Drie talen (foto door Edien Bartels)

Door Lenie Brouwer “We spreken een taal die we niet kunnen lezen en we lezen een taal die we niet kunnen spreken.” Deze uitspraak komt van een leraar Arabisch die zelf zes talen spreekt, Berbers, Marokkaans Arabisch, standaard Arabisch, Engels, Frans, Italiaans en zelfs een beetje Nederlands. Van die zes talen kan hij er vier lezen. Marokkanen en hun talen, het fascineert me enorm. In Nederland hebben we er moeite mee dat Marokkaanse kinderen thuis Berbers of Arabisch spreken in plaats van Nederlands, maar in Marokko is het heel gewoon om minstens twee talen beheersen. Maakt het echt zo veel uit welke taal je spreekt of leest?

Ja zeker. Als je bijvoorbeeld een baan bij de overheid ambieert, dan is kennis van het Frans een voorwaarde. Maar Frans is in zekere zin ‘besmet’, het is immers de taal van de vroegere kolonisator. Het is dan ook alleszins begrijpelijk dat na de Onafhankelijkheid in 1956 met grote voortvarendheid het onderwijs is gearabiseerd, dit ging vaak ten koste van het Frans. Tot zover prima zou je zeggen. Toch niet, want ook al is het nu meer dan vijftig jaar na de onafhankelijkheid, Frans is nog steeds de taal van de bureaucratie. Dit ondervonden de jongeren die van school kwamen en een baan bij de overheid zochten, zij kwamen met hun kennis van Arabisch niet ver. De nationalisten die de arabisering van het onderwijs hebben ingevoerd, stuurden zelf hun kinderen naar privéscholen waar zij Frans op een hoog niveau leerden. Arabisch is voor het volk en Frans voor de elite. Dat is niet rechtvaardig en een grote fout, aldus mijn leraar Frans.

Maar, zoals ik me hierboven afvroeg, welke taal spreken mensen die ze niet kunnen lezen? Kinderen leren op school standaard Arabisch, terwijl thuis en op straat Marokkaans Arabisch, ook wel Darizja genoemd, de voertaal is. Dat is een dialect van het Arabisch. Het heeft mij enige moeite gekost om de logica hiervan te doorgronden. Kinderen leren op school het Arabische schrift schrijven en lezen, maar ze spreken het nauwelijks. Standaard Arabisch schijnt ook nogal formeel te klinken. Het niveau van het onderwijs is dan ook voortdurend onderwerp van discussie, want niet alle kinderen zijn even gemotiveerd om al die verschillende talen te leren.

Dit vind ik al behoorlijk ingewikkeld, maar we zijn er nog niet. De meerderheid van de Marokkaanse bevolking is Berbers, of Imazighen (vrije mensen) zoals zij zichzelf liever noemen. Zij spreken een van drie Berbertalen. Het scheelt dat de moeder van de huidige koning Berbers is, want sinds 2001 is deze taal erkend, compleet met eigen schrift, het Tifinagh. Het heeft andere letters dan het Arabische of het Latijnse alfabet, het lijkt wel een soort spijkerschrift. Waarom zou je de eenvoudige weg kiezen als het ook moeilijk kan? Zo vraag je je als buitenstaander verwonderd af? Maar, zo vertelt mij het hoofd van de afdeling communicatie van het Koninklijke instituut van de Amazighe Cultuur, ons schrift is veel gemakkelijker te leren dan het Arabische alfabet.

Weer een taal, weer een schrift en hoeveel banen kun je er in vinden? Is dit niet een achterhoede gevecht? Want de Engelse taal en het Latijnse schrift zijn in opkomst. Dankzij internet en het alom aanwezige mobieltje is er een explosie van nieuwe taalpraktijken ontstaan, zo vertelde mij een taalkundig onderzoekster.

Ook worden steeds meer populaire soaps uit Turkije en Mexico in het Marokkaans Arabisch vertaald, wat soms tot vertaalproblemen leidt. Want het Marokkaans Arabisch kent veel meer woorden voor seksualiteit dan voor liefde. Je t’aime klinkt niet in het darizja, volgens de leraar Arabisch.

Marokkanen gebruiken dus in bijna elke situatie een andere taal: thuis, op televisie, op internet, op straat, school, universiteit, of in de ambtenarij, met soms een apart schrift. Wie dat allemaal vlekkeloos kan toepassen moet wel een taalkunstenaar zijn. Waar maken we ons in Nederland eigenlijk druk om? Meertaligheid hoort bij het moderne bestaan.

Lenie Brouwer is docent aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Ze verblijft tot 6 november in Rabat waar ze aan het Nederlands Instituut Marokko college geeft aan studenten die de minor Marokko studies volgen. Op Standplaats Wereld schreef ze over de ramadan in Rabat en vele andere onderwerpen.

Ramadan in Rabat (foto door Lenie Brouwer)

Lenie Brouwer, docent antropologie aan de VU, verblijft tot 6 november in Rabat waar zij aan  het Nederlands Instituut Marokko college geeft aan studenten die de minor Marokko studies volgen. Vandaag, een week na het einde van de ramdan, doet zij verslag van haar observaties tijdens de vastenmaand.

