At the end of February, armed Libyan rebels assembled in front of the work site and commandeered two trucks. The Chinese workers assembled into units armed with crowbars and bricks; they barricaded the entrance with more trucks and threw stones over the wall. The attackers retreated, but the offices at another, unguarded work site were looted. The article refers to these Libyans as thugs and provides no political context, but the engineer is quoted as saying that Chinese workers have encountered hostility and have even been thrown stones at before. He attributes this to causing a rise in the price of consumer goods such as cigarettes: the price of Rothmans has doubled since Chinese visitors have been buying them up. The article quotes a Chinese researcher, Liu Zhirong, as saying that the Chinese media’s portrayal of African friendliness towards Chinese is skewed. The reality, it suggests, is more mixed, just as Chinese see Africa in a mixed light (they like that cars let pedestrians cross the road).

The engineer featured in the article makes $1,700 a month, or 3-4 times what he made in China, plus a “substantial” living allowance, and has almost no expenses since accommodation, meals, and transportation are provided by the company. In less than a year in Libya, he has saved over 100 thousand yuan, while his total savings before he left China were just 5,000 yuan. An ordinary construction worker makes 4-5 thousand yuan a month, while a skilled carpenter makes around 10 thousand, or over $1,500.

Workers have 2 days off in a month. At these times, the company sometimes organised a barbecue at a nearby restaurant, a shopping trip to Benghazi, or a trip to the sea. They are not allowed to leave the site on their own — to avoid incidents such as a mass fight between Chinese workers and Algerians in Algiers in 2009. (Another article says that at a work site in Mali,  there is also a sign saying ”It is not allowed to become too close to local women.”)

It is not clear if the reporters, Zhou Peng and Wu Guixia, actualy visited  Africa, or if the article is based on interviews. The fact that Lome, the capital of Togo, is described as being on the Mediterranean coast raises suspicions of the latter.

Foto door Natalie Sap

Op 20 januari organiseert het Onderzoeksnetwerk Religie en Civil Society een studiemiddag over het thema ‘Bonding’ of ‘bridging’? Migranten, religieuze identiteit en civil society. Vanuit onze afdeling schuiven Thijl Sunier (hoogleraar islam in Europese samenlevingen) en oud-medewerker Kim Knibbe aan. Op de website van het onderzoeksnetwerk wordt de middag als volgt beschreven:

Ieder is van harte uitgenodigd deze bijeenkomst (gratis) bij te wonen, die plaats vindt op 20 januari, van 13:00 tot 16:30, in zaal 14A05 (hoofdgebouw VU). Voor meer informatie en aanmelding: www.hdc.vu.nl/rcs

Programma

Personalia

Prof.dr. Thijl Sunier is antropoloog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam met als leeropdracht ‘islam in Europese samenlevingen’. Hij heeft zich gespecialiseerd in vragen rondom religie, migratie en ethniciteit. Sunier is gevraagd enkele hoofdlijnen te schetsen over de plaats en betekenis van migrantengemeenschappen en hun religie in de westerse samenleving.

Dr. Kim Knibbe is als universitair docent sociologie van religie verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. De afgelopen drie jaar werkte zij mee aan een internationaal, comparatief onderzoek naar Nigeriaanse pinksterkerken in Europa.

Matthias Kortmann is postdoctorale onderzoeker aan het Zentrum für Niederlande-Studien van de Westfälische Wilhelms-Universität in Münster. Hij promoveerde onlangs op het zelfbeeld, de strategieën en de integratiedefinitie van migrantenorganisaties in Duitsland en Nederland.

Hannelore Roos is antropologe en is als promovenda verbonden aan het Interculturalism, Migration and Minorities Research Centre van de Katholieke Universiteit Leuven. In haar proefschrift ‘ethnic niches in a globalized economy’ onderzoekt ze de positie van Indiase migranten in België.

Dr. Markha Valenta is interdisciplinair onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit van Tilburg. Haar onderzoek richt zich op de omgang met etnoreligieuze diversiteit in de publieke ruimte vanuit een internationaal vergelijkend perspectief (met bijzondere aandacht voor de wereldsteden Amsterdam, Mumbai en New York). Valenta is gevraagd aan het einde van de bijeenkomst te reflecteren op de lezingen en de vraagstelling van de dag te problematiseren.

