"Echt Nederlands"

Door Maarten Deprez Keesjemaduraatje reageerde op zijn blog op het bericht Henk en Ingrid ontmaskerd van Jethro Alons. Hij citeert een passage waarin Jethro “Henk en Ingrid” omschrijft als een “symbool voor de doorsnee Nederlander” en besluit daaruit dat het beeld van de PVV-stemmer is verbreed. Henk en Ingrid hebben echter nooit symbool gestaan voor de PVV-stemmer, maar wel voor de veel grotere pool van zogenaamd “autochtone” Nederlanders waaruit de PVV haar electoraat probeert te vissen.

Ik schrijf “zogenaamd autochtoon”, omdat er geen objectieve scheidingslijn bestaat. We zijn allemaal vroeger of later ingeweken. Geen enkele familie is “altijd al” Nederlands geweest. Identiteitsvorming is dus nooit op een rotsvaste waarheid, maar wel op een subjectieve, en dus veranderlijke, werkelijkheid gebaseerd.

Bij identiteitsvormingsprocessen over de hele wereld, zien we ook dat identiteit niet exclusief is of hoeft te zijn: mensen kunnen zich met meerdere groepen tegelijk identificeren.

Het hoeft dan ook niet te verbazen dat de Nederlandse identiteit een betwist, en slechts vaag omlijnd gegeven is. Allerlei mensen rekenen zich tot deze groep of zetten zich er tegen af, en verschillende mensen hebben verschillende opvattingen over hoe de groep eruit ziet en waar de grenzen liggen.

Om maar een voorbeeld te noemen: de heer Wilders heeft relatief recent buitenlands bloed door zijn aderen stromen, maar beschouwt zichzelf graag als een echte Nederlander. Net zo voelen heel wat eerste en latere generaties migranten zich thuis in dit land, en maken ze niet alleen objectief, maar ook naar hun gevoel, en met hen dat van veel andere Nederlanders, deel uit van de bevolking. De moslimvrouwenorganisatie Al Nisa geeft hier een prachtig grafisch voorbeeld van.

Deze groep van Nederlanders is geen groep waarin iedereen iedereen kent. Het is meer een soort idee dat zich via allerlei media verspreidt, waar verschillende mensen op hun manier aan bijdragen en waar verschillende mensen zich mee verbinden. Omdat “de Nederlanders” zo’n brede groep vormen die voornamelijk in onze hoofden bestaat, en waarin we niet iedereen persoonlijk kennen, noemen we dit een “imagined community” – wat overigens enkel een beschrijving van de werkelijkheid is en niets negatief impliceert.

Net als op zoveel plaatsen in de wereld, is er in Nederland dus een voortdurend proces van identiteitsvorming aan de gang, en verschillende (niet alleen politieke) partijen spelen daar op in. Identiteitsvorming is heel normaal en heeft veel goede kanten: mensen voelen zich met elkaar verbonden en vinden steun bij elkaar.

Tegelijkertijd kan identiteitsvorming heel negatieve gevolgen hebben, met name wanneer verschillende groepen identiteits-ideologieën ontwikkelen die hen lijnrecht tegenover elkaar plaatsen zonder mogelijkheid tot overleg. Dat is wat gebeurde tijdens de Tweede Wereldoorlog, en in voormalig Joegoslavië. Ik denk dat we het erover eens zijn dat we dergelijke situaties liever vermijden.

De moeilijkheid is dat dat proces van vijandsvorming een eigen logica heeft, die enkel met veel goedwil aan beide kanten kan worden overwonnen. Wanneer twee willekeurige groepen eenmaal tegenover elkaar staan en ze zich beide bedreigd voelen, gaan ze hun ideologische grenzen verder versterken (ten nadele van de vele individuen die zich niet exclusief tot de ene of de andere groep rekenen), en gaan ze zich verdedigend of zelfs aanvallend opstellen tegenover de andere groep, wat die andere groep weer aanleiding geeft tot vijandig gedrag ten opzichte van de eerste groep. En zo raken groepen, die intern vaak meer verschillen dan onderling, gepolariseerd in verschillende kampen die elkaar steeds meer wantrouwen, en die uiteindelijk zelfs bereid zijn geweld te gebruiken tegen elkaar.

Zo ver is het in Nederland gelukkig nog lang niet gekomen. Veel mensen genieten van de culturele diversiteit, maken nieuwe vrienden over (zoals hierboven uitgelegd “ingebeelde”) culturele grenzen heen, en segregatie-ideologieën worden nog alom betwijfeld en doorbroken. Maar tegelijk leeft er een angst voor het “vreemde” — een angst die door bepaalde mensen verder wordt gecultiveerd.

Naar mijn persoonlijke mening is het dat laatste dat gevaarlijk is, en niet het “vreemde” op zich — de mensen, ideeën, gerechten, muziek, enzovoort — die Nederland binnenkomen (en dat overigens altijd gedaan hebben). Als we er goed mee omgaan, door de tolerantie tentoon te spreiden waar Nederland zo voor bekend staat, kunnen we leren van het nieuwe, kunnen we samen een sterkere, meer diverse en tóch meer samenhangende groep vormen.

Als we echter een sfeer van vijandschap creëren hebben we uitzicht op, om niet meteen aan grootschalig geweld te denken, een verzuurde samenleving waar mensen zich in hun eigen clubje gaan opsluiten en wantrouwig staan tegenover iedere medemens die daar niet toe behoort. Ik ben niet bang voor immigratie, niet bang voor mensen van over de grenzen, niet bang voor de vele nieuwe Nederlanders die me zo vriendelijk ontvangen.

Er zijn problemen, inderdaad, die niet te wijten zijn aan een vaag gegeven als etniciteit, maar aan uitsluiting, een tekort aan kansen, gebrekkige kennis van de Nederlandse taal, en het draconische asielbeleid. Dit zijn problemen die we samen kunnen oplossen, door te praten en als één groep te handelen, of die we, door onze ogen te sluiten en in wij-zij voorstellingen te vervallen, onwillekeurig nog zouden vergroten.

Daarom ben ik zelf niet bang van alles wat vreemd voor me is. Ik ben bang voor de standpunten van Geert Wilders, die verdeeldheid zaaien en tegenstellingen in het leven roepen, voor zijn plannen die me van een groot deel van mijn vriendenkring zouden beroven als ze ten uitvoer zouden worden gebracht.

Ondanks die angst, pleit ik er niet voor dat Wilders zou worden uitgezet. Hij is Nederlander en heeft het recht hier te zijn. Als ik rechtstreeks met hem in gesprek kon gaan, zou ik hem vragen naar de oorsprong van het haatgevoel dat in zijn uitspraken naar buiten spat.Wat hij doet, en de aanhang die hij krijgt, zijn echter niet uitzonderlijk. We hebben het op verschillende momenten in de geschiedenis, en op allerlei plaatsen gezien. Maar er zijn ook voorbeelden van de tegengestelde beweging, waar samenlevingen erin slagen een bredere, overkoepelende identiteit te vormen.

