij na 6 jaar zonder enig probleem afstand deed van haar functie als president (dit in tegenstelling tot de huidige president, zoals ik vorige keer al schreef). De massa’s mensen die naar haar begrafenis kwamen, de massa’s die de begrafenis via TV en radio volgde, overal gele linten knoopten, gele t-shirts droegen waren tegelijkertijd een waarschuwing aan Arroyo, de huidige president: dit is de mensenmassa die je tegenover je zult vinden als je zult proberen langer aan de macht te blijven dan de officiele termijn. Conclusie: door te sterven op dit moment, in de aanloop naar de verkiezingen, heeft Cory Aquino opnieuw een grootse daad verricht voor het democratisch proces.

Maar dan vliegt het sprookje weer uit de rails, en wordt alles toch weer ingewikkeld: mensen roepen nu haar zoon, senator Noynoy Aquino, op om zich kandidaat te stellen voor het presidentschap. Op de golven van liefde die zijn moeder betoond werd de afgelopen weken zou hij zomaar op de hoogste stoel van het land kunnen belanden. Democratie blijkt erfelijk! ‘Only in da Pilipines’ zoals ze daar zeggen.

Hij weigert vooralsnog, maar houdt de mogelijkheid open….

Door Kim Knibbe, antropoloog aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie aan de VU.

Corazon Aquino in 1986 (beeld: Princesse Laya)

Vannacht is Cory Aquino overleden, de icoon van de vreedzame ‘ people power revolutie’ die de dictator Marcos uit de Filipijnen verjoeg in 1986. Zij was de politiek onervaren weduwe van een politieke tegenstander van Marcos, Ninoy Aquino, die in 1983 om het leven werd gebracht bij zijn terugkeer uit de VS. Op tv en tijdens de herdenkingen geeft iedereen hoog op van de verdiensten van Cory. Zij was de zelfbewust naieve en diep religieuze hoofdpersoon tijdens een drama in de Filipijnse geschiedenis dat voor velen nog steeds een hoogtepunt is om trots op te zijn. Samen met de katholieke bisschoppen riep zij het volk op om de straat op te gaan om twee opstandige generaals te beschermen tegen militaire acties van Marcos’ troepen en werd zij ingezworen als eerste vrouwelijke president van de Filipijnen en Azie.

De beelden van duizenden Filipino’s op de grote verkeersader van de Manila en biddende geestelijken voor de tanks roepen nog steeds kippenvel op.

Beeld: Princesse Laya

Het was een moment waarop even alle ambiguiteiten van de politiek wegvielen. Het leger schoot niet op het volk, de Amerikaanse president weigerde Marcos nog langer politieke steun te verlenen en Marcos moest het veld ruimen voor een huisvrouw. Dit grootse drama, ook wel EDSA I genoemd naar de verkeersader waarop mensen samenstroomden, werd later nog eens dunnetjes overgedaan (EDSA II, in 2001)  om de corrupte president Estrada te verjagen. EDSA II hielp de huidge president aan de macht, Gloria Macapagal Arroyo, vice-president onder Estrada. Tijdens de verkiezingen in 2004 stelde Gloria zich verkiesbaar als president, en won, onder twijfelachtige omstandigheden. Op dit moment is zij de langst zittende president sinds Marcos.

Het sprookjesachtige einde ‘en ze leefden nog lang en gelukkig’ na de revolutie geleid door ‘Tita Cory ‘  (tante Cory) blijft al meer dan twintig jaar uit. Terwijl ik dit schrijf zit ik in een bar in Manila, waar aan het tafeltje naast mij een groep studenten verpleegkunde uitbundig de verjaardag viert van een van hen. De ober draait de muziek harder: ‘ birthday sex’ schalt uit de speakers en de meisjes in de groep beginnen allemaal te gillen en wijzen naar de jarige jongen. De hele groep, zonder uitzondering, droomt ervan om naar America, Canada, Engeland of Australie te migreren. Verpleegkunde is het meest populaire vak in de Filippijnen, een ticket naar  de wereldwijde arbeidsmarkt en een beter leven, letterlijk.

Dat is het land dat Tita Cory achterlaat; een land waar alle jonge, en zelfs de oudere mensen weg willen. Een land waar volgens velen opnieuw de democratie op het spel staat. Komend voorjaar worden verkiezingen gehouden maar niemand durft er op te rekenen dat ze werkelijk plaats zullen vinden: Gloria hangt erg aan haar macht en is bang dat  zij vervolgd zal worden voor de vele corruptieschandalen en verdenkingen van verkiezingsfraude waarin zij en haar man verstrikt zijn, zodra zij haar onschendbaarheid kwijtraakt. Al een paar jaar lang probeert zij een grondwetswijziging door te voeren waardoor zij  langer aan de macht zou kunnen blijven.

