Door Kim Knibbe

In de vorige bijdrage signaleerde Lenie Brouwer iets dat ondertussen als een paal boven water staat: het gegeven dat het maatschappelijke debat over Islam en de aanwezigheid van Islamitische migranten steeds opnieuw uitmondt in een herhaling van zetten, zelfs wanneer het door goedbedoelende mensen zoals burgemeester Cohen weer eens wordt aangezwengeld. Hoe ontkom je nu eens aan de xenofobe, generaliserende uitspraken over Islam en Marokkanen die ons maatschappelijke debat almaar blijven domineren? Wij arme wetenschappers proberen al jaren iets in te brengen, maar worden makkelijk opzij geveegd door reaguurders die vrijelijk hun venijn spuiten, en helaas niet gelezen door de mensen van wie wij hopen dat zij ons lezen… Maar kijk, wat heerlijk, een bijdrage die niet venijnig is, met de nodige ironie gebracht en zo waar als een koe. Het filmpje van munt. Blijf even hangen op hun website, klik door en verfris uw geest.

Kim Knibbe is antropoloog aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU.

Expertmeeting achtergelaten kinderen (foto Anja Meulenbelt)

Ik ben geen Marokkaanse, ik ben een Nederlandse in Marokko. (Najet 18 jaar)

Antropologen doen graag maatschappelijk relevant onderzoek. Het onderzoek naar achtergelaten kinderen in Marokko is hier een goed voorbeeld van. Op 28 september presenteerden de antropologen Edien Bartels, June de Bree en Oka Storms de resultaten van hun onderzoek op een drukbezochte bijeenkomst. Deze expertmeeting was uniek vanwege de bijzondere samenstelling van deelnemers; wetenschappers, beleidsmakers, hulpverleners, ervaringsdeskundigen en studenten waren allen aanwezig op de bijeenkomst. Edien Bartels maakte duidelijk dat het om kinderen gaat die achtergelaten zijn, meestal op jonge leeftijd, soms op oudere leeftijd, al dan niet met hun moeder. Een groot aantal van deze kinderen heeft een Nederlands paspoort. Ze groeien op in Marokko maar zien zichzelf niet als Marokkaans. Veel van deze jongeren proberen terug te keren naar Nederland, bijvoorbeeld als ze de leeftijd van 18 jaar bereiken. Deze kinderen zijn eigenlijk onzichtbaar. Tot voor kort was er ook weinig aandacht voor hen, misschien met uitzondering van een enkel achtergelaten kind dat de pers haalde. Er is geen beleid op gevoerd. In het verleden leek deze groep ook klein. Inmiddels weten we dat er sprake is van een grote groep en de verwachting is dat deze groep in de nabije toekomst zal toenemen.

Anja Meulenbelt heeft op haar weblog een zeer levendig verslag gemaakt van de bijeenkomst, geïllustreerd met een keur aan foto’s. Zie ook het artikel in Trouw over gedumpte kinderen.

Edien Bartels is universitair docent aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie en is gespecialiseerd in islam, vrouwen, migratie, multiculturele samenleving en Marokko. June de Bree en Oka Storms waren ten tijde van het onderzoek assistent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie.

Edien Bartels schreef eerder op dit blog over Wilders en moslims: islam hoort bij Nederland! en over Actie tegen gedwongen huwelijken: meer dan symbool politiek?

foto door Tin Green

“Hulde voor uw proefschrift”, luidde de lof die Diana van Bergen kreeg toegezwaaid tijdens de verdediging van haar dissertatie aan de Vrije Universiteit. Op donderdag 25 juni promoveerde Van Bergen op het onderzoek naar het suïcidaal gedrag (zonder dodelijk afloop) bij jonge vrouwen van Hindostaanse, Marokkaanse en Turkse afkomst. Zij wilde weten wat de relatie is tussen hun afkomst en migratie achtergrond. Aanleiding voor het onderzoek waren verontrustende cijfers over relatief hogere zelfmoordpogingen bij Hindostaanse meisjes in vergelijking met Nederlandse seksegenoten. De bekende socioloog Emile Durkheim heeft al in 1897 zijn klassieke studie over zelfmoord gepubliceerd. Hij gaat er van uit dat het aantal zelfmoordcijfers in een samenleving iets zegt over de aard van die samenleving. Mensen die te veel of te weinig gebonden en verbonden zijn, blijken kwetsbaar te zijn voor zelfmoord. Volgens Van Bergen hadden haar respondenten geen goede balans tussen gebondenheid en geborgenheid. Ook tegenwoordig blijken deze theoretische inzichten nog steeds actueel te zijn.