De geschiedenis leert ons ook dat de eerste weg naar wantrouwen, polarisatie, vijandschap, en soms zelfs burgeroorlog en chaos leidt; en de tweede naar een vreedzame samenleving waarin iedereen kansen krijgt, waar mensen elkaar respecteren in hun verschillen, en waar de diversiteit aan ideeën en gewoonten de samenleving verrijkt en sterker maakt.

We hoeven onze ogen niet te sluiten. We hoeven de kortzichtige impuls van het moment niet te volgen, en we kunnen leren uit het verleden. Als samenleving hebben we de keuze: de krachten bundelen, of in verdeeldheid vervallen. Dat een deel van de bevolking het tweede kiest, is verontrustend, maar niet helemaal verwonderlijk. We hebben het eerder gezien. Maar het is niet de richting die ik uit wil.

Maarten Deprez is student Culturele Antropologie aan de Vrije Universiteit. Zie ook zijn eerdere berichten.

Door Maarten Deprez Hier pik ik de draad weer op die ik twee weken geleden heb laten rusten. In dezelfde exotiserende stijl ga ik verder met de beschrijving van de “bijeenkomst” die ik bijwoon in het “grote huis” aan de rand van Amsterdam. Hoewel ik ondertussen al meer dan een jaar “participerende geobserveerd” heb in deze setting, is dit de eerste keer dat ik zulke systematische, gedetailleerde fieldnotes produceer — in totaal vier bladzijden in de compacte, onleesbare stijl waarvoor ik bekend sta onder mijn medestudenten —, en misschien ook wel de eerste keer dat ik me zó erg amuseer dat ik het niet kan helpen dat mijn binnenpretjes soms buitenpretjes worden…

Samen met vier andere mensen ga ik het afgescheiden compartiment van het gebouw binnen, waar de activiteit zal plaatsvinden. Het lijkt wel of alles rechthoekig is. De ruimte heeft een rechthoekig grondplan, wordt omgeven door vier rechthoekige muren, en is bedekt met een rechthoekig, volledig horizontaal gelegen dak. In feite bevinden we ons aan de binnenkant van een holle balk. Het vlak tegenover de deuropening is bekleed met slordig opgehangen tapijten; de andere wanden zijn in steen opgetrokken.

Loodrecht op de wand waar de deuropening zich bevindt, zijn een aantal rijen planken opgezet in een intrigerend quasi‑regelmatig patroon. Het geheel vormt een ingenieuze constructie die bijna de hele ruimte vult. Elke rij bestaat uit een grote verticale plank over de hele lengte, met een smallere horizontale plaat er bovenop bevestigd, uitstekend aan één kant, en aan de andere kant individuele tweetallen planken — telkens een grote en een kleine — er zijdelings tegenaan gehangen. De laatste rij aan de linkerkant mist echter het horizontale vlak, en bij de meest rechtse rij ontbreken de twee verticale planken. Verder rechts staan twee altaren, eentje laag en breed, het andere hoger en smaller, en tegen de rechtse muur hangen twee grote groene platen bevuild met kalkvlekken en ‑strepen die mogelijk een magische betekenis hebben.

Ondertussen stromen langzaamaan meer mensen binnen. De klederdracht is beslist bont te noemen, en de meesten dragen een stoffen buidel bij zich. Sommigen dragen een sieraad bestaande uit een draad met een bolletje eraan, dat in het oor vastgeduwd wordt zodat de draad naar beneden bungelt. Behalve gesprekken in het inheemse dialect, herken  ik  ook woorden in het iŋliʃ (weergegeven in het Internationaal Fonetisch Alfabet) — een taal die me gelukkig niet geheel onbekend in de oren klinkt.

Ik zie dat sommige mensen aarzelend blijven staan, terwijl anderen zich tussen de rijen planken begeven, vervolgens de kleine verticale vlakken tot horizontale stand ombuigen, en een bijzondere, ietwat groteske houding aannemen: ze zetten hun achterwerk op het kleine vlak, plaatsen hun benen in een hoek, en leunen achterover tegen het grotere vlak. Enkelen van hen toveren vanuit deze houding allerlei attributen te voorschijn uit hun buidels en spreiden ze uit op het vlak voor zich. Meteen wordt duidelijk waarom aan de rechterkant een extra vlak geplaatst is. Als participerend observant probeer ik hen na te volgen, maar krijg al snel last van rugpijn. Het gaat ongetwijfeld om een werktuig voor zelfkastijding, waarmee de adept, door het verduren van een lichte pijn, tot dieper inzicht komt.

Terwijl nieuwe mensen blijven binnendruppelen, alleen of in kleine groepjes, merk ik een man op — laten we hem voor het gemak “Freek” noemen — die zich afwijkend gedraagt. Hij lijkt ouder dan de meeste, over het algemeen jeugdige deelnemers. Enkele mensen, waaronder ikzelf, begroeten hem; sommigen gebruiken zijn voornaam, terwijl anderen hem als “meneer Colombijn” aanspreken — een onmiskenbare verwijzing naar het gevleugelde diertje dat symbool staat voor vrede, vrijheid en liefde. Later zal duidelijk worden dat hij daadwerkelijk de leider is van de congregatie.

Tegen de verwachtingen in, blijft Freek met zijn gezicht naar zijn volgelingen staan. Net als hen begint hij een aantal spullen uit te laden, die hij uitstalt op het lage altaar voor zich. Vervolgens loopt hij even heen en weer, blijft voor het hoge altaar staan, maakt een aantal magische gebaren en staart naar een rechthoekig voorwerp dat me eerder al opgevallen was vanwege de onverklaarbare aantrekkingskracht die het op me uitoefent.

Plotseling komt op de muur voor me, onder begeleiding van een angstaanjagend lawaai dat niettemin een vaag déjà‑vu gevoel oproept, een blauwachtig, flikkerend licht tevoorschijn — een verschijning die, je zal het niet geloven, alweer rechthoekig van vorm is. Uiterst stresserend, de hoekigheid van deze micro‑cosmos. Hoewel de contouren van het schijnsel constant blijven, varieert de inhoud in kleur en vorm. Na een tijdje verschijnen symbolen die ik als Latijnse schrifttekens herken. “The environment”, ontcijfer ik.

Ondertussen probeert een jongedame die zich naast me in het marteltuig heeft gewrongen, (in het neːdərlɑnds) een gesprek met me aan te knopen. Wanneer ik haar uitleg waar ik mee bezig ben, vraagt ze me op te schrijven dat ze een goeie student is. Ze geeft me een van die met zwarte inscriptie ontsierde schijfjes boom die alom als relikwieën circuleren in dit koninginnerijk, en vraagt me het te lezen — een kans om extra informatie te vergaren voor mijn onderzoek, die ik uiteraard (letterlijk) met beide handen (maar slechts met een half oog) aanneem.