Ondanks de twijfels is de pre-verkiezingsdynamiek in volle gang: voormalige militairen worden op sleutelposities benoemd om het leger te vriend te houden, plotseling worden overal in het land wegen gebouwd, met een groot bord ernaast met het gezicht van Gloria en de lokale gouverneur of burgemeester en de startdatum van het project: februari/maart 2009. Op lokaal niveau (gemeente en provincie), waar ook verkiezingen zullen plaatsvinden, is het moorden begonnen tussen politieke rivalen. De burgemeester van het kuststadje waar mijn partner jarenlang heeft gewerkt en vorig jaar zijn MA onderzoek heeft gedaan ligt in coma na een schietpartij. En de moorden op activisten, evenals de verdwijningen en martelingen, gaan gewoon door.

Voortdurend wordt dan ook de vergelijking gemaakt met de tijd onder Marcos. Is het nu net zo erg, erger of minder erg? Gaat Arroyo de sociale onrust gebruiken om de noodtoestand uit te roepen en een militaire dictatuur te installeren zoals Marcos indertijd deed om aan de macht te blijven? Gaat het drama van de dictatuur zich herhalen? En, hoopvolle droom van heroiek, zal het drama van ‘people power’ zich dan opnieuw voltrekken?

Buiten de discussies in de media echter, zijn ook hele andere geluiden te horen. Hele massa’s Filipino’s, zelfs de jongere generatie die opgroeiden na ‘People Power’, denken dat Marcos de beste president was die de Filipijnen ooit heeft gehad. De familie Marcos is nog steeds een van de politiek machtigste families in hun eigen provincie maar ook landelijk. Onlangs verklaarde Imelda Marcos (juist, van de schoenen), zonder een spoor van ironie, dat zij zich nooit schuldig heeft gemaakt aan corruptie. En ze wil haar juwelen terug, want ze zit in de schulden…

Zijn er dan geen helden meer om al deze misstanden aan de kaak te stellen? Cory Aquino had een paar jaar geleden (2006) al niet meer genoeg politieke geloofwaardigheid om de mensen op de been te brengen toen Gloria nota bene op de twintigste verjaardag van ‘People Power’  de noodtoestand uitriep omdat zij coup-plannen vermoedde, en daarmee alle herdenkingsactiviteiten verbood. Gloria’s politieke tegenstanders, waaronder Tita Cory, wezen op de gevaarlijke parallel met de dictatuur van Marcos, die zijn presidentschap verlengde door de noodtoestand uit te roepen. Cory riep mensen op om toch te herdenken, met rozenkrans in de hand, en met steun van opstandige militairen, ‘net als toen’. Slechts 5000 mensen, vooral geharde activisten, kwamen op de been om tegen de bittere ironie van een noodstoestand op de verjaardag van een vreedzame revolutie te demonstreren. De politie had geen enkel bezwaar om ze uit elkaar te slaan. Het was publiek geheim dat Tita Cory Gloria vooral weg wilde hebben omdat de president het land van Cory’s familie eindelijk wilde verdelen onder de boeren die een jarenlagen bloedige strijd voor landhervorming voeren. Zelfs het ‘icoon van de democratie’ had haar glans verloren in het politieke spel van belangentegenstellingen tussen verschillende facties van de Filipijnse elite.

Het drama van de politiek in de Filipijnen is niet (meer) groots en meeslepend, maar valt uiteen in vele kleine drama’s. Met de dood van Tita Cory is een hoofdstuk in de Filipijnse geschiedenis definitief afgesloten. Maar de vergelijking met de Marcos dictatuur blijft zijn afschrikwekkende werk doen: het is Arroyo nog niet gelukt de grondwet te wijzigen om langer aan te kunnen blijven. Nu afwachten wat er met de verkieingen mei 2010 gaat gebeuren.

Door Kim Knibbe, antropoloog aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).

Beeld: Iti Westra

Een interne dialoog met Iti Westra, afgestudeerd in de Culturele Antropologie aan de VU (2001), dit jaar aan de Rietveld akademie.

Hoe wordt een antropoloog kunstenaar?