Uit verschillende kwantitatieve gegevens kwam naar voren dat meisjes van Turkse en Hindostaanse afkomst vaker aan zelfmoord denken dan Nederlandse en Marokkaanse jongeren. Risico factoren als een ouder met psychische problemen of een alcohol of drugsprobleem, seksueel en lichamelijk misbruik, of een conflictueuze gezinssituatie zijn bekende redenen voor suïcidaal gedrag, maar konden de etnische verschillen niet verklaren. Het is voor een antropoloog goed om te horen dat het antwoord op deze vraag van de kwalitatieve methoden moesten komen.

Van Bergen heeft onder andere 47 biografische interviews gehouden met jonge vrouwen. Deze levensverhalen hebben haar inzicht gegeven in de betekenisgeving van de problematiek, en hoe meisjes tegen hun eigen situatie aankijken. Maar wat bepaalt nu de verschillen tussen deze groepen? Meisjes blijken weinig inspraak te hebben in de keuze van hun huwelijkspartner, school, werk of over weinig bewegingsvrijheid te beschikken. In 1992 heb ik samen met twee Surinaamse onderzoekers ook al dit soort problemen gesignaleerd bij Marokkaanse, Turkse en Surinaamse wegloopsters. Maar daarom probeer je toch geen zelfmoord te plegen? Er zijn zo veel meisjes die thuis beperkt worden in hun autonomie.

Het onderzoek toont aan dat bij Nederlandse en Hindostaanse jonge vrouwen vooral het gebrek aan gebondenheid en verbondenheid met ouders of familie doorslaggevend is. Hierbij moeten we denken aan jongeren die door hun ouders om allerlei redenen verwaarloosd worden. Marokkaanse en Turkse respondenten hebben daarentegen meer te maken met een te sterke verbondenheid. Dat wil zeggen dat zij te weinig zeggenschap hebben over hun eigen leven, over de strategische levenskeuzen. In het boek zijn hierover indrukwekkende verhalen te lezen, die mij nogal somber stemmen omdat ze zo bekend klinken. We zouden bijna vergeten dat het met de meeste migranten jonge vrouwen goed gaat.

Van Bergens studie is een geslaagd voorbeeld van interdisciplinair onderzoek, waarbij belangrijke sociologische, psychologische en antropologische inzichten bij elkaar zijn gebracht. Sterk vind ik de vergelijking met de Nederlandse jonge vrouwen, hierdoor wordt voorkomen dat migrantengroepen apart worden gezet als exotisch en bijzonder. Tijdens haar verdediging benadrukte Van Bergen dat een vergelijking met migranten vrouwen alleen geldt voor Nederlandse jonge vrouwen uit hetzelfde sociaaleconomische milieu. Dit bleek niet eens zo makkelijk, omdat in de patiënten dossiers geen klasse werd geregistreerd.

De combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve methoden is ook een sterk punt in het onderzoek. Het betekent dat de bevindingen makkelijker gegeneraliseerd kunnen worden. Niettemin was het goed dat tijdens de promotie de vraag werd gesteld waarom wel de beperkingen van de kwalitatieve methode maar niet die van de kwantitatieve methode ter discussie ter discussie staan. Alsof de laatste wel objectief zou zijn.

Door Lenie Brouwer, universitair docent bij de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU). Zij heeft eerder onderzoek gedaan naar Marokkaanse en Turkse meisjes die van huis zijn weggelopen.

Luister naar Diana van Bergen in het radio5 programma Dichtbij Nederland.

Geciteerde boeken

Diana D. van Bergen (2009) Suicidal Behavior of Young Migrant Women in The Netherlands. A Comparitive study of Minority and Majority Women. Amsterdam: Vrije Universiteit.

L. Brouwer, H. Josias en B. Lalmahohed (1992) Andere tijden, andere meiden. Meisjes van Marokkaanse, Turkse, Hindostaanse en Creoolse afkomst die van huis zijn weggelopen. Utrecht: Jan van Arkel.

Zie voor meer informatie de website van Diana van Bergen.

Woensdag (10 juni) kopte de Volkskrant ‘“liefdesmigratie” rijst weer de pan uit’. De eenvoudige indruk die hier gewekt wordt, is dat wij het slachtoffer zijn van geldbeluste bedriegers die zelfs het huwelijk misbruiken voor hun eigen belang. Het beeld dat wij in Nederland, met onze welvaart ‘waar wij zo hard voor gewerkt hebben’, het slachtoffer zijn van dergelijke onverlaten is aantrekkelijk door haar eenvoud. Aan de werkelijkheid en de ingewikkelde dilemma’s waar wij mee geconfronteerd worden, doet het geen recht.