Freek wrijft ondertussen een voorwerp over de linkse groene plaat om de kalk over de hele oppervlakte te verspreiden. Wanneer hij daarmee klaar is, keert hij zich naar de verzamelde gemeenschap en verstart een ogenblik voor hij, op een nauwelijks overtuigende beveltoon, stamelt: “aɪ wəd laɪk tʊ stɑɹt”. Zijn commando is nog niet uitgesproken of het geroezemoes begint langzaamaan te verstommen. Kennelijk is hij een figuur met autoriteit. Mijn tijdsdoosje (dat enkele eenheden voor is op de andere) geeft “11:08” aan. De frequentie waarmee nieuwe gelovigen toekomen is ondertussen sterk teruggelopen, en Freek sluit de deuropening af met een houten plank.

Vanaf nu krijgt het hele gebeuren, afgezien van een kleine opstand halverwege, iets monotoons. Misschien dienen de marteltuigen wel om de toeschouwers wakker te houden — iets waar ze kennelijk niet geheel in slagen. Het zij gezegd dat ik, ware het het niet dat uw en mijn aandachtsspanne beperkt zijn, uren zou kunnen doorgaan met een gedetailleerde beschrijving van alles wat ik kon registreren; maar aangezien ik denk dat de belangrijkste punten reeds duidelijk naar voren gekomen zijn, zou ik willen afsluiten met een korte analyse van Freeks discours — want vanaf dit moment is hij het die, in een wonderlijk samenspel met de geestesverschijning op de muur, de show steelt.

En een getalenteerd sjamaan, een meester van het ritueel, is hij zeker. Hij staat dan ook bekend als een goede “docent”. Begeleid door occasioneel onderdrukt gekuch en nu en dan een gefluisterde opmerking van zijn aanhangers, voert hij een gecompliceerd ritueel uit, met een uitgekiende choreografie — in feite een studieonderwerp op zich — die niettemin ruimte laat voor de nodige improvisatie.

Toch is het vooral zijn fijnzinnige retoriek — allemaal in het iŋliʃ — die de deelnemers imponeert. Om de schrik erin te krijgen, begint hij met een verwijzing naar een soort dag des oordeels die ekzem wordt genoemd. Wat volgt is één langgerekte donderpreek waarin hij wijst op de eindigheid van onze natuurlijke hulpbronnen en, inspelend op het schuldgevoel van de toehoorders, oproept tot matigheid wat consumptie betreft, maar ook, in tegenstelling tot katholieke priesters, in het maken van nakomelingen. Om de gevoelsmatige afstand tussen hemzelf en de gelovigen te verkleinen, bekent hij dat hij op dat laatste punt gezondigd heeft: zijn gezin telt meer dan twee kinderen, en draagt dus bij aan de overbevolking. Ook laat hij ruimte voor vragen en twijfels, die hij vervolgens probeert weg te nemen.

Na de bijeenkomst zit ik met de vraag hoe het nu verder moet met mijn onderzoek. Ik heb het gevoel heel wat te weten te zijn gekomen — en hoop dat de lezer daar een deel van heeft opgepikt —, maar mis tegelijk een stuk theoretische basis. Misschien bestaat er wel eerder werk dat me houvast kan bieden. Dat zal dan ook mijn volgende stap zijn: ik ga op zoek naar literatuur. Wordt vervolgd.

Maarten Deprez is student Sociale en Culturele Antropologie aan de Vrije Universiteit. Dit artikel is een vervolg op zijn beschrijving van Amsterdam.

Aangezien antropologen veel waarde hechten aan de context, begin ik mijn onderzoek met een verkenningstocht door Amsterdam en de Vrije Universiteit. In de stijl van Horace Mitchell Miners beschrijving van lichaamsgerelateerde rituelen onder de Nacirema (hint: lees de naam van de stam achterstevoren), probeer ik me zoveel mogelijk te verbazen over het vanzelfsprekende — als een nietsvermoedende plattelandsbelg, laten we zeggen, die plotseling in de grote Nederlandse stad wordt gedropt en verdwaasd de totaal onbekende omgeving probeert te interpreteren. Kan je volgen? Indien nodig helpen de links je op weg. Hier gaan we…

Op een mooie, druilerige regendag, zo typerend voor het lokale klimaat, loop ik aan de rand van de nederzetting in de richting waar in de vroege namiddag de zon hoort te staan, hoewel de middag op dit moment nog moet komen en de zon verstoppertje speelt in de mistige hemel. Enkele weinig spraakzame reizigers, al dan niet op magere paardachtige wezens gezeten, houden me on‑gezelschap terwijl ik me een weg baan door velden bedekt met een laag steenmulch in erg regelmatige vorm, en me verbaas over de primitiviteit van de Amsterdamse landbouwtechniek. Afgezien van grassoorten met zeer lage, en moeilijk te verwerken opbrengst, vallen er nauwelijks eetbare gewassen te bespeuren, en het weinige dat er groeit, blijft ongelooflijk schraal en lilliputterig klein. Vermoedelijk is de ontoereikende voedselproductie de belangrijkste reden waarom veel Amsterdammers er zo onderkomen, zo bleekjes uitzien.

Dat niet alle bewoners zo zwak zijn, heeft ongetwijfeld te maken met machtsverschillen en de ongelijke verdeling van bestaansmiddelen die er een gevolg van is. Het is echter overduidelijk dat het Amsterdamse ras, naast deze sociaal geïnduceerde verscheidenheid, ook een grote genetische variëteit bezit. Dat doet vermoeden dat het hier om een exogame, of minstens niet strict endogame samenleving gaat — een samenleving waarin mensen hun partner(s) zoeken buiten de eigen stam en dus telkens nieuw genetisch materiaal verwerven. Een andere factor is de losse seksuele moraal, die op bepaalde plaatsen wel zéér expliciet tot uiting komt.

Verder merk ik verbaasd op dat de inboorlingen tot op zekere hoogte geletterd zijn. Publieke opschriften zijn alomtegenwoordig en lijken als statussymbool te dienen. Meestal wordt het Latijnse schrift gebruikt, hoewel niet consequent en soms van bedroevende kalligrafische kwaliteit. Ook de kookkunst laat te wensen over, al gebiedt de eerlijkheid me te vermelden dat het niet overal zo slecht gesteld is, en dat het gerecht “kaas”, bijvoorbeeld, waarvoor de stam der Nederlanders bekend staat, me wel bevalt. Wanneer ik een werkplaats passeer waar volgens het opschrift “koffie” bereid wordt, drijven me echter, in plaats van de heerlijke geuren waar ik me al op verheugde, misselijkmakende walmen tegemoet die beslist niet gezond kunnen zijn.