Door Lenie Brouwer Ramadan is de heilige maand van de moslims, het is een tijd van bezinning, tijdens welke het geloof centraal staat. Maar volgens sommigen lijkt het wel een feestmaand, zo lees ik in het Marokkaanse tijdschrift Actuel. Elke avond is het feest op de boulevard Corniche in Casablanca, dat tot de ochtendgloren schijnt door te gaan.  

Ik zit weliswaar in Rabat, maar ik begrijp precies wat ze bedoelen. Het is hier, wat later op de avond, heel gezellig in het centrum, alle terrassen zijn bezet en de straten zijn vol. Op de pleinen en rondom de moskeeën verzamelen mensen zich, vrouwen zitten op het gras met elkaar te praten, kinderen spelen tikkertje, groepjes jongens hangen rond, en meisjes slenteren gearmd voorbij. Vrolijkheid overheerst alom.

De drukte van de avond staat in schril contrast met de rust van overdag. Het is uitgestorven op straat, veel winkels en restaurants zijn zelfs dicht – hetgeen voor de toerist behoorlijk lastig is. Tegen de tijd dat het vasten wordt verbroken, rond zeven uur ‘s avonds, wordt het echt stil op straat. Mensen spoeden zich vóór dat uur naar huis, ze hebben dan vijftien uur niet gegeten, gedronken of gerookt. Dan valt de stilte in. Je kunt probleemloos over de rijweg lopen, je kunt bij wijze van spreken een kanonskogel afvuren. Dit is niet alleen figuurlijk, dit gebeurt echt. Als de zon ondergaat hoor je eerst een hard kanonschot, vervolgens klinkt de oproep tot het gebed door de stad. Ook ’s nachts om half 5. De eerste keer werd ik met schrik wakker, maar nu de ramadan is afgelopen mis ik het.

Ramadan in Rabat, je kunt er niet omheen, ook al ben je  toerist,  geen moslim, en vast je niet. Het hele openbare leven ligt stil. Overigens gebeurt dit niet helemaal vrijwillig. In Marokko is het voor moslims verboden om tijdens de ramadan  in publieke ruimtes iets te consumeren. Je kunt hier een half jaar tot 2 jaar gevangenisstraf voor krijgen en een fikse boete. De Marokkaanse historicus die mij dit vertelt, voegt hier wel aan toe dat hij  nog nooit heeft gehoord dat iemand hiervoor was opgepakt. Blijkbaar is de praktijk minder streng dan de wet of is het dreigement zo effectief dat iedereen zich er zonder mankeren aan houdt.

Deze wet is overigens pas sinds 1965 van kracht. Onmiddellijk na Marokko’s onafhankelijkheid in 1956 speelde het thema nog niet. Toen waren alle cafe’s, terrassen en restaurants gewoon open. Pas later werden de religieuze teugels aangehaald. Overigens heeft McDonald’s laten zien dat het restaurant zich goed weet aan te passen aan de Marokkaanse wet, want overdag worden er alleen kinderen en niet-moslims bediend, degenen die zich niet aan de ramadan hoeven te houden.

Op de televisie wordt er ook rekening mee gehouden dat mensen om 7 uur de ftour maaltijd nuttigen, en massaal naar de televisie kijken. Rondom dat tijdstip zijn er speciale ramadan televisieprogramma’s die voor luchtig vertier moeten zorgen, dit om de laatste moeilijke uurtjes te verlichten. Dus geen zware religieuze programma’s, maar lichte kost als  sit-coms, soaps en satirische programma’s.

Het Suikerfeest is echt een familiefeest,  men gaat bij elkaar op bezoek en kinderen krijgen cadeautjes, meestal nieuwe kleren. De ramadan zelf is natuurlijk vooral een religieus gebeuren, maar als buitenstaander in Rabat is mij vooral het saamhorigheid- en gezelligheidsaspect opgevallen. Ik ben benieuwd hoe het leven in de stad er na de ramadan uit zal zien.

Lenie Brouwer is docent aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Eerder schreef ze hier onder meer over een  islamitische studentenvereniging, Cohen over islam en een ‘global village’ in Turkije. Zie haar berichten. Zie ook onze eerdere berichten over de ramadan.

Door Lenie Brouwer Wie bij islam alleen maar denkt aan radicalisering, terrorisme en vrouwenonderdrukking moet vooral eens een bijeenkomst bijwonen van de islamitische studentenvereniging MashriQ van de VU. Op 24 februari organiseerde zij een discussieavond rondom de Tegenlicht documentaire van Hans Otten over fundamentalistische moslims in Nederland. Na afloop was er een levendige discussie met de regisseur en werden er uitdagende stellingen besproken. Ongeveer dertig jongeren waren er op af gekomen, evenveel meisjes als jongens.

Terwijl de media alleen maar aandacht lijken te hebben voor incidenten, gaat de emancipatie van allochtone studenten gestaag voort. In één generatie hebben zij bereikt wat autochtonen minstens twee generaties kostte. Veertien procent van de allochtone jongeren volgt momenteel hoger onderwijs, waarvan een belangrijk deel aan de VU. Dit is niet zo maar een abstract gegeven, want wie de VU bezoekt kan het kleurrijke beeld met eigen ogen zien.

