Foto door BerndOut79

Door Markus Balkenhol

In de nacht van 3 op 4 januari 2010 overleed op 99-jarige leeftijd Johan Ferrier, de laatste gouverneur van Suriname en haar eerste president. Zaterdag middag vond in de Koningskerk te Amsterdam-Oost Watergraafsmeer een dankdienst plaats.

‘Surinaamser dan Johan Ferrier kan iemand nauwelijks zijn.’ Zo opende de voorganger Rhoïnde Mijnals-Doth de lezing van Ferriers levensloop. Dat ligt uiteraard aan zijn politieke en maatschappelijke betekenis voor Suriname. Hij heeft tenslotte aan de wieg gestaan van de Surinaamse natie. Maar Mijnals-Doth doelde (ook) op een ander feit: ‘Hij is van zeer gemengd bloed. Moksi Watra bij uitstek.’

Zijn grootmoeder van vaderszijde is met de Lalla Rookh, de eerste boot contractarbeiders uit het toenmalige Brits-Indië, naar Suriname gekomen. Zij behoort dus tot de groep founding parents die door de Hindoestaans-Surinaamse gemeenschap vereerd wordt.

Zijn grootmoeder van moederszijde, aldus Mijnals-Doth, ‘maakte als slavenkindje in 1863 de bevrijding uit de slavernij mee, en van zijn overgrootmoeder erfde hij de traditie en de vertelkunst van de Anansitori’s’.

De sprekers naast de doodskist waarin het lijf van Johan Ferrier lag maakten duidelijk dat hij niet alleen symbolisch het Surinaamse volk vertegenwoordigde. In hem ‘vloeit [...] de geschiedenis van het land voor een groot deel samen,’ zei Mijnals-Doth. Hij was dus in een zeer letterlijke zin de belichaming van het Surinaamse volk. Zijn familiegeschiedenis staat symbool voor de geschiedenis van de Natie; maar sterker nog, zijn lichaam wordt gezien als de vleesgeworden geschiedenis van Suriname. Ferrier werd in de toespraken vaak als ‘Vader des Vaderlands’ betiteld, en zijn dochters benadrukten dat hij niet alleen zijn eigen kinderen, maar in feite alle Surinamers als zijn kinderen beschouwde.

In de kerkelijke context kreeg het haast iets messianisch, en niet voor niets wordt er ook Johannes 16 gelezen, waarin Jezus zijn discipelen troostend toespreekt aan de vooravond van zijn heengaan.

De andere titel, en in feite de meest benadrukte, was die van de bruggenbouwer. Bijna elke toespraak eerde hem als de verzoener van de vele etnische groepen in Suriname. Ferrier werd als geen ander gezien als degene die het diep gespleten volk van Suriname tot een zou kunnen maken. De diepste teleurstelling voor velen, maar waarschijnlijk vooral voor Ferrier zelf, was daarom ook zijn gedwongen aftreden als president nadat het militaire regime onder leiding van Bouterse de grondwet wilde opschorsen.

De huidige president van Suriname, Ronald Venetiaan, benadrukte in zijn toespraak deze teleurstelling. Ongetwijfeld meende hij dat oprecht, maar dat neemt niet weg dat het ook een uitspraak was die belangrijk is binnen de hedendaagse politieke verhoudingen. In mei 2010 zijn in Suriname verkiezingen. Bouterse, die in Nederland veroordeeld is vanwege drugssmokkel en in Suriname terecht staat voor zijn betrokkenheid bij de decembermoorden, is lid van de Nationale Assemblee, en de vraag is nog of hij zich kandidaat stelt voor het ambt van president. Venetiaans uitspraak bevestigt echter wederom dat Bouterse geen politieke erfgenaam van Ferrier wordt.