Even later schrik ik op uit mijn overpeinzingen over het gebrek aan beschaving en ontwikkeling, wanneer ik me bewust wordt van de glimmende, mensenetende roofdieren die hier kennelijk op de paden tussen de velden, waar de grijze en zwarte rotsbodem zichtbaar wordt, worden gekweekt. In tegenstelling tot de Amsterdamse mensen ervaren deze dieren duidelijk geen voedselschaarste, want in plaats van hun prooi meteen te verorberen, laten ze hem langdurig in leven om er, als een kat met een muis, lugubere spelletjes mee te spelen. Uit een gevoel van morele verplichting, dat het nipt wint van mijn angst, waag ik me in de buurt van een van deze afschrikwekkende stinkende mormels, en schop het bont en blauw tot het zijn arme slachtoffer loslaat. Die laatste — begrijpelijkerwijze niet bijzonder goedgemutst na zijn hachelijke avontuur — toont zich echter zó ondankbaar dat hij me, als ik het niet op een lopen had gezet, vast in elkaar had geslagen.

Maar ik ben niet hierheen gekomen om de lokale fauna en flora te bestuderen, en het landbouwsysteem, de lokale keuken en de sociale organisatie zullen tot een volgende gelegenheid moeten wachten, want vandaag ben ik van plan een bijeenkomst te bezoeken in het reusachtige huis dat ik nu, buiten adem van het rennen, voor me zie opdoemen. De esthetische waarde ervan ontgaat me volkomen, maar afgezien daarvan moet ik toegeven dat de Amsterdammers kundige bouwmeesters zijn, die mastodontische constructies kunnen opzetten uit niet meer dan blokken steen, zonder balken, huiden of beenderen.

Wanneer ik het huis binnenga, merk ik dat er niet alleen verticale binnenmuren zijn aangebracht, maar dat het zicht ook in de hoogte belemmerd wordt door een horizontaal platform. De menselijke stroom volgend, duw ik de plankvormige afsluiting van een deurgat opzij, om me toegang te verschaffen tot een opeenvolging van op elkaar gestapelde balkjes, telkens een beetje hoger, die toelaten de hogere platformen te bereiken. Na driehonderd van dergelijke balkjes te zijn opgeklommen, kom ik uiteindelijk op het op één na hoogste platform. Er doen verhalen de ronde over vliegende bakjes waarin je de klim, na een lange wachttijd, zonder enige inspanning kan voltooien, maar dat durf ik niet te proberen. Bovendien werkt magie niet wanneer je er niet in gelooft.

Van daarboven kan je, doorheen de muren van gebakken zand, bijna het hele dorp Amsterdam — misschien wel honderdmaal zo groot als het mijne — overzien. Wat opvalt als je het allesoverheersende gevoel van chaos even opzij schuift, zijn de onmiskenbare Pueblo‑invloeden die, zij het in een veel minder ontwikkelde vorm dan in de zuidelijk Noord-Amerikaanse mesa’s, tot uiting komen in de op elkaar gestapelde huizen en de kleurrijke ladders die hier en daar de lucht insteken. In de verte is een nest te zien van lawaaierige, glinsterende vogels die schijnbaar bewegingsloos door de lucht zweven.

Hoe betoverend het uitzicht ook is, het doosje dat ik heb meegebracht om me het lokale tijdsgevoel eigen te maken, geeft aan dat de bijeenkomst op het punt staat te beginnen. Amsterdammers zijn haastig van natuur, en ik wil de aankomst van de eerste bezoekers niet missen. Ik begeef me dus naar de afgesloten rechthoekige ruimte, pretentieus aangegeven met een teken op de muur. Wat er binnen gebeurt, krijg je volgende week te lezen.

Maarten Deprez is student Sociale en Culturele Antropologie aan de Vrije Universiteit.

By Maarten Deprez

Now that the Christmas and New Year fuss and feasting are over, yet the events still lie fresh in our memory, it is a good time to look back and reflect. One fun and rewarding, though at times somewhat unsettling way to do so, is to take a look at what other people do and then I mean not merely your neighbour (unless he or she had a really interesting party), but people at a greater cultural distance. For maximal effect, I propose to go far beyond the usual “What did you do for Christmas/New Year?” question to friends and colleagues, to read a classical account from anthropologist Richard Borshay Lee, on how he celebrated Christmas with Kalahari Bushmen.

Lee’s article belongs squarely in the genre of “cross-cultural misunderstandings with happy ending and lessons learned”  a kind of story anthropologists like to tell. Probably because it makes them feel important, even if they come out as the clown, and allows them to say, as an identity-building wink to fellow anthropologists and an eye-opener to non-anthropological friends: “See, things are not always as they seem to be. Our everyday assumptions, however natural we might think they are, may not be valid for every human being.” These stories aim to show cultural variation, at the same time as they explain, make more comprehensible, what at first seems strange. Misunderstandings during anthropological fieldwork are thus a double blessing, for, properly resolved, they can bring deeper understanding, and back home, they make for especially fascinating and revealing stories, effective in bringing this understanding to others.

While I am not going to repeat Lee’s story here  - for the real thing, you should read the article – I will, partly as a teaser, partly for the sake of discussion, lift a tip of the veil. Lee, who was living among a group of !Kung (the exclamation mark represents a particular click sound) at Christmas time some forty years ago, decided to show his gratitude to the people who had been his informants for nearly one year, by buying an ox to make a big feast. The villagers, however, did not seem grateful at all, but instead laughed at him and ridiculed his gift.

As Lee came to understand, after a period of anxiety, the treatment he fell victim to, was by no means exclusively reserved for anthropologists or, even worse, for himself in person; it was, by contrast, the Bushmen’s usual way of dealing with someone who caught a big animal to be shared with the community. They do this to preserve unity and collaboration, by preventing a successful hunter from becoming too proud and self-confident. Lee says: “As I read it, their message was this: There are no totally generous acts. All “acts” have an element of calculation.”

How about your presents during the past holiday season? When you give, do you expect something – material or immaterial – in return? When you receive, do you feel obliged to do something back – perhaps, to begin with, to show gratitude?

Maarten Deprez is student Social and Cultural  Anthropology.  His last post was about the Afghan ritual game of ‘Egg Fighting’. For his earlier posts click on his name tagged below.

It sounds more spectacular than it is, but it’s fun anyway: the Afghan/Pakistan custom of “fighting” with eggs during the three day Eid festival. At the end of Ramadan, during Eid ul‑Fitr, an Afghan friend told me about this, and after a fruitless attempt to find a YouTube video on the subject, we decided to make our own. Under guidance of this friend annex Hollywoodologist, who not only wrote the script, but also took on the roles of director, cameraman and sound technician — all this with consumer electronics and amateur actors — the various scenes were recorded; and it was entirely due to my reluctance to do the editing, with which I had no prior experience, that it was not published earlier. But now that it has regained it’s relevance, as a second Eid, Eid al‑adha, has arrived, I took courage to finish the task.

The video tells the story of an Eid party, and it’s only around the 4th minute that the “fighting” is about to begin — so, hold on! It also shows what anthropological fieldwork (I think it’s not too difficult to identify the anthropologist) can be like (and that it can be quite fun!); that is, if I’d invent a good “after the fact” research question. By the way, some beautiful real fieldwork video’s are to follow.