Onderzoekersnetwerk Religie en Civil Society

Het interdisciplinaire en interuniversitaire Onderzoekersnetwerk Religie en Civil Society wil studie maken van de religieus geïnspireerde aspiraties en beelden van een goede samenleving, in het heden en verleden, en hun gevolgen voor de maatschappelijke praktijk. Honderd onderzoekers participeren in het netwerk.

Door treviño

Collega Thijl Sunier is, samen met Erik Sengers, redacteur van het nieuw uitgekomen boek Religious Newcomers and the Nation-State – Political Culture and Organized Religion in France and the Netherlands (Eburon, 2010). Standplaats Wereld (SW) interviewde Thijl Sunier (TS) naar aanleiding van deze nieuwe publicatie.

SW: Het boek dat jij en Erik Sengers redigeerden stelt zich expliciet ten doel om, in Frankrijk en Nederland, niet alleen de ‘integratie van de moslims’, maar de integratie van religieuze minderheden überhaupt aan de orde te stellen. Wat is de winst van zo’n bredere aanpak?

TS: Het idee voor dit boek is voortgekomen uit een onderzoeksproject waaraan ik heb gewerkt aan de Erasmus universiteit. Ik zat daar bij de afdeling maatschappijgeschiedenis en het uitgangspunt was dat we de positie van religieuze minderheden niet kunnen begrijpen als we daarin niet de ontwikkeling van de natiestaten betrekken waarin die religieuze groepen leven. De werkhypothese was dat de positie van die groepen meer zegt over de typische kenmerken van die natiestaat dan de culturele en religieuze kenmerken van die groepen als zodanig. Anders gezegd: de positie van moslims in het ene land kan wezenlijk verschillen van die in een ander land doordat landen verschillende arrangementen, regelingen en opvattingen hebben over de positie van religieuze groepen.

Omgekeerd betekent dat dat er juist binnen een land opmerkelijke overeenkomsten kunnen bestaan in de wijze waarop men met verschillende religieuze groepen omgaat. Laat ik een voorbeeld geven. Islamitische scholen in Nederland worden door de meesten ‘islamitische scholen’ genoemd. Scholen dus met, in de eerste plaats, een religieuze kleur. Toch zijn het vooral producten van de Nederlandse onderwijsgeschiedenis. Dat islamitische scholen in het huidige rauwe anti-islamitische klimaat voortdurend de maat worden genomen doet niets af aan het feit dat we het ontstaan, de ontwikkeling en de discussie over islamitische scholen moeten plaatsten in een bredere typisch Nederlandse discussie over verzuiling in het onderwijs.

Zo’n vergelijking wordt nog interessanter als je er historisch naar kijkt. Dan zie je dat binnen een land een bepaalde religieuze gemeenschap die nu een gevestigde positie heeft, ooit te maken had met uitsluiting en stigmatisering zoals nu de islam. We zien dat in Nederland met de katholieken ruim een eeuw geleden. Natiestaten drukken een heel duidelijke stempel op de integratie van zo’n minderheid en trachten die religies te ‘kneden’ tot iets wat als aanvaardbaar wordt beschouwd. Vooral de laatste tijd zien we dat ondanks de globalisering natiestaten zich trachten te consolideren. Er is sprake, zoals we vooral in Nederland maar ook elders kunnen zien, van een nationalistische terugslag. In zo’n situatie wordt die druk op religieuze groepen groter.

SW: En dan die vergelijking tussen Frankrijk en Nederland: waarom is het vruchtbaar zo’n vergelijkende aanpak te kiezen? En waarom precies deze twee landen?

TS: De vergelijking tussen Nederland en Frankrijk is in meerdere opzichten interessant. Het zijn namelijk beide landen die in feite een vrij centraal en uniform burgerschapsmodel hanteren. Heel anders dan bijvoorbeeld Duitsland of Engeland. Dat is natuurlijk geen statisch geheel, maar je kunt met enige voorzichtigheid wel stellen dat elk land een zogenoemde politieke cultuur heeft: de wijze waarop de relatie tussen burgers en staat is georganiseerd en wat voor voorstellingen daarover bestaan. Zoals gezegd zijn er wat dat betreft interessante parallelen tussen Frankrijk en Nederland. Maar er zijn ook juist heel duidelijk verschillen. Nederland is aan het begin van de 20e eeuw een andere, meer pluralistische kant opgegaan, met de verzuiling als bekend resultaat. In Frankrijk won het principe van laicité juist in die tijd meer terrein.