Niet alleen de toespraak van Venetiaan was politiek gekleurd. Ook Roy Ristie, de initiatiefnemer van het Monument van Besef op het Surinameplein, pleit voor een ‘functioneel monument’ ter ere van Johan Ferrier in Zuidoost. Volgens hem moet dit vorm krijgen in een onderwijsinstituut waaraan Ferrier’s holistische opvatting van onderwijs als ‘vorming’ ten grondslag ligt. ‘De school moet weer een plek worden waar meer gebeurt dan alleen het overbrengen van didactische vaardigheden. Een gecombineerde pedagogische aanpak van opvoeding en onderwijs zal tegenstellingen ook doen afnemen,’ aldus Ristie. Ook in Zuidoost zijn binnenkort verkiezingen, en Ristie staat op de lijst van OZO-D66. In zekere zin presenteerde Ristie bij deze gelegenheid dus zijn politieke programma.

Johan Ferrier heeft veel bereikt. Dat werd duidelijk zowel vrijdag op de Surinaamse ambassade, waar hij geëerd werd door onder andere Premier Balkenende, als ook op zaterdag, toen ministers, de burgemeester van Amsterdam, en een groot deel van de Surinaamse elite hem eer toonden. Hij was inderdaad een bruggenbouwer, niet alleen in Suriname, maar ook tussen Suriname en Nederland.

Tegelijkertijd werd ook duidelijk dat er nog voldoende werk aan de winkel is. De nadruk op het bruggenbouwen laat omgekeerd ook de nog altijd aanwezige noodzaak van het bouwen van bruggen zien. Dat blijkt ook uit Ristie’s pleidooi.

Johan Ferrier wordt op zijn begrafenis geprezen in alle toonaarden, niet alleen als een daadkrachtig man die veel tot stand bracht, maar ook als de vleesgeworden natie, een messianisch figuur; een teken van hoop, en een bron van symbolisch kapitaal. Bijna rijst de vraag wie er spreekt in Joh. 16: 5-7 – Jezus of Ferrier: ‘Werkelijk, het is goed voor jullie dat ik ga, want als ik niet ga zal de pleitbezorger niet bij jullie komen, maar als ik weg ben zal ik hem jullie zenden.’

De NOS over Ferrier

De Waterkant over Ferrier

Elsevier over Ferrier

Markus Balkenhol is promovendus aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU) en het Meertens Instituut. In het kader van het NWO project ‘Heritage Dynamics’, doet hij onderzoek naar de manieren waarop het slavernijverleden wordt herdacht in Nederland. Hij was aanwezig bij de herdenking van Ferrier op 9 januari in Amsterdam. Op dit weblog schreef hij eerder over het succes van de hit ‘een tuintje in mijn hart’ en over de herdenking van de slavernij in 2009 in Amsterdam.

]]> http://standplaatswereld.nl/2010/01/13/in-memoriam-johan-ferrier-vader-des-vaderlands/feed/ 3 standplaatswereld 400px-JohanFerrier http://standplaatswereld.nl/2009/10/21/de-revolutie-van-tuintje-in-mijn-hart/ http://standplaatswereld.nl/2009/10/21/de-revolutie-van-tuintje-in-mijn-hart/#comments Wed, 21 Oct 2009 17:54:42 +0000 standplaatswereld http://standplaatswereld.nl/?p=1575 Verder lezen →]]>

Door Markus Balkenhol Damaru is een popster, maar in Suriname is hij meer: hij is een nationale held.

Na enkele maanden in Nederland is Damaru teruggekeerd naar Suriname. Een paar weken geleden kreeg hij een warm onthaal door enthousiaste fans bij de Anthony Nesty sporthal in Paramaribo. Damaru en zijn grote hit met de Volendammer Jan Smit, Mi Rowsu (‘Tuintje in mijn hart’), werden uitbundig gevierd. Het liedje is razend populair. Het staat al weken bovenaan in de Nederlandse charts. Ook in Suriname hoef je maar de radio aan te zetten of de jongens suizen in je oor.

Op zich is dat nog niet zo bijzonder. Het gebruikelijke spektakel rond een popster, zou je kunnen zeggen. Maar het is meer dan dat.