Of course, the game is something you can try at home. (Just make sure to cook the eggs before crashing them together.) As you can see in the beginning of the video, the designs on the eggs are made by covering some parts with pieces of tape before the coloring. Oh, and in case you wonder how to get the colors: the eggs (white eggs work best) were cooked with red yeast rice (sold in Asian supermarkets) for red, Peruvian Purple potatoes (probably only available through home cultivation) for a light purple color, turmeric for yellow, and onion peelings for brown‒red. Use your own imagination for more colors.

During the game, the players test the eggs by tapping them with their teeth, and after selecting a supposedly good one, hit the egg of an opponent — either the more pointed ends or the blunt sides together. The one whose egg breaks, loses; the winner tries his egg’s luck with another player. Every egg can thus be played twice — on both sides —, and when the game is over, they’re still good to eat. Enjoy!

Maarten Deprez is student Sociale en Culturele Antropologie.

Je ziet hem niet, maar hij is er wel! (foto: Khem)

Door Maarten Deprez

Voorbije week kwam ik laattijdig op het college Anthropology of Religion (waarvoor nogmaals mijn verontschuldigingen aan de docenten Mattijs van de Port en Daan Beekers). Nu is het niet de eerste keer dat me zoiets overkomt, maar vertragingen van meer dan een kwartier, zoals deze keer, zijn bij mij uiterst zeldzaam. Daarmee doe ik het nog steeds veel beter dan de NS .   Desondanks houdt het voorval me nu al dagenlang uit mijn slaap. Vandaar dat ik, bij wijze van therapie, in dit artikeltje wil proberen te begrijpen wat erachter zat. Ik dacht op tijd vertrokken te zijn en kan me niet herinneren dat ik onderweg ergens opgehouden werd. Onverklaarbaar als het is, sluit het gebeurde perfect aan bij het onderwerp van Mattijs’ fascinerende college — vakkundig geillustreerd met passende en soms erg humoristische verhalen uit zijn rijke veldwerkervaring in Brazilië — over “the absent”, over wat “beyond explanation” is.

Het bijzondere aan het college begon overigens al eerder: bij de literatuur. Een van de teksten, een klassieker uit 1902 over wat “de religieuze ervaring” inhoudt, bracht me, terwijl ik hem in de trein naar België (vertrokken met een half uur vertraging) aan het lezen was, zodanig in trance door de herkenbaarheid van bepaalde getuigenissen over het transcendente, dat ik bijna vergat in Antwerpen uit te stappen.

En er is meer: Mattijs sprak over het geloof in geesten, goden en andere buitengewone wezens en verschijnselen. Gecombineerd met het gegeven dat ik onderweg naar de universiteit meestal, in mijn overpeinzingen, het mentale gezelschap van de muzen — die heerlijk inspirerende, doch onzichtbare invloeden — geniet, doet dat de verdenking rijzen dat de wereld van het bovennatuurlijke, wakkergeschud door alle aandacht, wel eens de verklaring zou kunnen vormen voor mijn onverklaarbare vertraging.

“Maarreuh, wacht eens even…”, hoor ik je, samen met mijn innerlijke criticus, protesteren. “Geesten bestaan toch niet?” Nee, natuurlijk niet. (Hoe dom!) Of… zou er toch iets iets inzitten? Hoor ‘ns: als antropoloog kan ik me niet permitteren de ervaringen die Mattijs’ informanten en zoveel andere mensen tot in het diepst van hun ziel raken, respectloos af te doen als klinkklare onzin.

Zeker, we zouden ze kunnen verklaren vanuit hun sociale of psychologische functie en geloven dat daarmee de kous af is; maar dan missen we een belangrijk element. Ongeacht wat we zelf geloven, moeten we erkennen dat dergelijke ervaringen voor de betrokkenen zelf doortrokken zijn van een maar al te werkelijk gevoel van werkelijkheid, dat ze een reële invloed uitoefenen op hun denkwereld en onmiskenbaar aanzetten tot concrete handelingen. Antropologen moeten daarom de irrationele angst voor het irrationele opzijzetten en zich inleven in — zich laten betoveren door — de wereld van hun informanten — niet noodzakelijk om te geloven wat zij geloven, maar om diepgaand te begrijpen wat hen drijft.

Bovendien lijken de ijsbergen van sociaal‐wetenschappelijke twijfel aan de rationaliteit van de zogenaamd rationele westerse mens — waarvan Freuds ideeën over het onderbewuste, Marx’ warenfetisjisme en Webers geest van het kapitalisme slechts het topje vormen — geen last te hebben van de opwarming van het klimaat. En wat te denken van het idee dat kapitaal zichzelf voortplant, van het geloof in een eindeloos verder groeiende economie op een eindige aarde?

Wat geörganiseerde vormen van religie betreft, beweren mijn meer ervaren collega’s zelfs dat de oppervlakkige observatie dat die, na Nietzsches Godsmoord, aan het uitsterven is, slechts een misinterpretatie is van de onderliggende, ingrijpende veranderingen die plaatsvinden op het gebied van de spirituele disciplines. Terwijl de kerken leegstromen, maken nieuwe, over het algemeen meer ervaringsgerichte, religieuze bewegingen opgang.

Welke implicaties heeft dit alles voor mijn verhaal? Als we de verschillende elementen — het bestaan van geloof in bovennatuurlijke wezens, de antropologiche plicht om zich in te leven in de belevingswereld van anderen, en de bewijzen voor de irrationaliteit van de westerse mens — samenbrengen, en ik bovendien het feit dat de antropologie al lang van een statisch en afgebakend beeld van “cultuur” is afgestapt, aangrijp om mijn eigen stukje cultuur te claimen, kunnen we niet anders dan besluiten dat mijn docenten en ikzelf de deontologische plicht hebben me te geloven als ik hen en mezelf wijsmaak dat een milde spoorweggeest me in bezit genomen had. Benieuwd of de NS me een even originele, al is het misschien geen echt geloofwaardige, verklaring op de mouw kan spelden.

Maarten Deprez is tweedejaars student Sociale en Culturele Antropologie. Eerdere berichten van Maarten Deprez op Standplaatswereld gingen over:
De mate: eendracht in een beker ; vasten en over Pig power

Door Maarten Deprez

Deze zomer, op het internationale Esperanto-Jongerencongres, liet Alvaro, een Braziliaanse appartementsgenoot, me mate (niet te verwarren met het Engelse werkwoord) proeven. Ik kende mate als een thee‑achtige, maar erg bittere, drank, waarschijnlijk op een verkeerde manier gebrouwen van het groene kruid, yerba mate, dat een kennis eens voor me had gevonden in een Antwerps natuurwinkeltje.

Al had ik de hoop nog niet helemaal opgegeven er, met veel oefenen, aan gewend te raken en ooit met plezier aan het traditionele metalen rietje, de bomba of bombilla, te zuigen, toch stond het glazen potje met een restje kruid me al meer dan een jaar uit te lachen omdat ik de moed niet kon opbrengen het nog eens te proberen. Het was dan ook met een angstig voorgevoel dat ik, deze keer, een eerste slokje nam.