De voorzitter van MashriQ vertelt dat het een multiculturele vereniging is met een islamitische achtergrond. Zelf is zij student rechten en van gemengde Pakistaanse en Indonesische afkomst. Een van de doelstellingen is het dichten van de kloof tussen de Nederlandse samenleving en de islam. De vereniging is actief in Den Haag, Rotterdam en Amsterdam en telt al achthonderd leden.

Toen de VU studenten in 2008 met het idee voor een islamitische vereniging kwamen, hadden ze aanvankelijk met veel tegenwerking en onbegrip te maken. Waarom moeten jullie je zo nodig isoleren, was de vraag. Blijkbaar hebben ze bij de VU een kort geheugen, want wie heeft ook al weer de Vrije universiteit opgericht? Ondertussen had de VU wel gesignaleerd dat weinig allochtone studenten een bestuursfunctie vervulden. Toen men zich realiseerde dat MashriQ voornamelijk uit die allochtone studenten bestond waar ze op zoek naar waren, was de eerste opening gemaakt.. De studenten hebben niet op de barricaden hoeven staan, maar een beleefde brief naar het college van bestuur van de universiteit met het verzoek hun vereniging te ondersteunen bleek voldoende te zijn.

Mashriq aankondiging van Halal-Borrel

Op mijn vraag aan een bestuurslid waarom ze zich niet bij een van de vele andere studentenverenigingen heeft aangesloten, bleek dat zij een uitgebreide ronde langs allerlei verenigingen had gemaakt. Ze had zich echter nergens op haar gemak gevoeld. Een van de belemmeringen is bijvoorbeeld de beruchte studentenborrels. Vanavond wordt er dan ook geen alcohol maar een sapje geschonken. Als universiteit zou je hier toch blij mee moeten zijn, gegeven het overmatige drankgebruik bij de meeste studentenverenigingen. Daarnaast hebben de islamitische studenten behoefte om met elkaar van gedachten te wisselen over allerlei vraagstukken rondom het geloof. “We leren veel van elkaar,” zei een van de bestuursleden, “want zoveel weten we niet van de islam.”

In de documentaire die deze avond het onderwerp van discussie was, legden hoogopgeleide islamitische jongeren uit waarom de islam ‘de sleutel tot het paradijs is’. Waarom ze een gezichtssluier droegen of waarom ze niet naar muziek luisterden. De film werd goed ontvangen, maar een van de studenten merkte kritisch op dat er toch weer een extreem beeld van de islam werd geschetst en dat er weinig aandacht was voor de dagelijkse beleving van het geloof. Dit bleek een bewuste opzet van de regisseur te zijn. Als oude linkse activist was hij gefascineerd door de vraag hoe jongeren, gedreven door hun geloof, bepaalde keuzes in hun leven maken. Hij ziet de islam zelfs als een nieuwe vorm van cultuurkritiek op het kapitalisme.

Daarna was het tijd voor de stellingen. Een ging over de vraag of een werkgever wel of niet een gebedsruimte moet aanbieden. Ook hier was het vooral pragmatisme wat de klok sloeg. Een gebed duurt maar vijf minuten, je mag het overal uitvoeren en je kunt je gebeden ook nog opsparen. Mijn buurvrouw zei dat ze altijd in de pauze bad, waardoor niemand er last van had. Maar deze houding vond men toch iets te praktisch, want zo verandert er niets. Je moet ook, als je eenmaal bent aangenomen, het bidden aan de orde durven stellen. Maar, zo waarschuwde men elkaar, meld het niet bij je sollicitatie, speel het slim, zeg het pas als je bent aangenomen. Bij grote internationale bedrijven schijnt het bidden trouwens al lang geen punt meer te zijn, het is eerder provincialistisch om er moeilijk over te doen.

Juist een universiteit als de VU mag trots zijn op dit soort betrokken studenten die een dialoog willen aangaan en mee willen denken over grote maatschappelijke vraagstukken. Terwijl politici en journalisten bekvechten over hoofddoeken en burka’s, rammelen deze jongeren aan de poorten van de macht.

Lenie Brouwer is universitair docent bij de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Dit stuk verscheen eerder als column op Kennislink. Brouwer schreef ook over onder meer de lezing van Job Cohen over wetenschap en islam.

Zie ook het pleidooi van Thijl Sunier voor minder integratie in onderzoek naar islam.

 Betreft: AO Inburgering Buitenland en Huwelijksmigratie

 Amsterdam, 15 november 2009

 Geachte Commissieleden,

 Onderstaande personen, actief op het gebied van inburgering, emancipatie en het waarborgen van rechten voor vrouwen en kinderen enerzijds, strijd tegen huiselijk geweld, gedwongen huwelijken en achterlatingen anderzijds, roepen u op kritisch te staan tegenover voorgestelde, aanvullende maatregelen tegen gezinsmigratie. Wij zetten ons in tegen huiselijk geweld, gedwongen huwelijken en achterlatingen en steunen het streven van het kabinet om deze praktijken te bestrijden. De nu voorgestelde maatregelen zullen volgens ons echter geen bijdrage leveren om deze praktijken tegen te gaan en een vrije partnerkeuze te waarborgen. Het tegengaan van huwelijksdwang en consanguïne (neef-nicht) huwelijken vraagt om andere maatregelen. We vinden het onjuist dat deze praktijken een legitimering gaan vormen om gezinsmigratie te beperken. Voorgestelde maatregelen zijn gebaseerd op oneigenlijke argumenten, zowel principieel als praktisch. In een bijlage lichten we onze argumenten toe.