Het ontvangstcomite bestond niet alleen uit de fans; het wemelde van hoogwaardigheidsbekleders. De districtsvoorzitter van Paramaribo-Noord overhandigde een zogenaamde ‘Inspiration Award’ aan Damaru, met de woorden: ‘zijn prestatie zal de landgenoten inspireren!’ Verder hield de Minister van Ruimtelijke Ordening, Grond- en Bosbeheer, Michael Jong Tjien Fa, een toespraak, en kreeg Damaru een gouden mobieltje overhandigd door de derde telecom maatschappij van Suriname, Uniqua.

Wat maakt Damaru’s prestatie zo bijzonder? Behalve de ‘gewone’ roem en eer van een popster heeft Damaru iets bereikt wat tot nu toe ongehoord was: hij heeft met een Hollandse jongen, en wel afkomstig van het Wilders-bastion Volendam, samen succes geboekt. En meer nog: Jan Smit zingt in het Sranantongo! Een Volendammer die Sranantongo spreekt, en nog zonder duidelijk accent ook. Het feit dat Smit (zoals hij zelf aangeeft) het niet echt spreekt, en de tekst heeft afgelezen van een spiekbriefje, is bekend, maar doet er niet toe. In Suriname waardeert men het gebaar, en dat heeft ook te maken met een lange geschiedenis van het Sranantongo die de gemiddelde Hollander waarschijnlijk niet kent.

Het Sranantongo ontstond in de tijd van de slavernij in Suriname als lingua franca onder de tot slaaf gemaakten. Over het algemeen was het hen verboden om Nederlands te spreken. Het Sranantongo is een mengtaal van het Engels, Nederlands, Frans en Afrikaanse talen. Vaak werd het (en wordt het) niet beschouwd als taal, omdat het geen grammatica zou hebben. Tijdens de Nederlandse kolonisatie werd er lange tijd op neergekeken en werd het minachtend het ‘negerengels’ genoemd. Ook nu nog spreekt men Nederlands als men vooruit wil komen. Het Sranantongo wordt dan wel ‘het Surinaams’ genoemd, maar het lijkt niet iets om trots op te zijn.

In een gesprek – in het kader van mijn onderzoek in Suriname – sprak ik met Winston Kout over zijn identificatie met Nederland. Ik vroeg hem of hij zich zelf liever Surinamer of liever Nederlander zou willen voelen. Nou, hij wil zich best Nederlander voelen antwoordde hij, maar dat zou misschien pas kunnen als Frau Antje een koto misi aandoet. Nederland zou moeten accepteren dat Nederlanders niet allemaal lijken op de mensen die in Volendam rondlopen: blond en met blauwe ogen. Kout spreekt het niet uit, maar een Volendammer die in het Sranantongo zingt, dat komt best dichtbij Frau Antje in een koto misi.

In Suriname is men trots op Damaru, niet alleen omdat hij het ver (in ‘het buitenland’) geschopt heeft, maar juist omdat hij voor het eerst een Volendammer aan het Sranantongo spreken gebracht heeft. Dat is heldhaftig. Hij geeft het zelfvertrouwen van velen een behoorlijke boost, en dit is wat de stadsdeelvoorzitter (ook) bedoelde toen hij Damaru een bron van inspiratie noemde. Nu nog die koto misi voor Frau Antje!

Markus Balkenhol is promovendus aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU) en het Meertens Instituut. Hij is momenteel in Suriname voor zijn onderzoek naar de manieren waarop het slavernijverleden wordt herdacht, dat hij uitvoert in het kader van het NWO project ‘Heritage Dynamics’.

Op dit weblog schreef hij eerder over de herdenking van de slavernij en het fileprobleem.

Slavernijherdenking 2009 (foto: Markus Balkenhol)

Op 1 juli 1863 werd in de Nederlandse koloniën de slavernij afgeschaft. Anno 2009 wordt dit in Nederland grootschalig herdacht. Op het eerste gezicht lijkt dit een vanzelfsprekend feit; het besef dat dit een gedeeld verleden is dringt echter slechts langzaam door.

Om negen uur in de ochtend van 1 juli 2009 verzamelt zich een grote groep mensen in Amsterdam bij Artis, gekleed in prachtige koto’s, voor een Bigi Spikri, Surinaams voor een kleurrijke manifestatie.