Maar die gemeenschappelijke kenmerken zijn altijd heel belangrijk gebleven. Nederland is wat dat betreft dus ook veel centralistischer en vooral nooit zo multicultureel geweest als tegenwoordig door de critici van het multiculturalisme wordt beweerd. Je zou kunnen zeggen dat de politieke taal in Nederland wat pluralistischer was en dat er dus allerlei arrangementen kwamen zoals het schoolsysteem, die een product van die verzuiling zijn. Maar die verzuiling was geen van bovenaf opgelegd model, maar iets dat door harde politieke strijd was verworven. Het was een herenakkoord (inclusief sigaren) tussen politiek machtige leiders. We laten zien dat veel van de politieke cultuur ten aanzien van religie door strijd tot stand is gekomen. Dat is al heel lang in de geschiedenis het geval. Vandaar een aantal historische analyses in het boek.

Een ander interessant vergelijkingspunt en punt van verschil tussen Nederland en Frankrijk is dat katholieken in Nederland eigenlijk wel een vergelijkbare positie hadden als protestanten in Frankrijk. Daarom hebben we artikelen over deze beide groepen in het boek opgenomen.

SW: Frankrijk heeft de faam te hameren op de religieus neutrale, zelfs religie-‘blinde’ Franse staat, en op de categorische gelijkheid van alle citoyens, en Nederland wordt vooral geassocieerd met het pluriformiteits-denken. In hoeverre blijken deze stereotypen correct? En zo ja (of zo nee), op welke manier werkt dat door op de wijzen waarop religieuze minderheden hun plek vinden in beide landen?

TS: Ik heb deze vraag grotendeels in het vorige antwoord verwerkt. Wat daarbij ook van belang is, is dat natiestaten ook een verhaal over zichzelf vertellen. Het gaat niet alleen om arrangementen en wetgeving maar ook over verbeelding. Hoe wil een land zich naar buiten profileren? Wat wordt kinderen op school geleerd? En het gaat ook over de strijd om die verbeelding. Er zijn binnen een natiestaat verschillende opvattingen. Deels lopen die langs politieke lijnen, maar er zijn ook zelfbeelden waarover een grote mate van consensus lijkt te bestaan. Tolerantie is in Nederland zo’n catchword. In Frankrijk is dat laicité. Eén van de artikelen in de bundel gaat over de wijze waarop dit begrip wordt geïnterpreteerd en gebruikt in de politieke strijd in Frankrijk.

SW: Waarom denk je dat juist nu in Nederland, waar een zekere obsessie met die “problematische moslim-integratie” publieke discussies en politieke agenda’s beheerst, jullie boek een bijdrage kan zijn? Oftewel: waarom zouden beleidsmakers, en waarom zouden gewone Nederlanders het moeten lezen?

Het is van groot belang dat we de zogenaamde bijzonderheid van de aanwezigheid van moslims nu eens ter discussie stellen. Natuurlijk zijn er specifieke kenmerken die bij de islam horen, maar het zou goed zijn als mensen juist in zo’n verbeten discussie als waar we nu in zitten, met Wilders als voortdurende provocateur, eens een stapje terug doen en naar de ontwikkelingen kijken met een vergelijkend-historische bril. We kunnen dan ook beter zien dat er voortdurend zaken op een hoop gegooid worden die eigenlijk weinig met elkaar te maken hebben. Neem weer even dat voorbeeld van die islamitische scholen. We zien dat al te makkelijk de islamitische identiteit van die scholen in verband wordt gebracht met bijvoorbeeld zwakke prestaties van die scholen. Veel mensen gaan er automatisch vanuit dat het één met het ander te maken heeft zonder dat ze daarvoor steekhoudende argumenten aanvoeren. We gaan in het boek overigens niet rechtstreeks in op die hooglopende verhitte discussie van het moment. Het gaat ons zoals gezegd om de achterliggende processen.

Thijl Sunier is door VISOR aangesteld als hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’ op de afdeling Sociale en Culturele Anthropologie van de VU. Eerder schreef hij onder meer over zijn oratie op Standplaats Wereld, en verscheen hier een lezersbrief van hem aan NRC.

