Foto's: Edien Bartels

Door Edien Bartels en Oka Storms.

We hebben niets meer te verliezen, we zijn 30 plus en trouwen niet meer. We hebben ruzie met onze families. Ze vragen: “Heb je niets beters te doen? Iedereen kan je zien. Schaam je.”

“Ik heb iedere dag ruzie, maar met de tijd zullen ze het begrijpen”, aldus de 32‑jarige Touria, een van de dertien universitair opgeleide vrouwen die al vier maanden demonstreren voor het provinciehuis in Berkane, een plattelandsstadje in Noord Marokko, nabij de Algerijnse grens. Ze zitten daar vier dagen per week, maandag tot en met donderdag, van 9 tot 18 uur, omdat ze werk zoeken.

Niet iedereen is het eens met deze actie. “Er is werk genoeg en ze kunnen terecht in de sinaasappelenverpakkingsindustrie”, zeggen voorbijgangers. Maar deze vrouwen zoeken werk dat bij hun opleiding past. Ze willen een baan met rechten, zodat ze niet het risico lopen van de ene op de andere dag op straat te staan. Ze zoeken ook secundaire arbeidsvoorzieningen, een ziekenfonds en een pensioen.

Op 7 januari en 24 februari van dit jaar zijn de straten afgesloten en is de politie opgetreden om hen weg te jagen. Daarbij zijn ook klappen gevallen. Volgens de vrouwen hebben actievoerende mannen eerder succes behaald. Nu vrouwen het heft in handen nemen, wordt er schande van gesproken.

Zelfs de familieleden van de vrouwen begrijpen het niet. Ongehuwde vrouwen wonen niet zelfstandig, maar bij hun familie, van wie ze afhankelijk zijn voor hun goede naam en onderhoud. Omgekeerd  zijn oudere ongehuwde vrouwen voor de familie een grote zorg en een risico voor hun reputatie, en daarmee voor hun eer. Toch zijn er ook andere stemmen te horen. Zo vertelt Mohammed, een docent Engels uit de nabij gelegen stad Oujda, dat ook vrouwen recht hebben op arbeid, en dat zij daar ook voor mogen opkomen. Maar deze stemmen zijn nog marginaal.

Hoogopgeleiden krijgen moeilijk werk in Marokko. Ongeveer 95% van de kinderen gaat tegenwoordig naar school, maar degenen die doorstromen naar het middelbaar onderwijs en de universiteit afronden hebben daarom nog niet meer kans op werk. Integendeel, deze categorie kent juist meer werkloosheid dan mensen zonder diploma’s; het gaat om een verschil van 27,6 % tegen 9,7% Voor gediplomeerden is het risico werkloos te zijn dus drie keer zo hoog als voor niet-gediplomeerden. Voor vrouwen telt dit extra omdat de werkloosheid onder hen sowieso al hoger is dan onder mannen: 6,6 % tegen 6,1%.

Al sinds jaren demonstreren werkloze universitair geschoolden in Rabat voor het parlementsgebouw, avond aan avond, voor werk. Zij hebben nu wel enkele successen behaald. Een paar maanden geleden werd de demonstranten gevraagd een cv in te leveren. Degenen die dat hebben gedaan, is het gelukt werk te krijgen bij verschillende ministeries. Het gevolg is dat er nu meer mensen gaan proberen op die manier een baan te krijgen. “Het is in de mode”, vertelt Mohammed. En Yousri, een masterstudent Engels, vertelt dat hij na zijn masterexamen naar Rabat gaat om te demonstreren. Dat is de enige manier om aan werk te komen.

Demonstreren in Rabat, ongeveer 500 km van Berkane, is echter niet haalbaar voor de vrouwen in Berkane. Van de 13 zijn er 2 gehuwd. De rest is ongehuwd en woont bij hun familie. Maar wie denkt dat Marokkaanse vrouwen passief zijn en altijd gehoorzaam achter hun vader of echtgenoot aanlopen, altijd doen wat de familie van hen verwacht en geen eigen initiatieven nemen, begrijpt deze vrouwen niet. Het zijn ‘gewone’ vrouwen met hoofddoeken. Ze zitten bij elkaar, tonen spandoeken over hun strijd en foto’s over het politie-optreden. Ondertussen maken ze groente schoon voor het middageten. Ze proberen voor hun rechten op te komen en het geweld tegen vrouwen in de samenleving te bestrijden.

“Dit is violence economique, economisch geweld”, zegt Aisha, een van de demonstranten, met een licence (kandidaats) diploma rechten. Ze heeft een deeltijdbaan bij een organisatie voor vrouwen, geeft juridisch advies en verdient daar 100 euro per maand mee. Het werk vindt ze leuk en boeiend, maar de betaling en voorwaarden zijn minimaal. Vergeleken met het Marokkaanse minimumloon van 180 euro per maand, is dit een mager salaris.