De optocht is strak georganiseerd. De ceremoniemeester deelt de stoet in, met vooraan de bijzondere gasten: de inheemsen (Surinaamse Amerindianen), Ghanezen (in Nederland gevestigde mensen van Ghanese komaf), de groep van mevrouw Overman uit Hoorn, en daarna de individuele deelnemers, in totaal zo’n 300 mensen. Om elf uur moeten we in het Oosterpark zijn. De enige blanken die aanwezig zijn dragen grote camera’s voor de krant, en de enige blanke die meeloopt in de stoet is antropoloog.

Een mevrouw uit de buurt komt even kijken, met camera. Ze weet niet wat er aan de hand is, maar ze vind het wel ‘zo mooi!’ Dan moet ze weer weg, haar dochter komt op bezoek. De blazers beginnen te spelen en de stoet zet zich in beweging.

Nog altijd ben ik de enige blanke die meeloopt, de cameramensen daargelaten. Wel staan er mensen te kijken naar de optocht. Met gekruiste armen en terughoudende nieuwsgierigheid kijken buurtbewoners uit hun raam.

Passanten weten niet wat het precies voorstelt, maar ‘het zal wel een of ander carnaval zijn’. Anderen zijn speciaal gekomen om te kijken: een mevrouw van de GGD heeft vrij genomen, maar meelopen wil ze niet, ze moet naar haar werk.

Op de Oosterpark (de straat) staat een man met fiets aan de kant te kijken. De politie houdt het verkeer tegen, er ontstaat file. Hij weet niet wat er aan de hand is, maar ‘het zal wel iets Surinaams zijn.’ Of het goed is dat de slavernij herdacht wordt? ‘Als er de behoefte is’ vind hij het prima, ‘maar waarom moet het midden op straat, als ze ook gewoon in het park kunnen blijven?!’

De stoet en toekijkende passanten (foto: Markus Balkenhol)

Het slavernijverleden wordt herdacht in Nederland, en het besef dat Nederland onderdeel uitmaakte van een onmenselijk systeem van uitbuiting dringt slechts langzaam door – de implicaties ervan voor het heden doen dat echter nauwelijks.

Een van de grootste uitdagingen voor het NiNsee (Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis) is dan ook het bereiken van een blank publiek. De erkenning van de Nederlandse verantwoordelijkheid omtrent het slavernijverleden, maar vooral de concrete verwachtingen die eraan gekoppeld zijn, blijven voor veel blanke Nederlanders abstract of helemaal onbegrijpelijk.

Aan de ene kant is er wel sympathie. Men vindt het goed dat dit verleden herdacht wordt, maar het wordt vaak als een zwarte zaak gezien, als Surinaamse geschiedenis; je gaat wel kijken naar de Bigi Spikri, maar meelopen durft eigenlijk niemand.

Aan de andere kant zijn er grenzen aan de sympathie. Het is prima als er behoefte onder de nazaten is voor verwerking, dat moeten ze vooral doen – ‘als ze het verkeer maar niet verstoren’. Volgens de Amsterdamse burger op de Oosterpark zou de herdenking beter in het park kunnen blijven – in een afgezette ruimte waar het niemand stoort.

Hoewel deze man slechts voor zichzelf spreekt, staat zijn mening toch niet op zichzelf. Het sluit aan op een discussie die al vroeg in het proces van de oprichting van het slavernijmonument gaande is: de kwestie van de locatie van het monument. Velen hadden het liever op de Dam gezien, tegenover het Nationaal Monument (niet ernaast). Anderen kozen voor het Frederiksplein. Het Oosterpark vonden velen te ver verwijderd van het centrum, ze wilden een meer representatieve plaats. Het monument moest aanwezig zijn, een teken waar mensen elke dag voorbij moeten. Ook het feit dat het monument in een hoek van het park staat, omringt door hoge bomen, en niet of nauwelijks zichtbaar van buiten het park, was daarom aanleiding voor discussie en teleurstelling.