Door Oscar Salemink Gisteren sloeg ik – genietend van een kop koffie en een Jumbo Stroopwafel Bereid met Roomboter (per stuk te koop bij de Seven Eleven om de hoek hier in Taipei) – de opiniepagina van de Taipei Times open, waar mijn oog viel op een grote cartoon, over ongeveer een derde van de (broadsheet) krant. In de cartoon wandelt een gezin – vader, moeder, kind – over een hangbrug naar een donkere muur met een poort waardoor licht schijnt, en bewaakt.

De ‘vader’ in de cartoon vertoont een opvallende gelijkenis met onze oerhollandse schrijver Kader Abolah. De titel van het artikel is ‘Europe’s complex fear of immigrants’, en is geschreven door ‘one of Holland’s leading writers [who] laments the way that the migrant dream has turned to suspicion on both sides’. De auteur blijkt niet de (besnorde) Kader Abdolah maar de (kalende) Abdelkader Benali, die dit opiniestuk had toegestuurd aan de Engelse krant The Guardian.

Het artikel  behelst een persoonlijk verhaal over zijn kennismaking met het gastvrije Nederland van de jaren tachtig; over de veranderingen in de jaren negentig en vooral sinds 2001; over zijn ongemak – als ‘seculiere’ Nederlander van Berber-Marokkaanse afkomst – met zowel de ‘islamisering’ van de migrantengemeenschap zelf als met het opkomend populisme in Europa.

Dat is oud nieuws voor Nederlanders. Op afstand probeer ik het nieuws een beetje bij te houden: de verWildersing van de Nederlandse samenleving en politiek; de dreigende teloorgang van een politieke partij die haar politieke principes verkwanselt om de machtsgeile ambities van haar nieuwe Leider te realiseren; de teloorgang van onze reputatie in het buitenland; en in schreeuwend contrast een juichend verhaal in de NRC (of was het Volkskrant?) over het feit dat Nederlandse boekrecensenten steeds minder vaak vermelden dat een schrijver een migrantenschrijver is – want we discrimineren toch niet echt! Eerlijk waar! Maar waarom is Abdelkader Benali’s verhaal wereldnieuws in Taipei, en Kader Abdolah’s snor goed voor een reuzencartoon in het verre Taiwan?

Taiwan heeft natuurlijk zijn eigen sores. Het is democratisch maar ook corrupt, zoals in de lokale kranten te lezen valt. Het is zo bureaucratisch dat het Nederland bijna naar de kroon steekt, waardoor buitenlandse arbeidsmigranten als ikzelf – net als in Nederland – tussen wal en schip dreigen te vallen. Het is onvriendelijk voor arbeidsmigranten uit Indonesië, de Filippijnen, Thailand en Vietnam, die de onderklasse bevolken, maar tegenwoordig relatief vriendelijk voor de inheemse Aborigines (van vóór de Chinese kolonisatie) die er nu prominent voor mogen zorgen dat Taiwan een zelfstandige positie kan claimen tegenover de territoriale aanspraken van China. Die territoriale aanspraken leiden overigens tot gevaarlijke oorlogsretoriek en marine-acties, zoals ook blijkt uit de recente aanvaringen tussen China en Japan, en China en Vietnam, over Chinese aanspraken op zo’n beetje alle zee (+ grondstoffen) tussen de Chinese kust en Japan – Okinawa –Taiwan – Filippijnen – Maleisië en Vietnam. Plus de Chinese aanspraken op Taiwan zelf, met een steeds sterker en dreigender Chinees leger, en steeds grotere moeilijkheden voor Taiwan om aan wapens te komen ter zelfverdediging.

Dus waarom Benali in de Tapei Times? Het past in een patroon van gesprekken met vooral vreemden die je als Nederlander gedwongen bent te voeren in Azië. Tot 2002 gingen die gesprekken vooral over voetbal – over Oranje, over Kroeief [Cruyff], Vanbastén en Koeliet [Gullit]. Soms over Philips radio’s die vooral ouderen zich nog herinneren, soms over die mooie bloem toeliep [tulp], soms over Rembrandt en Vincent van Gogh. In 2002 kreeg ik plotseling vragen over Pim Fortwien [Fortuyn] en wat er toch in Nederland aan de hand was? Daarna de moord op Theo van Gogh – een bekende achternaam voor de meesten – en weer de vraag wat er toch aan de hand was in het leuke, vrije, tolerante Nederland dat vooral bekend stond om sex (de Wallen) en drugs (te koop in koffieshops) – zij het minder om rock&roll? En daarna Wilders met zijn wilde uitspraken, zijn wilde haren, zijn Fitna-film, en zijn Moslim-haat. Hoe kan het toch dat zoveel Nederlanders een dergelijke populist volgen, dat ons leuke, kleine, gastvrije landje zo gepolariseerd en verbitterd is geraakt?