Met vriendelijke groeten,

Edien Bartels, onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam
Fatma Bouchataoui; beleidsmedewerkster COS Zuid-Holland
Samira Bouddount: advocaat in Amsterdam
Ellie van den Brom; advocaat in Amsterdam
Lenie Brouwer, onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam
Malika Elmouridi; adviseur Enzovoort Arnhem
Latifa Lazaar; voorzitter Stichting Kezban, lid Landelijke Werkgroep Mudawwanah
Gerda Nijssen, directie Donna Daria Rotterdam
Karima Ouchan, SMN projectleider ‘aan de goede kant van eer’
Oka Storms, onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam
Saniye Tezcan, lid bestuur Stichting Kezban, lid landelijke Werkgroep Mudawwanah
Joke Verkuijlen; lid bestuur St. Steun Remigranten, lid Landelijke Werkgroep Mudawwanah
Marianne Vorthoren, beleidsmedewerkster SPIOR Rotterdam
Renée de Zwart, medewerker Nisa for Nisa Amsterdam

Bijlage

Als meest centrale, principiële, punt tegen voorgestelde maatregelen noemen we de beperking van het recht op vrije partnerkeuze. Door voorgestelde maatregelen wordt het kiezen van een huwelijkspartner ernstig beperkt en daarmee zijn deze maatregelen een aantasting van de rechten van een deel van de bevolking op vrije partnerkeuze. Wanneer de staat zulke vergaande voorwaarden stelt aan de keuze van een huwelijkspartner is er sprake van inmenging van de staat in het privéleven van burgers.
            Bovendien zijn deze maatregelen discriminerend. Als iemand een hoog inkomen heeft en hoog is opgeleid, heeft deze persoon meer mogelijkheden tot vrije partnerkeuze dan iemand met een laag inkomen en een lage opleiding.
             Daarnaast zijn er een aantal meer praktische argumenten. In uw nota van 2 oktober over de kabinetsaanpak huwelijks- en gezinsmigratie wordt gezinshereniging niet onderscheiden van gezinsvorming. De recente toename van gezinsmigratie komt voor een groot deel voort uit gezinshereniging, vooral onder groepen die kort geleden als vluchtelingen in Nederland zijn toegelaten. Daar hebben zij recht op volgens Europese verdragen. 
          Gezinsvorming betreft het aangaan van een huwelijk met een partner uit het land van herkomst, meestal het land van de ouders. Juist die gezinsvorming is de afgelopen jaren fors gedaald mede dankzij de al bestaande maatregelen. Uit onderzoek blijkt dat de tweede generatie migranten partners uit de landen van herkomst steeds meer als ‘van een andere cultuur’ gaat zien. De voorkeur wordt in toenemende mate gelegd bij partners die in Nederland zijn opgegroeid.  
         Door gezinsmigratie tegen te gaan worden gedwongen huwelijken niet voorkomen. Elk gedwongen huwelijk is er een te veel maar het probleem is toch vooral dat het stempel ‘dwang’ niet makkelijk te geven is. Huwelijksdwang is niet af te bakenen in zwart of wit. Er zijn verschillende factoren die hier een rol spelen, zoals communicatie tussen ouders en kinderen, relaties met de familie in het land van herkomst, en tot slot de ervaring van dwang, die verschilt naar plaats en tijd. Bovendien zijn niet alle gedwongen huwelijken ‘importhuwelijken’ en zijn ook niet alle ‘importhuwelijken’ gedwongen huwelijken. Er bestaat een gedeeltelijke, maar zeker geen volledige overlap.
      Eenzijdige focus op gezinsmigratie leidt de aandacht af van waar het echt om zou moeten gaan: effectieve maatregelen tegen huwelijksdwang. Hetzelfde geldt voor consanguïne (neef-nicht)huwelijken. Er is geen onderzoek verricht naar de relatie tussen consanguïniteit en huwelijksdwang. Er zullen wel gevallen zijn van huwelijksdwang bij consanguïne huwelijken maar er is geen reden aan te nemen dat er een directe samenhang bestaat. Ook het gezondheidsrisico voor kinderen kan niet doorslaggevend zijn. Statistisch gezien hebben vrouwen boven 35 jaar eenzelfde of meer risico om een gehandicapt kind te krijgen dan consanguïne paren. Door gezinsmigratie tegen te gaan kunnen consanguïne huwelijken niet voorkomen worden, niet voor partners die in Nederland willen gaan wonen en voldoen aan de beperkende maatregelen, zelfs niet wanneer consanguïne huwelijken voor de Nederlandse wet zijn verboden. Daarnaast is nauwelijks na te gaan hoe de graad van bloedverwantschap loopt in de landen van herkomst. Er zijn ook signalen dat consanguïne huwelijken onder de tweede generatie ter discussie worden gesteld. Een verbod op neef-nicht huwelijken is daarom vooral symboolpolitiek.

