Door Ivette Hoenderdos en Linda van der Torre

            Voor ons – enigszins Midden-Oosten leken – was met name het beeldmateriaal van Farsad Aria uit Iran een goede introductie op het onderwerp. Aria gebruikt historisch materiaal om een documentaire te maken over de Groene Revolutie in Iran en de nasleep ervan. Aan de hand van dit materiaal wil hij laten zien dat er, buiten de betere toegang tot informatie dankzij sociale media, weinig veranderd is in vergelijking met dertig jaar geleden. Hij wees er bijvoorbeeld op dat in de huidige revolutie in Iran precies dezelfde slogans worden gebruikt als die er dertig jaar geleden gebruikt werden. Door dit in beeld te brengen wees hij gelijk op de problemen van een dergelijke revolutie; wat in Iran begon met een revolutie van iedereen, veranderde later in een revolutie met een duidelijke leiding.

            De andere twee documentaire makers, Ahmed Kamal Jawad uit Irak en Ros Abdelfatah uit Syrië, werken beiden met eigen en meer actueel materiaal. Jawad, op moment van spreken in onzekerheid of hij in Nederland mag blijven, laat enkele filmfragmenten zien uit de omstreden documentaire www.gilgamesh.21 en een korte film over de Bagdad Film school. De studenten vertellen voor de camera hoe risicovol het voor hen is om zich met filmen bezig te houden in Irak – de inlichtingendienst houdt hen namelijk nauwlettend in de gaten. Jawad zegt dat mensen in het publieke leven in Irak zeer wantrouwig tegenover filmploegen zijn; hij spreekt over een fobie met betrekking tot camera’s. De filmpjes die wel naar buiten komen van Irak zijn bijna allemaal gemaakt met mobiele telefoons – en dus vaak van slechte kwaliteit; maar daardoor niet minder van waarde. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het verhaal van de laatste spreker. Abdelfatah is actief bezig om via Facebook beeldmateriaal te verzamelen vanuit Syrië om dit naar buiten te brengen. “Elk individu kan zijn stem laten horen en zo een connectie maken met de buitenwereld”. Wij wachtten met grote interesse af op de film (werktitel) De rol van de sociale media in Syrië van Abdelfatah.

Hoewel de sociale media in sommige landen nog sterke restricties kennen, geven ze meer en meer de mogelijkheid aan individuen om een eigen ‘journalistieke’ bijdrage te leveren over een wereld in onrust. De documentairemakers van deze avond functioneren als medium; met het beeldmateriaal van contacten uit het Midden-Oosten willen zij gebeurtenissen van aldaar delen met de buitenwereld via films en sociale media. Om dit te kunnen doen hebben ze een groot offer moeten maken; zij moesten vluchten uit hun geboorteland – vrienden en familie werden achtergelaten. Op de vraag uit het publiek waarom zij dit werk doen, zegt Abdelfatah: “Vrijheid, wij zoeken naar democratie”. Niet alleen hebben wij deze avond veel nieuwe kennis opgedaan met betrekking tot de onrust in het Midden-Oosten; maar ook is wederom bevestigd hoe de sociale media datgene waarover in ‘het nieuws’ wordt gezwegen onder de aandacht kunnen brengen.

Ivette Hoenderdos en Linda van der Torre zijn derdejaars studenten Culturele Antropologie van de VU.

Thijl Sunier, hoogleraar op onze afdeling, was nauw betrokken bij een onderzoek over de Islam in Turkije. De uitkomsten tonen aan dat het aantreden van de pro-islamitische politieke partij AKP in Turkije in 2003 er niet toe heeft geleid dat de islamisering van Turkije sindsdien meer wordt gepromoot door het Turkse Directoraat van Godsdienstzaken, Diyanet. Dat is een van de uitkomsten van een onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam en de Universiteit Utrecht, dat op 27 januari bekend is gemaakt.

Door treviño

Collega Thijl Sunier is, samen met Erik Sengers, redacteur van het nieuw uitgekomen boek Religious Newcomers and the Nation-State – Political Culture and Organized Religion in France and the Netherlands (Eburon, 2010). Standplaats Wereld (SW) interviewde Thijl Sunier (TS) naar aanleiding van deze nieuwe publicatie.

SW: Het boek dat jij en Erik Sengers redigeerden stelt zich expliciet ten doel om, in Frankrijk en Nederland, niet alleen de ‘integratie van de moslims’, maar de integratie van religieuze minderheden überhaupt aan de orde te stellen. Wat is de winst van zo’n bredere aanpak?

TS: Het idee voor dit boek is voortgekomen uit een onderzoeksproject waaraan ik heb gewerkt aan de Erasmus universiteit. Ik zat daar bij de afdeling maatschappijgeschiedenis en het uitgangspunt was dat we de positie van religieuze minderheden niet kunnen begrijpen als we daarin niet de ontwikkeling van de natiestaten betrekken waarin die religieuze groepen leven. De werkhypothese was dat de positie van die groepen meer zegt over de typische kenmerken van die natiestaat dan de culturele en religieuze kenmerken van die groepen als zodanig. Anders gezegd: de positie van moslims in het ene land kan wezenlijk verschillen van die in een ander land doordat landen verschillende arrangementen, regelingen en opvattingen hebben over de positie van religieuze groepen.