Dus bestaan mijn gesprekken nu uit voorzichtige verklaring, voorzichtige verontschuldigingen, voorzichtige pogingen om uit te leggen dat Wilders slechts het standpunt van een minderheid vertolkt. Maar die laatste vlieger gaat niet meer op nu ook de regering is verWilderst, niet alleen tot afgrijzen van oud- en nieuwlinksers, maar ook van een oudere generatie ‘rechtse’ politici die hun morele kompas hebben afgestemd op verzet tegen discriminatie en stigmatisering. Dus sta ik – ondanks de Jumbo Stroopwafels Bereid met Roomboter – langzamerhand met mijn mond vol tanden als mij weer eens om uitleg wordt gevraagd omdat Nederland in  het buitenland in het nieuws is. Waar een klein land groot in kan zijn…

Oscar Salemink is hoogleraar op de afdeling Sociale en Culturele Antropologie aan de VU. Eerder schreef hij ‘Hoe dicht bij huis zit de rot? Over corruptie ver weg en dichtbij’ op Standplaats Wereld. Hij verblijft op dit moment in Taipei, Taiwan.

foto door Fatoe Inc.

Thijl Sunier Meindert Fennema (NRC 31/8) vindt Wilders’ credo ‘niet voor Ali en Fatima, maar voor Henk en Ingrid’ verwerpelijk omdat het een etnische draai geeft aan de volgens de auteur overigens vaak terechte islamkritiek van Wilders. Islamkritiek en integratie moet je scheiden vindt Fennema, maar hier slaat hij de plank finaal mis. Het zou mooi zijn zo’n onderscheid, maar zoals Fennema het voorstelt is het vooral gratuite retoriek. Zolang de islam wordt beschouwd als een importreligie en de mythe van ‘de’ Nederlandse cultuur overeind blijft en mensen bang worden gemaakt voor wat ‘van buiten’komt, kun je niet met droge ogen beweren dat islamkritiek en integratie niets met elkaar te maken hebben. Dan is islamkritiek gewoon verkapte assimilatiedruk.

Die principiële gelijkschakeling van Ali en Fatima met Henk en Ingrid waar Fennema zich op beroept is een holle frase zolang de eersten alleen mogen meedoen als ze een ‘salonfähige’ islam aanhangen, een gekuiste voor Nederland aanvaardbare vorm. Een getemde islam. Als je Ali en Fatima principieel hetzelfde wil behandelen als Ingrid en Henk, dan moet je ook accepteren dat Ali of Fatima er denkbeelden en opvattingen op na houden die je niet onderschrijft, net als dat voor Henk en Ingrid geldt. Dan mag je geen ‘wij-zij’ onderscheid maken, om dat oude cliché maar weer eens van stal te halen. Zo’n onderscheid hoort niet in een integratiedebat en heeft al helemaal niets te maken met de islam. Gelijkheid mag niet betekenen dat je probeert de wereld buiten de deur te houden.

Thijl Sunier is door VISOR aangesteld als hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’ op de afdeling Sociale en Culturele Anthropologie van de VU. Eerder schreef hij onder meer over zijn oratie op Standplaats Wereld. Deze brief verscheen afgelopen zaterdag (4 september) in de NRC.

Door Kim Knibbe

In de vorige bijdrage signaleerde Lenie Brouwer iets dat ondertussen als een paal boven water staat: het gegeven dat het maatschappelijke debat over Islam en de aanwezigheid van Islamitische migranten steeds opnieuw uitmondt in een herhaling van zetten, zelfs wanneer het door goedbedoelende mensen zoals burgemeester Cohen weer eens wordt aangezwengeld. Hoe ontkom je nu eens aan de xenofobe, generaliserende uitspraken over Islam en Marokkanen die ons maatschappelijke debat almaar blijven domineren? Wij arme wetenschappers proberen al jaren iets in te brengen, maar worden makkelijk opzij geveegd door reaguurders die vrijelijk hun venijn spuiten, en helaas niet gelezen door de mensen van wie wij hopen dat zij ons lezen… Maar kijk, wat heerlijk, een bijdrage die niet venijnig is, met de nodige ironie gebracht en zo waar als een koe. Het filmpje van munt. Blijf even hangen op hun website, klik door en verfris uw geest.