Edien Bartels heeft eerder over dit thema op StandplaatsWereld gepubliceerd.

Door Kim Knibbe

In de vorige bijdrage signaleerde Lenie Brouwer iets dat ondertussen als een paal boven water staat: het gegeven dat het maatschappelijke debat over Islam en de aanwezigheid van Islamitische migranten steeds opnieuw uitmondt in een herhaling van zetten, zelfs wanneer het door goedbedoelende mensen zoals burgemeester Cohen weer eens wordt aangezwengeld. Hoe ontkom je nu eens aan de xenofobe, generaliserende uitspraken over Islam en Marokkanen die ons maatschappelijke debat almaar blijven domineren? Wij arme wetenschappers proberen al jaren iets in te brengen, maar worden makkelijk opzij geveegd door reaguurders die vrijelijk hun venijn spuiten, en helaas niet gelezen door de mensen van wie wij hopen dat zij ons lezen… Maar kijk, wat heerlijk, een bijdrage die niet venijnig is, met de nodige ironie gebracht en zo waar als een koe. Het filmpje van munt. Blijf even hangen op hun website, klik door en verfris uw geest.

Kim Knibbe is antropoloog aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU.

Foto: Roel Wijnants

Zorg ervoor dat de wetenschappelijke kennis en inzichten niet binnen de wetenschappelijke wereld blijven, en doe uw uiterste best om die inzichten werkelijk een rol te laten spelen in het maatschappelijke discours.

Door Lenie Brouwer Het zou het adagium van iedere antropoloog kunnen zijn, maar deze stelling komt van burgemeester Cohen van Amsterdam. Hij deed deze opmerkelijke uitspraak tijdens de recente opening van het nieuwe Leids Universitair Centrum voor de studie van islam en samenleving (LUCIS). 

In zijn lezing maakt Cohen enkele belangrijke opmerkingen over het islamdebat in Nederland en de rol van de wetenschap daarin. Zo vindt hij dat er in het debat te veel nadruk ligt op de  homogeniteit onder moslims en te weinig aandacht is voor  de grote onderlinge diversiteit.

Terecht stelt Cohen dat de islam lang niet zo nieuw is in het Westen als men over het algemeen denkt; onder andere op universiteiten bestaat hier al eeuwen aandacht voor – speciaal in Leiden. Verder pleit hij - zoals hierboven geciteerd – voor verspreiding van wetenschappelijke kennis met als doel het maatschappelijk debat te beïnvloeden. Mijn eerste reactie was positief.

Wat goed dat Cohen het voor de zo geplaagde islamitische burgers opneemt, was mijn gedachte. Wie kan hier nu op tegen zijn? Bij nader inzien werd ik aanmerkelijk minder positief, vooral toen ik zijn oproep aan de wetenschap las om inzichten te toetsen aan de algemene opvattingen over de islam. Ik citeer:

Wat kan de wetenschap bijvoorbeeld zeggen over de juistheid van de volgende beelden die hier van islam en moslimgemeenschappen bestaan?
-    De islam is een gewelddadige religie,  
-    Nederland islamiseert, wat betekent dat precies? Is het waar? Zo ja, wat zijn de consequenties daarvan? Levert het gevaren op? Of kan het bijdragen aan de ontwikkeling van onze samenleving?
 - Is het waar dat (ook internationaal) de extremistische varianten van de islam oprukken?
- Is de islam onveranderlijk en dus een “achterlijke” godsdienst, een godsdienst die niet past in de ontwikkelingen die de afgelopen eeuwen in het westen hebben plaats gevonden? En zou daarom ook ‘de’ moslimwereld – of grote delen daarvan -  als onveranderlijk, of achterlijk zijn te beschouwen?
- Verdraagt de islam zich met een westerse democratische rechtstaat, of ruimer: kan een moslimland democratisch zijn?

Martijn de Koning vraagt het ook al  met zoveel woorden op zijn weblog: heeft Cohen zijn huiswerk wel gedaan? Over bovenstaande onderwerpen is al heel veel gepubliceerd en de meeste bestaande stereotypen zijn al lang doorgeprikt. Het probleem met deze populistische vragen is, dat Cohen op deze manier nu juist de negatieve beeldvorming reproduceert die hij zegt te willen bestrijden. Ook met de volgende vragen die Cohen stelt, heb ik grote moeite:

Wat willen moslims in Nederland als het gaat om hun participatie en integratie in de Nederlandse samenleving? Want wat weten wij daarvan? De stem van ‘gewone’ moslims (de gewone hardwerkende moslim, om in het jargon te blijven) komt in het maatschappelijke debat weinig voor het voetlicht. Wij horen nogal eens radicale uitspraken, en er wordt veel gesproken over moslims, maar biedt dat nu een goed inzicht in wat er in doorsnee onder moslims in onze samenleving leeft?