Dat slokje bleek een aangename verrassing te zijn, een nog steeds lichtjes bitter, maar drinkbaar en, eerlijk gezegd, zelfs lekker vocht dat mijn keel kwam binnenstromen. Bovendien viel er nog heel wat meer te ontdekken rond dit goddelijke drankje, dat het middelpunt vormt van een fascinerend stukje Zuid‑Amerikaanse cultuur.

Als nationale drank van Argentinië, Paraguay en Uruguay,  die ook in omliggende landen gedronken wordt, is mate alomtegenwoordig in die regio. Buiten Zuid‑Amerika blijft het iets bijzonders, hoewel het — vooral onder mensen die op zoek zijn naar gezonde voeding — niet geheel onbekend is in Europa en de VS. (Via google stoot je bijvoorbeeld op verhitte debatten over het al dan niet bestaan van een stof mateïne, verschillend van cafeïne.)

Die relatieve onbekendheid bracht Alvaro ertoe om mate, en bijvoorbeeld geen koffie, mee te brengen om zijn land voor te stellen tijdens het cultuurfestival in het centrum van de stad. Als autodidactische etnobotanist wist ik al het een en ander over het gebruik van de Ilex paraguariensis — de aan hulst verwante struik waarvan yerba mate geplukt wordt —, maar de antropoloog in me bleef doorvragen. Terwijl ik Alvaro hielp, ter voorbereiding van dat festival, de mate klaar te maken, vertelde hij me, in zijn Esperanto met aanstekelijk Braziliaans‑Portugees accent, over het belang van mate in Brazilië en omstreken.

Net als koffie en thee in Europa, Azië en de VS, fungeert mate in Zuid-Amerika als smeermiddel voor sociaal contact. In tegenstelling tot koffie‑ of theekopjes echter, is er van de cuia, de kalebas waaruit mate gedronken wordt, in elk huis of elke kantoorruimte slechts één exemplaar aanwezig. Wanneer mensen samenkomen, vult de gastheer die cuia met yerba mate, plaatst de bombilla erin, giet er heet water overheen, en drinkt, als een gebaar van goedwil, de eerste en nog niet optimale mate. Vervolgens biedt hij de cuia om beurt aan elk van de aanwezigen aan, ondertussen telkens heet water bijschenkend. Ondanks de afkeer om samen uit hetzelfde water te drinken — wie de kalebas aanneemt, dient ze daarom, volgens de regels van de beleefdheid, tot de bodem leeg te zuigen — drinken allen mate, uit hetzelfde kruid getrokken, in één cuia.

Een Braziliaanse antropoloog aan de VU, João, die zo vriendelijk was me bijkomende informatie en materiaal voor de foto ter beschikking te stellen, herinnerde zich hoe zijn grootmoeder de familie elke dag rond drie of vier uur ‘s namiddags bijeen riep om mate te drinken en wat zoets te eten. Het mate‑drinken blijft echter niet beperkt tot het traditionele ritueel, en is alleszins met de tijd meegegaan. Tegenwoordig is er mate in builtjes te koop om in je eentje te drinken; naar het schijnt kan je kinderen met een thermosfles en een cuia onder de arm naar school zien gaan; en João vertelde zelfs over openbare cuia’s aan een Braziliaanse universiteit. Alvaro, tenslotte, schonk de mate aan de bezoekers van zijn Braziliaanse kraampje in de vorm van een frisdrank zoals die verkocht wordt op Braziliaanse stranden — gekoeld, met citroensap en voldoende suiker om teleurstellingen te voorkomen. Dat laatste is een verrassende (of niet zo verrassende) analogie van de ons welbekende ijsthee.

Verankerd in oude zowel als nieuwe gewoonten, blijft mate onontbeerlijk in grote delen van Zuid‑Amerika.  De Spaanse, Portugese en andere nieuwkomers zijn, ondanks hun afkeer van de voor‑Columbiaanse bewoners net zo gek op het drankje dat ze van hen leerden kennen. Niet alleen op micro‑niveau brengt mate mensen samen; het is ook, ondanks alle verdeeldheid, een nationaal en Zuid‑Amerikaans symbool dat verschillende landen en verschillende bevolkingsgroepen, als het hen niet verenigt, op zijn minst met elkaar delen.

Maarten Deprez is student Sociale en Culturele Antropologie aan de VU.

Door Maarten Deprez

Zoals aangekondigd, volgt hier een update over mijn Ramadan-belevenissen. Begin september ben ik van anti-participerende observatie overgegaan op het van dichtbij meeleven met mijn Islamitische buurtgenoten hier in Amsterdam West, die mijn experiment over het algemeen erg positief ontvangen. Een Turkse verkoper, bijvoorbeeld, was zo enthousiast dat hij me korting gaf toen ik dadels wilde kopen en het exemplaar weigerde dat hij me toestak om te proberen. “Dan proef je hoe avondeten echt smaakt”, merkte hij op.

Aan dat avondeten komen we pas later toe, want in dit bericht neem ik je mee, vanaf heel vroeg ‘s ochtends, naar de theorie en praktijk van een typische Ramadan-dag. Mijn eigen ervaringen zal ik daartoe aanvullen met die van een Marokkaanse medestudente, Amal, die verslag uitbrengt vanuit de ervaring in haar familie. Om vier uur ‘s nachts opstaan… 

…de eerste dagen kon ik het niet opbrengen, maar dankzij de sociale energie in mijn woonbuurt, lukt het nu wel. Het is trouwens niet zo’n slecht idee van God om zijn mensen op dit onmenselijk uur te wekken, want als je, in navolging van de Profeet, wat eet ‘s morgens, sta je de rest van de dag wat steviger op je benen.

Ook het gezin van Amal wordt (half)wakker, neemt een klein ontbijt van thee en broodjes — waarbij de slaperigheid meestal groter is dan de behoefte aan voedsel —, en kruipt, na het tandenpoetsen, weer lekker in bed voor een kort vervolg van de nacht.

Behalve dat er niet wordt gegeten en gedronken en er nog een aantal taboes gerespecteerd worden, is er weinig nieuws onder de zon. Het verlichte deel van de dag verloopt grotendeels zoals andere dagen, al zorgen het voedsel- en slaapgebrek soms voor een energieloos of slaperig gevoel.

Aan de positieve kant maakt het vasten een mens rustiger en geduldiger, en is Ramadan, bovenal, een maand waarin moslims zich meer dan anders op het geloof concentreren. Mijn huisgenoten houden zich strikter aan de vijf dagelijkse gebedstijden, er vallen meer hoofddoeken te bespeuren in het straatbeeld, en op publieke plaatsen laat het zich merken dat het betonen van hulpvaardigheid — altijd een islamitische deugd — in deze tijd extra hoog aangeschreven staat.