Slavernijmonument in het Oosterpark (foto: Sandeep Thukral)

De Bigi Spikri van Artis naar het Oosterpark vormt de poging om deze grenzen van het Oosterpark te overstijgen. Het spreidt de lieu de mémoire uit, de herdenking klotst over de hekken van Oosterpark – het wíl juist even storen. De discussies over de locatie van het monument, maar ook de wens de hekken van het Oosterpark te overstijgen past in een politiek geladen discussie over gedeelde ‘memoryscapes’, de ‘landschappen’ van herdenken. Wat voor sommigen slechts een carnavaleske uiting van levensvreugde voorstelt, is voor de demonstranten een politiek statement in het kader van de Nederlandse herdenkingscultuur. Het is een uiting die aandacht moet eisen, en een die, heel bewust en heel concreet, file veroorzaakt.

De gewone man op Oosterparkstraat ontgaat het niet: ze blokkeren het verkeer, en hij moet, letterlijk en figuurlijk, even stilstaan. File is in Nederland een bekend fenomeen. De TV en kranten staan vol van de falende capaciteit van de Nederlandse snelwegen. Het Nederlandse ‘fileprobleem’ staat hoog op de publieke agenda. Daarom begrijpt de man niet hoe iemand bewust een file kan veroorzaken. ‘Ik heb geen haast, maar de mensen in de tram waarderen het [wachten] zéker niet.’ Hoe dan ook, de file eist even aandacht.

Decorwisseling. Op het Surinameplein wordt het slavernijverleden al sinds 1993 herdacht. Sinds 2003 staat ook hier een monument, de levensboom van Henry Renfrum. Het is als alternatief bedoeld voor het monument in het Oosterpark, en het spreekt tot degenen die ontevreden zijn met de gang van zaken rond het Oosterparkmonument. Er zijn veel verschillen tussen de monumenten, maar ook hier leeft de kwestie van het verkeer. Een groepje rond Roy Ristie, een van de initiatiefnemers uit de beginjaren herinnert zich de eerste bijeenkomsten op het plein in 1993. Ristie: ‘Het was een enorme menigte, het verkeer lag helemaal stil!’. Nu steekt Ristie extra langzaam de straat over, zodat een automobilist hard moet remmen. Ristie kijkt half verbaasd, half triomfantelijk. Volgens hem zou de weg afgezet moeten zijn.

Het slavernijverleden boeit de ‘gewone’ (lees: blanke) Nederlander nauwelijks. Wat wél boeit is de kwestie van het fileprobleem. De wens tijdens herdenkingsbijeenkomsten om het verkeer te blokkeren heeft dus een bredere betekenis. Het is een manier om toegang te vinden tot de publieke aandacht, en het is een manier om de gevestigde orde even te verstoren. Het is een lichamelijke interventie in de stedelijke doorstroming, en het is tegelijkertijd een symbolische handeling.

Voor de Duitse semioticus Jürgen Link is de auto één van de ‘Technovehikelkörper’ die symbool staan voor het wel en wee van de natie. In metaforen van doorstroming en blokkade wordt via de auto en het verkeer de natie verbeeld. Vooral in tijden van crisis, zoals de oliecrises in de jaren ’70 en ’80, maar ook in het alledaagse taalgebruik duiken deze metaforen op om de staat van de natie te evalueren.

De blokkade van het verkeer tijdens de herdenking van de slavernij is dus niet alleen een concrete interventie in de doorstroming van het verkeer. Het is ook een symbolische interventie: de blokkade verstoort, al is het maar eventjes, de soepelheid waarmee de natie wordt verbeeld. Het slavernijverleden maakt de inhaalslag in de vorm van een file, een verstopping van het Amsterdamse verkeer en een struikelblok in de verbeelding van het nationaal verleden.

Door Markus Balkenhol, promovendus aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU) en het Meertens Instituut. Markus doet onderzoek naar de manieren waarop het slavernijverleden wordt herdacht in Nederland, in het kader van het NWO project ‘Heritage Dynamics’.

Standplaats Wereld plaatste vorige week ook een bericht van Marion den Uyl in het kader van de slavernijherdenking.