Afgelopen april was ik in Bangladesh. Sinds 1991 kom ik er met enige regelmaat. Dit keer was ik er twee weken, waarvan ruim een week in Dhaka, de hoofdstad. De stad groeit in een razend tempo uit haar voegen. Het wordt vanwege de files en opstoppingen almaar lastiger om je voort te bewegen in de razende drukte. Het ene na het andere appartementencomplex wordt uit de grond gestampt om de groeiende middenklasse te huisvesten. Er is nauwelijks groen, er zijn geen stadsparken, geen speelplekken voor kinderen. Er is een nijpend tekort aan water in diverse wijken. En in de hele stad schiet de elektriciteitsvoorziening dramatisch tekort (terwijl het met bijna 40 graden nog warmer was dan gebruikelijk in april).

Zelfs voor de middenklasse, die het toch een stuk comfortabeler heeft dan de meeste stadsbewoners, gaat het leven in de stad gepaard met allerlei kleine en grote ongemakken. En er is geen uitzicht op een snelle verbetering. De bevolking blijft groeien, steeds meer mensen verlaten het platteland op zoek naar werk in de stad. Velen leven in armoede en degenen die wel profiteren van de economische groei willen auto’s, grotere huizen, supermarkten en winkelcentra. Dit vergroot de druk op de ruimte en voorzieningen in de stad verder.

En overal zijn er tekens die wijzen op een ongebreideld verlangen om het land te verlaten. De kranten staan vol met advertenties van bemiddelingsbureaus. Die helpen met visumaanvragen naar Cyprus, Canada, de VS of met het verwerven van studiebeurzen voor Australië, Canada, Europa. Er zijn vacatures, voor contractwerk in de Golf, in Noord-Afrika, Maleisië. Via de tientallen internationale kanalen op de televisie komen lonkende beelden uit het rijke westen dagelijks de huizen binnen. De druk op het land neemt almaar toe, de mogelijkheden in het rijke westen lijken onbegrensd.

Bangladesh is geen uitzondering. In tientallen landen neemt het verlangen om te vertrekken voortdurend toe. Meer en meer mensen zien de toekomst in hun eigen land somber tegemoet en nemen hun lot in eigen hand. Migratie als strategie om nieuwe kansen te creëren, familieleden te onderhouden, als investering in de toekomst en die van de kinderen. Legaal of illegaal, met behulp van een toeristenvisum, een uitwisselingsproject, via een huwelijk met of zonder liefde, met of zonder hulp van bemiddelaars, die grof geld kunnen verdienen in deze lucratieve ‘bedrijfstak’ en steeds nieuwe (en gevaarlijker) wegen ontdekken.

Deze migranten zijn inventief, creatief en soms bereid grote risico’s te nemen. Zij kennen de verhalen uit de kranten, over gekapseisde gammele bootjes en verdrinkingen, over valse contracten, uitbuiting en discriminatie, etc. Zij kennen de verhalen maar hoeven ze niet te horen. In Bangladesh bestaat de uitdrukking ‘spreek niet over de botten maar geef me het vlees’. Wat heb je aan verhalen over mislukkingen? Migratie biedt perspectief, een uitweg, kansen. En over het hek waarmee India de hele grens met Bangladesh verzegelt, zegt men smalend: ‘geen hek houdt een Bangladeshi tegen’.

Dit is de context waarbinnen wij ons nationale migratiebeleid moeten vormgeven. De complexe werkelijkheid buiten de grenzen van ons miniland laat zien dat migratie niet iets is van avonturiers en bedriegers. Het is uitgegroeid tot een strategie, zelfs levenswijze, voor miljoenen. Zolang de welvaart zo ongelijk verdeeld is en mensen dat via de televisie en andere media elke dag weer zien, biedt de migratiedroom hoop en migratie nieuwe kansen. Door migranten te kwalificeren als regelbrekers, profiteurs, bedriegers, en hun migratiestrategieën als onrechtmatig, ontnemen wij ons het zicht op de wereld in beweging waar wij, of we het leuk vinden of niet, onmiskenbaar deel van uitmaken.

Door Ellen Bal, universitair docent antropologie aan de VU, gespecialiseerd in transnationalisme, etniciteit en identiteitsvorming onder Bangladeshis en Indiërs.