Tegelijkertijd lopen deze vrouwen aan tegen wat wel wordt genoemd ‘de crisis in het huwelijk’. Steeds meer jongeren blijven ongehuwd, waardoor de traditionele bestemming voor vrouwen, het huwelijk, voor velen onbereikbaar wordt. Bovendien is de leeftijd van vrouwen nog steeds belangrijk voor het sluiten van een huwelijk. Met de invoering van de nieuwe familiewet, de muddawannah, moeten vrouwen minstens 18 jaar zijn. Veel vrouwen trouwen wanneer zij tussen de 20 en 25 jaar zijn. Vrouwen boven de 30 maken minder kans op de huwelijksmarkt. Bovendien zijn er veel mannen die via een huwelijk met Europese vrouwen proberen te emigreren. De arbeidssituatie in Marokko is ook voor mannen moeilijk; zij hopen in Europa werk te vinden.

De demonstrerende vrouwen in Berkane verwachten niet dat ze ooit nog zullen trouwen, want “de traditie hier schrijft voor dat de man de vrouw vraagt om te trouwen, maar mannen hier vragen ons niet. Die zoeken een vrouw in Europa met behulp van internet of via de familie. Wij zijn te oud, niet aantrekkelijk genoeg meer en kunnen hen niet naar Europa brengen”, aldus Naima, een 40 plus vrouw met licence economie. Werk op niveau is daarom belangrijk om een bevredigende invulling te kunnen geven aan hun leven en een plek te verwerven binnen de familie en de samenleving.

De situatie van deze vrouwen is niet zo schrijnend en armoedig als voor de vele werklozen, volgens schattingen ongeveer 25% van de Marokkaanse bevolking. Een hoge schoolopleiding is nog vooral weggelegd voor de midden- en hogere klassen. Deze vrouwen zien er verzorgd uit, dragen mooi geborduurde djellaba’s en kennen geen honger. Ze zijn lid van de ANDCM (Association National des Diplomes Chômeurs du Maroc), een nationaal verband van gediplomeerde werklozen dat al sinds 1991 bestaat en regionale afdelingen kent. Het gaat hier niet om een actie voor meer werk in het algemeen, maar voor een behoorlijke baan waarmee ze, als ongehuwde vrouwen zonder kinderen, een zinvolle invulling kunnen geven aan hun bestaan. Ze nemen zelf het initiatief in handen om hun plaats in de samenleving te verwerven, tegen de familiebeperkingen in.

Edien Bartels en Oka Storms zijn verbonden aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de Vrije Universiteit en doen onderzoek in Marokko, vooral naar de leefsituatie van vrouwen en kinderen.

Ze schreven eerder over de zin en onzin van het verbieden van neef-nicht huwelijken.

By Alper Bilgili

— “Hey, why don’t you share these with us?”
— “Share?”
— “Yeah, we have a weblog and you can publish your thoughts there.”

This dialogue had taken place between Lenie, VU lecturer in anthropology, and me, in Yeniköy, Istanbul. She thinks that my observations regarding the Netherlands are interesting. Thus, anyone who wants to blame someone after reading this post should send an e-mail to her.

Here I will share some stereotypes regarding the Netherlands, the Dutch and Turkish societies. Then I will evaluate them — of course very subjectively.

“The Dutch society is crazy. They spend all their time with drugs, sex and football.”

Most of the Turkish tourists come to the Netherlands for three or five days. They visit the red light district, coffee houses and some bars in the center. Thus, they have little knowledge about the “normal” life in Amsterdam. The Dutch society is definitely one of the most hardworking societies I have ever seen.

“Most of the Dutch people are unfriendly.”

Well, this is not right at all. They are more than helpful. Yet, I cannot say that this tendency helps all the time. If you ask a layman for directions, she will never say “I have no idea.” If she has no idea she will find another person on the street and ask him about the address. This will continue until they find someone who can help.

“The Turkish population living in Amsterdam has been assimilated by the liberal Dutch society for decades. For that reason they are less conservative than the Turkish population in Turkey.”

This is a very common idea among my Dutch friends. It may seem plausible if we ignore the rapid social change that has been taken place in Turkey since the early 1980s. Turkey embraced a liberal economy in 1980 and as Marxists argue, economy is never only economy. Especially the traditional values lost their importance in this period. On the other hand, the Turkish migrants in the Netherlands tried to protect their traditional values as much as possible to survive in this culture as foreigners. This defensive attitude created a more traditional society compared to the Turkish society in the homeland.

“Turks constitute a threat for the Dutch society. Geert is right; they do not like the Netherlands.”

One may argue that this idea is getting more and more popular among the Dutch layman. Indeed, it is not hard to find a Turk or a Moroccan who blames the Dutch state for its double standards. However, if they compare the Dutch state with the German state they change their identities and started to defend the state that they live in. Some of them even turned into Dutch nationalists in the middle of the discussion. I know, it is very strange, yet I experienced this several times. The Turks who live in Amsterdam form a new category: “Neither Dutch nor Turk” (or “Both Dutch and Turk”).