‘s Avond begint de keuken te gonzen van activiteit, om tegen etenstijd — momenteel even na acht uur — allerlei gerechten af te leveren. Alvorens de vasten te verbreken met een dadel en, op z’n Marokkaans, lauwe melk of, op z’n Afghaans, een glas water, wordt een Islamitische smeekbede, een dua, gericht aan Allah, waarin hem wordt gevraagd de vasten te accepteren — een overgangsmarkering die ik instinctief miste toen me nog geen deskundige gidsen ter beschikking stonden.

Vervolgens vallen we — in feite niet te uitbundig, op een lege maag — aan op het hoofdmaal. Bij Amal staat de Marokkaanse soep harira steevast als eerste op het menu, gevolgd door lichte hapjes als pannenkoeken, thee, melk en sap, gemengd met geestelijk voedsel — live­beelden van het avondgebed in Mekka — dat door een op de achtergrond spelende Saoedische televisiezender tot Amsterdam gebracht wordt. Bij mij thuis wordt de destarchan (het tafellaken) gevuld met de gewone (vaak stevige) Afghaanse warme gerechten, maar dan — zelfs als er geen bezoek is — met meer variatie, ondanks het uitblijven van de in Afghanistan gebruikelijke gerechtenuitwisselingen.

Wanneer het eten achter de kiezen is, volgt men, thuis of in de moskee, het voorbeeld van de Mekka’ers. Tijdens het collectieve gebed is de samenhorigheid nu heel groot, omdat iedereen met hetzelfde bezig is.

Tegen de tijd dat dat achter de rug is, is het helemaal donker geworden, en drink ik met mijn Afghaanse vrienden, onder studie- of andere activiteiten, groene thee en knabbelen we gedroogde vruchten. Ondanks de energie-opstoot van het eten, doen we ons best om op tijd te gaan slapen, want de volgende ochtend is het weer vroeg dag.

Tot aan het Suikerfeest op 20 september blijven de dagen ongeveer verlopen zoals hierboven beschreven, maar kijk volgende week ook uit naar nieuwe berichten, want vier van mijn eerstejaars medestudenten hebben beloofd verslag te doen van de publieke Iftar-maaltijd waaraan ze zullen deelnemen.

Maarten Deprez is student Sociale en Culturele Antropologie aan de VU.

De auteur schreef eerder voor dit weblog over het begin van de ramadan en globalisering en ziekten.

Voor achtergrondinformatie over de ramadan kun je je richten tot het uitstekende werk van antropologe Marjo Buitelaar: Vasten en feesten in Marokko en Islam en het dagelijks leven.

afbeelding: topshampatti

Door Maarten Deprez Het zou wel erg ongepast zijn om — temidden van een varkensgriepepidemie en onder de dreiging van het dodelijke vogelgriepvirus — de weldaden van besmettelijke ziekten te verkondigen. Dat zal ik dan ook niet letterlijk doen; wel wil ik je laten zien welke bijzondere rol deze ziekten hebben gespeeld in het verloop van de geschiedenis, en wat een ommekeer het is, historisch gezien, dat de griepepidemie die zich nu over de wereld verspreidt net op de Amerikaanse landmassa ontstaan is.

Laten we, met Jared Diamonds razend interessante bestseller “Guns, Germs and Steel” in de hand, nagaan op welke manier epidemische ziekten doorheen de tijd hebben ingegrepen in het menselijk bestaan. De opkomst van de landbouw, die voor het eerst voldoende grote bevolkingsdichtheden mogelijk maakte om uiterst besmettelijke en snelwerkende ziekten in omloop te houden, was daarin een mijlpaal, en de veeteelt, die omstreeks dezelfde tijd opdook, vormde een belangrijke bron van infectieziekten. Ziekten die lang daarvoor in sociale dieren, zoals de voorouders van koeien, schapen, geiten, varkens en kippen, tot bloei waren gekomen, konden nu, al dan niet met een kleine aanpassing, overgaan op mensen die intensief met hen in contact kwamen. Alsof de griep niet volstond, hebben we van onze huisdieren nóg een hele reeks ziekten ten geschenke gekregen: mazelen, pokken, salmonella, en natuurlijk, onder nog zoveel andere, de pest, die in de Middeleeuwen een derde van de Europese bevolking de dood injoeg.

Terwijl de Homo sapiens sapiens, zoals we onszelf zo pretentieus noemen, zich overspoeld wist door steeds nieuwe, dodelijker ziekten, werd ook het genetisch materiaal van zijn eigen soort bewerkt door de natuurlijke selectie. Omdat de ziekteverwekkers echter niet evenredig verdeeld waren over de wereld, verliep ook die evolutie ongelijkmatig. Het Amerikaanse continent bijvoorbeeld, had relatief weinig te lijden van epidemiën doordat de landbouw er pas laat ontstond, doordat er weinig domesticeerbare dieren aanwezig waren (de lama was zowat het enige grote zoogdier dat met succes in gevangenschap gehouden kon worden, en die leeft van nature in kleinere, dus minder epidemie‑gevoelige, kuddes dan zijn Euraziatische lotgenoten), en doordat het contact tussen de bevolkingsconcentraties in de Andes, midden‑ en noord‑Amerika om geografische redenen moeizaam verliep. Ondertussen werden Europeanen, Aziaten en Noord‑Afrikanen gastheer van een aanzienlijk aantal infectieziekten, weinig gevaarlijk voor hen omdat ze er doorheen de eeuwen voldoende immuniteit tegen opbouwden, maar dodelijk voor mensen die daar niet de kans toe hadden gehad.

Deze gang van zaken — in eerste instantie voordelig voor de oorspronkelijke bewoners van Amerika — zou voor hen, vanaf wat vanuit Eurocentrisch oogpunt Columbus’ ontdekking wordt genoemd, enorm nadelig uitdraaien. De Europese verovering en kolonisatie van de Nieuwe Wereld ging gepaard met een grootscheepse biologische uitwisseling — bewust en onbewust — waarvan de bewoners van de Oude Wereld vooral de vruchten plukten — al duurde het even voor ze de geneugten van tomaten en aardappels konden smaken — en waarvan de oorspronkelijke Amerikanen de rampzalige gevolgen droegen: schattingen dat 90 tot 95 procent van de bevolking ten onder ging aan Euraziatische ziekten waartegen ze geen weerstand hadden, zijn niet ongewoon. Epidemische ziekten vormen dan ook een van de grootste rechtstreekse verklaringen — misschien wel dé grootste — voor het Europese succes in Amerika. Als de Conquistadores niet over dit vreselijke geheime wapen hadden beschikt, was de geschiedenis misschien wel heel anders gelopen…

Dat de epidemie die zich de laatste maanden over de hele wereld verspreidt, en die enige tijd geleden ook in Nederland is opgedoken, voor het eerst opgemerkt werd in Amerika, is dan ook een ironische speling van de geschiedenis. Door de “vroegtijdige” verspreiding van het virus die we nu meemaken, kunnen Europa en de rest van de wereld er met een gerust hart van uitgaan dat deze ontwikkeling niet de voorbode is van een grootscheepse Mexicaanse expansie; maar dat dit zo loopt is, in het licht van wat er in het verleden is gebeurd, geenszins vanzelfsprekend. Het is enkel en alleen doordat intensieve handel, toerisme en migratie de globaliserende wereld van vandaag veel meer tot een geheel verbinden, dat dit ongewenste micro‑organisme geen duivelspact kan aangaan met een bepaalde bevolkingsgroep (hoewel het nog veel dodelijker zou moeten zien te worden wil het echt een doeltreffend biologisch wapen zijn), en in de plaats daarvan door de gehele wereldbevolking als een gemeenschappelijke vijand tegemoetgetreden wordt.