Op het eerste gezicht zou je zeggen dat de vraag naar de mening van gewone moslims in Nederland belangrijk is en onderwerp moet zijn van onderzoek. Maar Cohen legt niet uit waarom het zo interessant is om juist hún mening te weten. Waarom worden Nederlandse islamitische burgers hier als een groep en als aparte categorie aangesproken?

Ook hier neemt Cohen te weinig afstand van het door Wilders gedomineerde debat, met als onderliggende assumptie dat moslims een probleem zijn in onze samenleving. Uit het onderzoek van Esposito en Mogahed, dat Cohen met veel instemming citeert, blijkt ook al dat je niet bang hoeft te zijn voor moslims, ze zijn net als wij. Jammer, burgemeester Cohen, wat mij betreft een gemiste kans om nu eens een ander geluid te laten horen in het verharde islamdebat. 

Lenie Brouwer is docente aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Zij schreef eerder over Een ‘global village’  in Turkije, de relatie tussen etniciteit en zelfmoord en het boek van Robert Vuijsje.

Met betrekking tot het zogenoemde islamdebat schreef Brouwer over het ontslag van Tariq Ramadan en de speech van Obama in Eqypte.

Verder verschenen rondom dit debat berichten over Tariq Ramadan,  jongeren als verliezers bij Ramadans ontslag, en reacties van moslimjongeren op de politiek van Wilders.

Foto: Lenie Brouwer

Door Lenie Brouwer Als antropoloog vraag je je altijd af wat er gebeurt in dorpjes met mysterieuze namen, gelegen aan onverharde stoffige wegen, net achter de horizon. Dertig jaar geleden, als student antropologie, deed ik onderzoek in zo’n dorp, een vlekje op het platteland in het midden van Turkije. Afgelopen zomer kwam ik er terug. In mijn herinnering speelde zich een belangrijk deel van het dagelijks leven van vrouwen en meisjes rondom de dorpspomp af, daar gingen de roddels rond, en was het gezellig. Hun leven begon en eindigde bij hun dorp. Geïsoleerd voelden ze zich niet, dit was de wereld die ze kenden.

Ik heb afgesproken met Ali, die in zo’n dorp geboren is, maar al meer dan twintig jaar in Nederland woont. Hij is voor de zomervakantie terug in zijn land van herkomst. We ontmoeten elkaar bij een nabijgelegen busstation. Achter Ali aan rijdend, gehuld in stofwolken, realiseer je je waarom deze regio niet vermeld staat in reisgidsen.  Er is niets behalve uitgestrekte akkers. Geen wonder dat zoveel mannen hier dit gebied wilden verlaten, veertig jaar geleden. Ze gingen op zoek naar werk in Duitsland of Nederland, en zochten het avontuur. Er kwam een proces van kettingmigratie op gang: broers en neven volgden. Vrijwel elk gezin in het dorp heeft nu een familielid dat in het buitenland woont.

Ik wil graag weten hoe het dorpsleven is veranderd, dertig jaar later. Een paar dingen vallen meteen op. Ik zie overal satellietschotels. In 1980 hadden een paar rijke dorpelingen televisie, met slechts een paar kanalen. Nu staat ieder huis in contact met de buitenwereld. Ik wandel door het dorp, naar de grote waterbak, de bron van het dorp, die indertijd het hart vormde van het dagelijks leven van de vrouwen. Het is er stil. Ali vertelt dat er nu overal stromend water is. Vooruitgang in objectieve zin, maar een alternatief voor de gezelligheid van de dorpspomp hebben de vrouwen nog niet gevonden.

Migranten komen minder vaak terug naar huis dan in het begin. De enige manier om alle Europese Turken hier weer heen te krijgen, is een festival organiseren met bekende muzikanten. Ik blijk het feest helaas net gemist te hebben, maar ik maak nog wel een vrolijk bruiloftsfeest mee. Loop je rond in het dorp, dan zie je meteen waar de geslaagde immigranten wonen; die hebben de mooiste huizen. Ik spreek Yusuf, een Nederlandse Turk die op vakantie is in het dorp, maar al ruim dertig jaar in Gouda woont. Hij is hier voor het eerst zonder zijn kinderen. Die hebben het te druk met hun studie. Hij zit er wat alleen bij in zijn grote huis, indertijd gebouwd door zijn vader die een van de eerste dorpelingen was die naar Europa afreisde. Hij nodigt ons uit voor een glas wijn op zijn balkon en vertelt over zijn ervaringen, over een leven dat zich nu al langer afspeelt in Nederland dan in Turkije. Dertig jaar geleden, dat weet ik zeker, was hier geen wijn te vinden.

We logeren bij Ali, die een etage heeft boven het huis van zijn ouders. Zijn vader wil voor Ali een heel nieuw huis bouwen, naast dat van hem. Ali’s vader vindt zijn kleinzoon, de 9-jarige Mohammed die in Nederland geboren is, brutaal en slecht opgevoed. Mohammed toont geen respect voor ouderen, hij praat terug, en zegt tegen zijn opa dat hij niet mag slaan. Ali heeft nog niet de moed gehad om tegen zijn vader te zeggen dat hij alleen maar hier komt vanwege zijn ouders en nooit in het dorp zal gaan wonen.