This last observation may seem to be in contradiction with the previous one. One may argue that a Turk cannot be conservative and friendly towards the Dutch values at the same time. I think this kind of a mentality is a great example of exaggerated simplification. The Dutch society is more than respect to drugs and gay rights. These two societies share many things. They work in the same companies, use the same sidewalks, stay in the same buildings, speak the same language, and ice skate on the same canals. Thus, a Turk can believe in God and work for the success of the country he is living in without feeling any contradiction.

I think this is the right time to finish the essay.

Alper Bilgili was an Exchange Student at the Department of Social Sciences from September 2008 until January 2009.

He is now a PhD candidate at the Department of Sociology of İstanbul University.

If you can read Turkish: Alper published some short stories on his website.

Foto door Vit Hassan

Door Zeger, Baukje, Mayke en Estefania, studenten Culturele Antropologie aan de VU

Terwijl de laatste spreekster nog bezig was met haar presentatie over de sport die zij beoefende, werd het onrustig. Het was al 8 uur geweest, en de rammelende magen van alle aanwezige vrouwen begonnen de overhand te nemen. De melk werd ingeschonken, de dadels rondgedeeld, en om 3 over 8 zaten de eerste dames al te smikkelen, de spreekster negerend. Die werd dan ook snel afgekapt, zodat iedereen zich met volle overgave op de rijkelijk gevulde tafels kon gaan storten.

Het eerste veldwerk voor een groep aanstormende antropologen, was het bezoeken van een heuse Iftar. Een wàt? Iftar is de maaltijd die gedurende de ramadan door moslims direct na zonsondergang genuttigd wordt. In Nederland wordt de Iftar door verschillende moskeeën en organisaties aangegrepen om moslims samen te brengen, maar ook om niet‑moslims uit te nodigen deel te nemen aan deze gezamenlijke maaltijd. En wij waren er ook bij!

De dames Baukje, Mayke en Estefania zouden naar de vrouwen Iftar van ‘Nisa for Nisa’ in Amsterdam Sloterdijk gaan, terwijl Zeger de Iftar in buurtcentrum ‘de Meeuw’ in Amsterdam Noord zou gaan bezoeken.

Alle vier hadden we er vooraf niet zoveel van verwacht. Een kale ruimte, plastic stoelen, veel (vernederlandste) moslim(a’)s, en natuurlijk wat te eten. We hoopten een ‘echte’ Iftar‑sfeer aan te treffen, maar wat is een ‘echte Iftar‑sfeer’?

Al bij binnenkomst zagen we dat we behoorlijk fout hadden gezeten. De zaal was rijkelijk versierd, van plafond tot vloer, en zelfs de stoelen waren voorzien van een prachtige strik.

Ook het publiek was anders samengesteld dan verwacht. In ‘de Meeuw’ was maar één islamitisch gezin aanwezig, de rest waren allemaal Nederlanders die gewoon kwamen voor het eten en de gezelligheid.

Onder de gasten van de vrouweniftar, die aan het thema sport was gewijd, waren veel vrouwen uit de sportwereld en leden van de organisatie Nisa for Nisa, maar ook veel ‘verwesterde’ moslima’s.

Nadat er in ‘de Meeuw’ een gebed was gebeden, en nadat bij ‘Nisa for Nisa’ de sportpresentaties waren afgerond, kon er rond 8 uur aangevallen worden op het eten.

foto door "atypicalblog"

Zeger had op dit tijdstip een enorme honger; hij was de enige van ons vieren die gevast had. Zeker gezien het feit dat hij die avond daarvoor tot diep in de nacht een borrel had gehad, waar je de volgende dag een behoorlijk droge mond aan overhoudt, vonden wij dit behoorlijk knap!

Op de tafel waren veel verschillende lekkernijen terug te vinden. Na de Marokkaanse soep ‘Harira’, konden we ons overgeven aan allerlei koekjes, broodjes, pannenkoekjes, pasteitjes en loempia’s. We moesten allemaal de ‘Kahb el gazal’ proeven, want volgens Zainab, een van de aanwezige moslima, is dit “de Rolls Royce onder de koekjes”, bij elk feest zijn ze erbij!

De bedoeling van het veldwerk was dat we tijdens het eten met de mensen om ons heen zouden praten, en zoveel mogelijk van ze zouden leren. Daar hoefden we helemaal geen moeite voor te doen, want de aanwezigen waren allemaal erg open en gezellig! Er werd gesproken over het dragen van hoofddoekjes, over het verschil tussen Marokkanen en Turken, het belang van het gebed tijdens de Ramadan, en natuurlijk over wat voor eten er op tafel stond en hoe het bereid was.

Na een ‘hoge thee’ met een koekje, gingen we met een vol hoofd en een volle buik weer naar huis. Hoewel we, naar onze mening, niet een ‘echte’ sfeer hebben geproefd, hebben we veel van de avond opgestoken en zijn we ontzettend tevreden!

Op dit weblog werd eerder over de Ramadan bericht door Maarten Deprez:

Begin van de Ramadan

Een vastendag in islamitische stijl