Gezondheid!

Maarten Deprez is student Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie aan de Vrije Universiteit.

Foto: Looi. Het vasten wordt na zonsondergang gebroken met wat dadels en melk

Elke moslim, waar ook ter wereld, weet ongetwijfeld wat niet-moslims onder jullie mogelijk al hebben opgevangen: volgende zaterdag, 22 augustus, begint de Ramadan. De meeste van onze landgenoten zullen dit begrip, dat in feite de benaming is voor de negende maand van de Islamitische kalender, op zijn minst vagelijk associeren met de vasten die moslims tijdens deze periode geacht worden tussen zonsopkomst en zonsondergang in acht te nemen. Voor mij, als student antropologie, tijdens het college-jaar samenwonend met drie Islamitische vrienden, werpt zich de vraag op of ik samen met hen zal deelnemen. Het zou niet alleen een teken van solidariteit en respect zijn, maar ook een uitgelezen mogelijkheid om een van de meest toegepaste en hoogst geprezen onderzoeksmethodes in mijn vakgebied, de participerende observatie, in de praktijk te brengen. Opgegroeid in een omgeving waar religie beperkt blijft tot een steeds verder wegkwijnend, of zich individualiserend, restje van wat niet meer dan twee of drie generaties geleden nog een rotsvaste katholieke geloofsovertuiging moet zijn geweest, zou het me de kans bieden om, door het zelf te ervaren, iets meer diepgang te geven aan mijn mentale voorstelling van wat een collectieve religie inhoudt. Anderzijds vraag ik mij af wat mijn familieleden zullen denken, vooral als ik al in augustus, wanneer ik nog in mijn Vlaamse thuis ben, deelneem aan de respectabele, maar toch verafstaande gebruiken van een godsdienst die niet eens de mijne (maar historisch gezien evenwel dicht verwant) is.

In een bepaald opzicht bevinden Islamitische migranten – zeker degenen die individueel, niet in familieverband, naar Nederland gekomen zijn – zich in een gelijkaardige situatie. Terwijl een vastende moslim zich in een Islamitische land bij de meerderheid aansluit, moet zij of hij in Nederland, afhankelijk van de situatie, in meer of mindere mate tegen de stroom oproeien. Zouden zij zich net als mij een beetje onzeker voelen om tegen de heersende sociale normen in te gaan voor wat voor hen een zaak van geloof, en voor mij een uitstapje naar een “vreemde” traditie is? Zouden sommige moslims in Nederland – en in het bijzonder de generaties die hier geboren zijn – in de verleiding komen om het vasten – in de ogen van een buitenstaander misschien wel een van de zwaarste eisen van het Islamitische geloof – achterwege te laten? Het lijkt me niet helemaal denkbeeldig, temeer daar sommige andere regels in het Westen wat minder strikt gevolgd worden…

“Ik twijfel er helemaal niet over”, is het vastberaden, en misschien ook wel wat verontwaardigde antwoord van een huisgenoot – laten we hem David noemen – wanneer ik hem emailsgewijze mijn vraag voorleg; de vasten is een van de vijf pijlers van het geloof. Bovendien gaan het er niet alleen om zich te onthouden van eten en drinken, licht hij me in, maar zijn er nog een hele reeks andere geboden en verboden, die niet alleen lichamelijk, maar ook, en vooral, geestelijk – de intentie is van belang – dienen te worden gerespecteerd. Door te vasten, zegt hij, toont een moslim zich solidair met de armen en oefent hij zich in nederigheid.

Wel geeft hij toe dat het moeilijk zou kunnen worden dit jaar, omdat Ramadan in de zomer valt en er dus relatief veel tijd ligt tussen zonsopkomst en zonsondergang. De Islamitische kalender is een maankalender, en de data verschuiven daarom elk jaar ten opzichte van de seizoenen, en ook ten opzichte van de Gregoriaanse kalender – de kalender die we in Nederland gebruiken. Een bijkomende complicatie is dat er onenigheid bestaat over de manier waarop het begin van een volgende maand moet worden vastgesteld. De datum van 22 augustus voor het begin van de negende Islamitische maand in het jaar 1430 na de Hijra, of 2009 na Christus, is gebaseerd op een wetenschappelijke berekening. Voor wie op de waarneming van de maanstand afgaat, ligt de precieze datum nog niet vast; op het moment dat ik dit schrijf geeft Wikipedia  23 augustus aan als schatting. De exacte tijdstippen van de vasten, die plaatsvindt tussen het eerste gebed, bij dageraad, en het vierde gebed, bij zonsondergang, zijn af te lezen uit een tabel van gebedstijden, die tegenwoordig online (bijvoorbeeld voor Amsterdam kan worden berekend.

De Islamitisch vasten is een beproeving, maar het doel, schrijft Edien Bartels in het boek “In het huis van de Islam” is, in tegenstelling tot de Christelijke vasten, geen versterving of zelfopoffering, maar wel om, ter ere van God, blijk te geven van zelfbeheersing door af te zien van ogenblikkelijke bevrediging van een aantal behoeften. Van versterving valt in Davids mailtje inderdaad geen woord te bespeuren; hij heeft het zelfs over het organiseren van een “vastenparty”. Ramadan is een periode van intensieve geloofsbeleving, maar heeft ook een feestelijk karakter. Bartels noemt het dan ook een “feestmaand ter ere van God”.

Hoewel er een overvloed aan informatie te vinden is over Ramadan en alles wat ermee te maken heeft, blijft het beeld in mijn hoofd enigszins vaag. Ik zou willen weten wat het echt betekent, wat er onder de hoogdravende statements en de technische aandoende voorschriften en tijdstabellen ligt. Misschien kan ik het als buitenstaander nooit echt doorgronden; misschien is dat beeld in mijn hoofd wel gedoemd om vaag te blijven. En toch – misschien omdat ik besmet ben geraakt met antropositis (een ernstige ziekte, altijd terminaal, met als een van de vervelendste symptomen de onbedwingbare drang om te proberen anderen te begrijpen) – wil ik er in de komende maand proberen een beetje meer kleur aan te geven, een wat minder universele en meer down-to-earth, meer sprekende invulling. Wie weet, een verhaal of zo. Hopelijk bent u net zo terminaal… Wordt vervolgd.

Maarten Deprez is student Sociale en Culturele Antropologie aan de VU.