Het dorp is een global village geworden, de wereld een dorp. Men zegt wel dat immigratie twee kanten op werkt, zowel de immigranten als de ontvangende samenleving veranderen. Hier in Turkije zie je dat ook het land van herkomst fundamenteel is veranderd.

Lenie Brouwer is docente aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU.
Zij schreef eerder over Tariq Ramadan ontslagen ondanks protest ; Wat heeft afkomst met etniciteit te maken? ; over de speech van Obama Inspiratie en transpiratie en over het boek van Robert Vuijsje Robert lacht in zijn vuistje.

foto: Tariek

Zal ik het maar openlijk zeggen? Nederlandse bestuurders en politici houden niet van moslims die zelfbewustzijn uitstralen en bijna een sterrenstatus hebben. Het plotselinge ontslag van Tariq Ramadan als hoogleraar aan de Erasmus Universiteit en als integratieadviseur bij de gemeente Rotterdam laat echter geen andere conclusie toe. Shervin Nekuee heeft het onlangs mooi verwoord in de NRC. Hij plaatste de elegantie en hoffelijkheid van de retorisch begaafde Ramadan tegenover de boze mannen van de anti-Ramadan lobby die niet tegen hun verlies in de woordenstrijd kunnen.

Sinds Ramadans aanstelling op de Erasmus Universiteit ligt hij onder vuur. Hij wordt voortdurend aangevallen op zijn standpunten, bijvoorbeeld ten aanzien van homoseksualiteit. Interessant is hoe anders ze hier in Senegal tegen aankijken, zo schrijft de hoogleraar Antropologie Peter Geschiere in een ingezonden brief aan de NRC. Daar vinden ze dat Ramadan de homoseksuelen in bescherming neemt, omdat hij pleit voor respect voor de – homoseksuele – medemens.

Ramadan weet dat zijn critici klaar staan om hem – zodra ze een kans zien – uit te schakelen. Weinig mensen zullen Ramadans programma op de Iraanse zender Press TV gezien hebben. Waarom heeft de gemeente Rotterdam en het College van de Erasmus Universiteit opeens zo veel haast met het ontslag? Ramadan is immers al een jaar bij dit programma betrokken. Waarom niet eerst een verklaring gevraagd aan Ramadan, waarom niet eerst een gesprek met zijn medewerkers van de universiteit, of waarom niet een openbare discussie? Zoals de medewerkers van de Erasmus Universiteit in hun protestbrief stellen: ‘niet ontslag maar debat is vereist, ook als de emoties hoog oplopen. Een universiteit staat voor vrije argumentatie.’ Zo is het maar net. Volgens Ramadan zegt zijn ontslag meer over de ‘zorgwekkende toestand van de politiek in Nederland dan over zijn persoon.’

Wat is Nederland toch klein, provinciaal en angstig. De sociale hypochondrie en hysterische moslimangst die de Nederlandse publieke opinie al jaren domineren, hebben de Erasmus Universiteit – die ooit voor Verlichting stond – nu in een uiterst genante situatie gebracht. Waar is die Nederlandse tolerantie van weleer gebleven? Dit is allemaal niet zo onschuldig als het lijkt. Volgens Ian Buruma kunnen ‘angstige Nederlanders en getergde moslims een voedingsbodem zijn voor strijd. Dan begint het bloed pas echt te vloeien.’

Lenie Brouwer is als antropoloog verbonden aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie. Eerdere berichten van Lenie Brouwer:

Inspiratie en transpiratie en Robert lacht in zijn vuistje.

Zie ook het bericht van Thijl Sunier en Martijn de Koning over De paradoxale zaak Tariq Ramadan

foto door Tin Green

“Hulde voor uw proefschrift”, luidde de lof die Diana van Bergen kreeg toegezwaaid tijdens de verdediging van haar dissertatie aan de Vrije Universiteit. Op donderdag 25 juni promoveerde Van Bergen op het onderzoek naar het suïcidaal gedrag (zonder dodelijk afloop) bij jonge vrouwen van Hindostaanse, Marokkaanse en Turkse afkomst. Zij wilde weten wat de relatie is tussen hun afkomst en migratie achtergrond. Aanleiding voor het onderzoek waren verontrustende cijfers over relatief hogere zelfmoordpogingen bij Hindostaanse meisjes in vergelijking met Nederlandse seksegenoten. De bekende socioloog Emile Durkheim heeft al in 1897 zijn klassieke studie over zelfmoord gepubliceerd. Hij gaat er van uit dat het aantal zelfmoordcijfers in een samenleving iets zegt over de aard van die samenleving. Mensen die te veel of te weinig gebonden en verbonden zijn, blijken kwetsbaar te zijn voor zelfmoord. Volgens Van Bergen hadden haar respondenten geen goede balans tussen gebondenheid en geborgenheid. Ook tegenwoordig blijken deze theoretische inzichten nog steeds actueel te zijn.