Kim Knibbe is antropoloog aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU.

Expertmeeting achtergelaten kinderen (foto Anja Meulenbelt)

Ik ben geen Marokkaanse, ik ben een Nederlandse in Marokko. (Najet 18 jaar)

Antropologen doen graag maatschappelijk relevant onderzoek. Het onderzoek naar achtergelaten kinderen in Marokko is hier een goed voorbeeld van. Op 28 september presenteerden de antropologen Edien Bartels, June de Bree en Oka Storms de resultaten van hun onderzoek op een drukbezochte bijeenkomst. Deze expertmeeting was uniek vanwege de bijzondere samenstelling van deelnemers; wetenschappers, beleidsmakers, hulpverleners, ervaringsdeskundigen en studenten waren allen aanwezig op de bijeenkomst. Edien Bartels maakte duidelijk dat het om kinderen gaat die achtergelaten zijn, meestal op jonge leeftijd, soms op oudere leeftijd, al dan niet met hun moeder. Een groot aantal van deze kinderen heeft een Nederlands paspoort. Ze groeien op in Marokko maar zien zichzelf niet als Marokkaans. Veel van deze jongeren proberen terug te keren naar Nederland, bijvoorbeeld als ze de leeftijd van 18 jaar bereiken. Deze kinderen zijn eigenlijk onzichtbaar. Tot voor kort was er ook weinig aandacht voor hen, misschien met uitzondering van een enkel achtergelaten kind dat de pers haalde. Er is geen beleid op gevoerd. In het verleden leek deze groep ook klein. Inmiddels weten we dat er sprake is van een grote groep en de verwachting is dat deze groep in de nabije toekomst zal toenemen.

Anja Meulenbelt heeft op haar weblog een zeer levendig verslag gemaakt van de bijeenkomst, geïllustreerd met een keur aan foto’s. Zie ook het artikel in Trouw over gedumpte kinderen.

Edien Bartels is universitair docent aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie en is gespecialiseerd in islam, vrouwen, migratie, multiculturele samenleving en Marokko. June de Bree en Oka Storms waren ten tijde van het onderzoek assistent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie.

Edien Bartels schreef eerder op dit blog over Wilders en moslims: islam hoort bij Nederland! en over Actie tegen gedwongen huwelijken: meer dan symbool politiek?

foto door Tin Green

“Hulde voor uw proefschrift”, luidde de lof die Diana van Bergen kreeg toegezwaaid tijdens de verdediging van haar dissertatie aan de Vrije Universiteit. Op donderdag 25 juni promoveerde Van Bergen op het onderzoek naar het suïcidaal gedrag (zonder dodelijk afloop) bij jonge vrouwen van Hindostaanse, Marokkaanse en Turkse afkomst. Zij wilde weten wat de relatie is tussen hun afkomst en migratie achtergrond. Aanleiding voor het onderzoek waren verontrustende cijfers over relatief hogere zelfmoordpogingen bij Hindostaanse meisjes in vergelijking met Nederlandse seksegenoten. De bekende socioloog Emile Durkheim heeft al in 1897 zijn klassieke studie over zelfmoord gepubliceerd. Hij gaat er van uit dat het aantal zelfmoordcijfers in een samenleving iets zegt over de aard van die samenleving. Mensen die te veel of te weinig gebonden en verbonden zijn, blijken kwetsbaar te zijn voor zelfmoord. Volgens Van Bergen hadden haar respondenten geen goede balans tussen gebondenheid en geborgenheid. Ook tegenwoordig blijken deze theoretische inzichten nog steeds actueel te zijn.

Uit verschillende kwantitatieve gegevens kwam naar voren dat meisjes van Turkse en Hindostaanse afkomst vaker aan zelfmoord denken dan Nederlandse en Marokkaanse jongeren. Risico factoren als een ouder met psychische problemen of een alcohol of drugsprobleem, seksueel en lichamelijk misbruik, of een conflictueuze gezinssituatie zijn bekende redenen voor suïcidaal gedrag, maar konden de etnische verschillen niet verklaren. Het is voor een antropoloog goed om te horen dat het antwoord op deze vraag van de kwalitatieve methoden moesten komen.