Kunst en antropologie verschillen helemaal niet zoveel van elkaar. Beide kijken met een nieuwsgierige blik naar de werkelijkheid, analyseren en onderzoeken die. Mijn beeldend werk nu zou niet hetzelfde zijn zonder antropologische blik, en aandacht voor het conceptuele: waarom zit de wereld in elkaar zoals die in elkaar zit? Waarom vindt iedereen dat normaal? Als je er een beetje aan frunnikt, werkt het dan nog?

Zoals die tegelwand bijvoorbeeld? Je hebt een tegelwand gemaakt van zachte, aaibare textiel. Hoe kom je daarop?

Antropologen laten zien hoe er overal ter wereld anders wordt gedacht, hoe mensen door andere vooronderstellingen een totaal andere blik op de wereld om hen heen hebben. Maar het gaat niet alleen om denken, het gaat ook om materiaal, textuur, de hardheid en zachtheid van dingen.  Die behoren net zo goed tot de onuitgesproken vanzelfsprekendheden van een cultuur.

Je hebt een ‘reader’ samengesteld over de cultuur van de Rednalreden (Tirreg University Press 2009). Kun je iets meer over deze groep vertellen?

Ik heb mij de afgelopen jaren vooral verdiept in de Rednalreden, een intrigerende stam die in een gebied woont dat wordt gekenmerkt door riviermondingen, een laagland langs de Atlantische oceaan. Hoewel Rednalreden op het eerste gezicht heel vriendelijk lijken ten opzichte van vreemden blijkt dat slechts schijn wanneer je er langere tijd verblijft. Waarschijnlijk heeft dit te maken met hun neiging om alles slechts in termen van korte termijn eigenbelang te zien. Daarnaast zijn ze ook erg bezig met mythes. Iedereen probeert zijn eigen persoonlijke mythe te leven. Vooral jongeren denken dat zij mythische talenten hebben, en zijn voortdurend bezig met het uitgroeien tot mythische proporties. Hoe dat precies moet, is een onbeantwoorde vraag. De vrouwen, vooral in de 20 en 30 lijden vaak aan een vreemd soort zenuwziekte, genaamd Nrub Tuo. Ik kan hier nog wel uren over doorpraten, maar dat wordt al gauw speculatie. Had je nog andere vragen?

Nou, aangezien je kunstenaar bent, ben ik benieuwd naar de kunstvormen van de Rednalreden.

In de reader over de Rednalreden vind je ook een artikel over de sacralisering van artefacten en kunst. Vreemd genoeg heeft de sacralisering van artefacten weinig te maken met religie of het geloof in bovennatuurlijke wezens, zoals in de meeste culturen. Het zijn menselijk gecodeerde objecten, geen referenties naar het bovennatuurlijke. De sacralisering van objecten staat echter in scherp contrast met de Rednalredense dwang tot efficientie en doelmatigheid, waardoor ze elke vorm van decoratie eigenlijk nutteloos en zelfs immoreel vinden. Kunstenaars vallen daarom buiten de normale sociale orde, en symboliseren daarmee een waarde die veelvuldig met de mond beleden wordt, maar zelden in de praktijk wordt gebracht: die van creativiteit. Hoewel zij zondigen tegen de dominante waarden van efficientie en effectiviteit, worden zij geassocieerd met de belangrijkste mysteries van de Rednalreden cultuur, en natuurlijk zijn zij bij uitstek de mensen die erin slagen hun persoonlijke mythe te leven. Daardoor ontwikkelen kunstenaars ook weer een soort van arrogantie: zij zijn ervan overtuigd dat ‘de samenleving’ hen nooit echt begrijpt. Er zijn natuurlijk ook uitzonderingen, kunstenaars die wel moeite doen om hun werk uit te leggen.

Ben jij zo’n kunstenaar?

Dat is een goede vraag. Ik weet het niet, ik praat niet graag over mijn werk omdat ik vind dat je een beeld niet moet vervlakken door teveel woorden te gebruiken. Ik denk dat het vrij toegankelijk en begrijpelijk is. Kom maar kijken, dan mag je me alles vragen!

Iti Westra studeert af bij Dogtime, de avond opleiding van de Rietveld akademie. In 2001 studeerde zij af als antropoloog op een scriptie over Jomanda, samen met medestudente en auteur van dit stuk Kim Knibbe. Iti’s werk is te bezichtigen op de derde verdieping van het hoofdgebouw van de Rietveld aan de Fred Roeskestraat, lokaal 327, van 1-5 Juli. De reader is te bestellen voor 12,- euro via: contact@itiwestra.nl.