Uit verschillende kwantitatieve gegevens kwam naar voren dat meisjes van Turkse en Hindostaanse afkomst vaker aan zelfmoord denken dan Nederlandse en Marokkaanse jongeren. Risico factoren als een ouder met psychische problemen of een alcohol of drugsprobleem, seksueel en lichamelijk misbruik, of een conflictueuze gezinssituatie zijn bekende redenen voor suïcidaal gedrag, maar konden de etnische verschillen niet verklaren. Het is voor een antropoloog goed om te horen dat het antwoord op deze vraag van de kwalitatieve methoden moesten komen.

Van Bergen heeft onder andere 47 biografische interviews gehouden met jonge vrouwen. Deze levensverhalen hebben haar inzicht gegeven in de betekenisgeving van de problematiek, en hoe meisjes tegen hun eigen situatie aankijken. Maar wat bepaalt nu de verschillen tussen deze groepen? Meisjes blijken weinig inspraak te hebben in de keuze van hun huwelijkspartner, school, werk of over weinig bewegingsvrijheid te beschikken. In 1992 heb ik samen met twee Surinaamse onderzoekers ook al dit soort problemen gesignaleerd bij Marokkaanse, Turkse en Surinaamse wegloopsters. Maar daarom probeer je toch geen zelfmoord te plegen? Er zijn zo veel meisjes die thuis beperkt worden in hun autonomie.

Het onderzoek toont aan dat bij Nederlandse en Hindostaanse jonge vrouwen vooral het gebrek aan gebondenheid en verbondenheid met ouders of familie doorslaggevend is. Hierbij moeten we denken aan jongeren die door hun ouders om allerlei redenen verwaarloosd worden. Marokkaanse en Turkse respondenten hebben daarentegen meer te maken met een te sterke verbondenheid. Dat wil zeggen dat zij te weinig zeggenschap hebben over hun eigen leven, over de strategische levenskeuzen. In het boek zijn hierover indrukwekkende verhalen te lezen, die mij nogal somber stemmen omdat ze zo bekend klinken. We zouden bijna vergeten dat het met de meeste migranten jonge vrouwen goed gaat.

Van Bergens studie is een geslaagd voorbeeld van interdisciplinair onderzoek, waarbij belangrijke sociologische, psychologische en antropologische inzichten bij elkaar zijn gebracht. Sterk vind ik de vergelijking met de Nederlandse jonge vrouwen, hierdoor wordt voorkomen dat migrantengroepen apart worden gezet als exotisch en bijzonder. Tijdens haar verdediging benadrukte Van Bergen dat een vergelijking met migranten vrouwen alleen geldt voor Nederlandse jonge vrouwen uit hetzelfde sociaaleconomische milieu. Dit bleek niet eens zo makkelijk, omdat in de patiënten dossiers geen klasse werd geregistreerd.

De combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve methoden is ook een sterk punt in het onderzoek. Het betekent dat de bevindingen makkelijker gegeneraliseerd kunnen worden. Niettemin was het goed dat tijdens de promotie de vraag werd gesteld waarom wel de beperkingen van de kwalitatieve methode maar niet die van de kwantitatieve methode ter discussie ter discussie staan. Alsof de laatste wel objectief zou zijn.

Door Lenie Brouwer, universitair docent bij de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU). Zij heeft eerder onderzoek gedaan naar Marokkaanse en Turkse meisjes die van huis zijn weggelopen.

Luister naar Diana van Bergen in het radio5 programma Dichtbij Nederland.

Geciteerde boeken

Diana D. van Bergen (2009) Suicidal Behavior of Young Migrant Women in The Netherlands. A Comparitive study of Minority and Majority Women. Amsterdam: Vrije Universiteit.

L. Brouwer, H. Josias en B. Lalmahohed (1992) Andere tijden, andere meiden. Meisjes van Marokkaanse, Turkse, Hindostaanse en Creoolse afkomst die van huis zijn weggelopen. Utrecht: Jan van Arkel.

Zie voor meer informatie de website van Diana van Bergen.

foto: Michell Zappa

Terwijl in het provinciale Nederland een partij de Europese verkiezingen wint die maar één verkiezingsleuze heeft, weg met de islam, laat president Obama in Cairo zien waar het echt om gaat, wie een ware leider is. Obama spreekt met veel respect over de tradities van de islam. Vrijheid betekent voor Obama vrijheid van godsdienst, dus ook van de islam. Vanuit zo’n houding van wederzijds respect kun je ook kritische noten kraken over gevoelige zaken als Irak, Afghanistan, Pakistan, Iran en de Israëlische bezetting. Tegelijkertijd wijst hij ook op het gemeenschappelijk belang van vrede voor alle betrokken partijen. Ik realiseer mij dat een speech van Obama niet alle wereldproblemen kan oplossen, maar hij heeft wel heel stijlvol het tijdperk Bush afgesloten en een nieuwe opening geboden voor onderhandelingen. Wat zou het geweldig zijn als Wilders, en vooral zijn aanhangers, zich meer door dit soort leiderschap lieten inspireren. Misschien zou het dan nog goed komen met het rijke Nederland. Waar blijft de Nederlandse nuchterheid!

Door Lenie Brouwer, universitair docent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie, onder andere gespecialiseerd in migratievraagstukken.

Zie hier voor de volledige speech van Obama.