Van Bergen heeft onder andere 47 biografische interviews gehouden met jonge vrouwen. Deze levensverhalen hebben haar inzicht gegeven in de betekenisgeving van de problematiek, en hoe meisjes tegen hun eigen situatie aankijken. Maar wat bepaalt nu de verschillen tussen deze groepen? Meisjes blijken weinig inspraak te hebben in de keuze van hun huwelijkspartner, school, werk of over weinig bewegingsvrijheid te beschikken. In 1992 heb ik samen met twee Surinaamse onderzoekers ook al dit soort problemen gesignaleerd bij Marokkaanse, Turkse en Surinaamse wegloopsters. Maar daarom probeer je toch geen zelfmoord te plegen? Er zijn zo veel meisjes die thuis beperkt worden in hun autonomie.

Het onderzoek toont aan dat bij Nederlandse en Hindostaanse jonge vrouwen vooral het gebrek aan gebondenheid en verbondenheid met ouders of familie doorslaggevend is. Hierbij moeten we denken aan jongeren die door hun ouders om allerlei redenen verwaarloosd worden. Marokkaanse en Turkse respondenten hebben daarentegen meer te maken met een te sterke verbondenheid. Dat wil zeggen dat zij te weinig zeggenschap hebben over hun eigen leven, over de strategische levenskeuzen. In het boek zijn hierover indrukwekkende verhalen te lezen, die mij nogal somber stemmen omdat ze zo bekend klinken. We zouden bijna vergeten dat het met de meeste migranten jonge vrouwen goed gaat.

Van Bergens studie is een geslaagd voorbeeld van interdisciplinair onderzoek, waarbij belangrijke sociologische, psychologische en antropologische inzichten bij elkaar zijn gebracht. Sterk vind ik de vergelijking met de Nederlandse jonge vrouwen, hierdoor wordt voorkomen dat migrantengroepen apart worden gezet als exotisch en bijzonder. Tijdens haar verdediging benadrukte Van Bergen dat een vergelijking met migranten vrouwen alleen geldt voor Nederlandse jonge vrouwen uit hetzelfde sociaaleconomische milieu. Dit bleek niet eens zo makkelijk, omdat in de patiënten dossiers geen klasse werd geregistreerd.

De combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve methoden is ook een sterk punt in het onderzoek. Het betekent dat de bevindingen makkelijker gegeneraliseerd kunnen worden. Niettemin was het goed dat tijdens de promotie de vraag werd gesteld waarom wel de beperkingen van de kwalitatieve methode maar niet die van de kwantitatieve methode ter discussie ter discussie staan. Alsof de laatste wel objectief zou zijn.

Door Lenie Brouwer, universitair docent bij de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU). Zij heeft eerder onderzoek gedaan naar Marokkaanse en Turkse meisjes die van huis zijn weggelopen.

Luister naar Diana van Bergen in het radio5 programma Dichtbij Nederland.

Geciteerde boeken

Diana D. van Bergen (2009) Suicidal Behavior of Young Migrant Women in The Netherlands. A Comparitive study of Minority and Majority Women. Amsterdam: Vrije Universiteit.

L. Brouwer, H. Josias en B. Lalmahohed (1992) Andere tijden, andere meiden. Meisjes van Marokkaanse, Turkse, Hindostaanse en Creoolse afkomst die van huis zijn weggelopen. Utrecht: Jan van Arkel.

Zie voor meer informatie de website van Diana van Bergen.

Woensdag (10 juni) kopte de Volkskrant ‘“liefdesmigratie” rijst weer de pan uit’. De eenvoudige indruk die hier gewekt wordt, is dat wij het slachtoffer zijn van geldbeluste bedriegers die zelfs het huwelijk misbruiken voor hun eigen belang. Het beeld dat wij in Nederland, met onze welvaart ‘waar wij zo hard voor gewerkt hebben’, het slachtoffer zijn van dergelijke onverlaten is aantrekkelijk door haar eenvoud. Aan de werkelijkheid en de ingewikkelde dilemma’s waar wij mee geconfronteerd worden, doet het geen recht.

Afgelopen april was ik in Bangladesh. Sinds 1991 kom ik er met enige regelmaat. Dit keer was ik er twee weken, waarvan ruim een week in Dhaka, de hoofdstad. De stad groeit in een razend tempo uit haar voegen. Het wordt vanwege de files en opstoppingen almaar lastiger om je voort te bewegen in de razende drukte. Het ene na het andere appartementencomplex wordt uit de grond gestampt om de groeiende middenklasse te huisvesten. Er is nauwelijks groen, er zijn geen stadsparken, geen speelplekken voor kinderen. Er is een nijpend tekort aan water in diverse wijken. En in de hele stad schiet de elektriciteitsvoorziening dramatisch tekort (terwijl het met bijna 40 graden nog warmer was dan gebruikelijk in april).

Zelfs voor de middenklasse, die het toch een stuk comfortabeler heeft dan de meeste stadsbewoners, gaat het leven in de stad gepaard met allerlei kleine en grote ongemakken. En er is geen uitzicht op een snelle verbetering. De bevolking blijft groeien, steeds meer mensen verlaten het platteland op zoek naar werk in de stad. Velen leven in armoede en degenen die wel profiteren van de economische groei willen auto’s, grotere huizen, supermarkten en winkelcentra. Dit vergroot de druk op de ruimte en voorzieningen in de stad verder.

En overal zijn er tekens die wijzen op een ongebreideld verlangen om het land te verlaten. De kranten staan vol met advertenties van bemiddelingsbureaus. Die helpen met visumaanvragen naar Cyprus, Canada, de VS of met het verwerven van studiebeurzen voor Australië, Canada, Europa. Er zijn vacatures, voor contractwerk in de Golf, in Noord-Afrika, Maleisië. Via de tientallen internationale kanalen op de televisie komen lonkende beelden uit het rijke westen dagelijks de huizen binnen. De druk op het land neemt almaar toe, de mogelijkheden in het rijke westen lijken onbegrensd.

Bangladesh is geen uitzondering. In tientallen landen neemt het verlangen om te vertrekken voortdurend toe. Meer en meer mensen zien de toekomst in hun eigen land somber tegemoet en nemen hun lot in eigen hand. Migratie als strategie om nieuwe kansen te creëren, familieleden te onderhouden, als investering in de toekomst en die van de kinderen. Legaal of illegaal, met behulp van een toeristenvisum, een uitwisselingsproject, via een huwelijk met of zonder liefde, met of zonder hulp van bemiddelaars, die grof geld kunnen verdienen in deze lucratieve ‘bedrijfstak’ en steeds nieuwe (en gevaarlijker) wegen ontdekken.

Deze migranten zijn inventief, creatief en soms bereid grote risico’s te nemen. Zij kennen de verhalen uit de kranten, over gekapseisde gammele bootjes en verdrinkingen, over valse contracten, uitbuiting en discriminatie, etc. Zij kennen de verhalen maar hoeven ze niet te horen. In Bangladesh bestaat de uitdrukking ‘spreek niet over de botten maar geef me het vlees’. Wat heb je aan verhalen over mislukkingen? Migratie biedt perspectief, een uitweg, kansen. En over het hek waarmee India de hele grens met Bangladesh verzegelt, zegt men smalend: ‘geen hek houdt een Bangladeshi tegen’.

Dit is de context waarbinnen wij ons nationale migratiebeleid moeten vormgeven. De complexe werkelijkheid buiten de grenzen van ons miniland laat zien dat migratie niet iets is van avonturiers en bedriegers. Het is uitgegroeid tot een strategie, zelfs levenswijze, voor miljoenen. Zolang de welvaart zo ongelijk verdeeld is en mensen dat via de televisie en andere media elke dag weer zien, biedt de migratiedroom hoop en migratie nieuwe kansen. Door migranten te kwalificeren als regelbrekers, profiteurs, bedriegers, en hun migratiestrategieën als onrechtmatig, ontnemen wij ons het zicht op de wereld in beweging waar wij, of we het leuk vinden of niet, onmiskenbaar deel van uitmaken.

Door Ellen Bal, universitair docent antropologie aan de VU, gespecialiseerd in transnationalisme, etniciteit en identiteitsvorming onder Bangladeshis en Indiërs.