Omgekeerd betekent dat dat er juist binnen een land opmerkelijke overeenkomsten kunnen bestaan in de wijze waarop men met verschillende religieuze groepen omgaat. Laat ik een voorbeeld geven. Islamitische scholen in Nederland worden door de meesten ‘islamitische scholen’ genoemd. Scholen dus met, in de eerste plaats, een religieuze kleur. Toch zijn het vooral producten van de Nederlandse onderwijsgeschiedenis. Dat islamitische scholen in het huidige rauwe anti-islamitische klimaat voortdurend de maat worden genomen doet niets af aan het feit dat we het ontstaan, de ontwikkeling en de discussie over islamitische scholen moeten plaatsten in een bredere typisch Nederlandse discussie over verzuiling in het onderwijs.

Zo’n vergelijking wordt nog interessanter als je er historisch naar kijkt. Dan zie je dat binnen een land een bepaalde religieuze gemeenschap die nu een gevestigde positie heeft, ooit te maken had met uitsluiting en stigmatisering zoals nu de islam. We zien dat in Nederland met de katholieken ruim een eeuw geleden. Natiestaten drukken een heel duidelijke stempel op de integratie van zo’n minderheid en trachten die religies te ‘kneden’ tot iets wat als aanvaardbaar wordt beschouwd. Vooral de laatste tijd zien we dat ondanks de globalisering natiestaten zich trachten te consolideren. Er is sprake, zoals we vooral in Nederland maar ook elders kunnen zien, van een nationalistische terugslag. In zo’n situatie wordt die druk op religieuze groepen groter.

SW: En dan die vergelijking tussen Frankrijk en Nederland: waarom is het vruchtbaar zo’n vergelijkende aanpak te kiezen? En waarom precies deze twee landen?

TS: De vergelijking tussen Nederland en Frankrijk is in meerdere opzichten interessant. Het zijn namelijk beide landen die in feite een vrij centraal en uniform burgerschapsmodel hanteren. Heel anders dan bijvoorbeeld Duitsland of Engeland. Dat is natuurlijk geen statisch geheel, maar je kunt met enige voorzichtigheid wel stellen dat elk land een zogenoemde politieke cultuur heeft: de wijze waarop de relatie tussen burgers en staat is georganiseerd en wat voor voorstellingen daarover bestaan. Zoals gezegd zijn er wat dat betreft interessante parallelen tussen Frankrijk en Nederland. Maar er zijn ook juist heel duidelijk verschillen. Nederland is aan het begin van de 20e eeuw een andere, meer pluralistische kant opgegaan, met de verzuiling als bekend resultaat. In Frankrijk won het principe van laicité juist in die tijd meer terrein.

Maar die gemeenschappelijke kenmerken zijn altijd heel belangrijk gebleven. Nederland is wat dat betreft dus ook veel centralistischer en vooral nooit zo multicultureel geweest als tegenwoordig door de critici van het multiculturalisme wordt beweerd. Je zou kunnen zeggen dat de politieke taal in Nederland wat pluralistischer was en dat er dus allerlei arrangementen kwamen zoals het schoolsysteem, die een product van die verzuiling zijn. Maar die verzuiling was geen van bovenaf opgelegd model, maar iets dat door harde politieke strijd was verworven. Het was een herenakkoord (inclusief sigaren) tussen politiek machtige leiders. We laten zien dat veel van de politieke cultuur ten aanzien van religie door strijd tot stand is gekomen. Dat is al heel lang in de geschiedenis het geval. Vandaar een aantal historische analyses in het boek.

Een ander interessant vergelijkingspunt en punt van verschil tussen Nederland en Frankrijk is dat katholieken in Nederland eigenlijk wel een vergelijkbare positie hadden als protestanten in Frankrijk. Daarom hebben we artikelen over deze beide groepen in het boek opgenomen.

SW: Frankrijk heeft de faam te hameren op de religieus neutrale, zelfs religie-‘blinde’ Franse staat, en op de categorische gelijkheid van alle citoyens, en Nederland wordt vooral geassocieerd met het pluriformiteits-denken. In hoeverre blijken deze stereotypen correct? En zo ja (of zo nee), op welke manier werkt dat door op de wijzen waarop religieuze minderheden hun plek vinden in beide landen?

TS: Ik heb deze vraag grotendeels in het vorige antwoord verwerkt. Wat daarbij ook van belang is, is dat natiestaten ook een verhaal over zichzelf vertellen. Het gaat niet alleen om arrangementen en wetgeving maar ook over verbeelding. Hoe wil een land zich naar buiten profileren? Wat wordt kinderen op school geleerd? En het gaat ook over de strijd om die verbeelding. Er zijn binnen een natiestaat verschillende opvattingen. Deels lopen die langs politieke lijnen, maar er zijn ook zelfbeelden waarover een grote mate van consensus lijkt te bestaan. Tolerantie is in Nederland zo’n catchword. In Frankrijk is dat laicité. Eén van de artikelen in de bundel gaat over de wijze waarop dit begrip wordt geïnterpreteerd en gebruikt in de politieke strijd in Frankrijk.

SW: Waarom denk je dat juist nu in Nederland, waar een zekere obsessie met die “problematische moslim-integratie” publieke discussies en politieke agenda’s beheerst, jullie boek een bijdrage kan zijn? Oftewel: waarom zouden beleidsmakers, en waarom zouden gewone Nederlanders het moeten lezen?

Het is van groot belang dat we de zogenaamde bijzonderheid van de aanwezigheid van moslims nu eens ter discussie stellen. Natuurlijk zijn er specifieke kenmerken die bij de islam horen, maar het zou goed zijn als mensen juist in zo’n verbeten discussie als waar we nu in zitten, met Wilders als voortdurende provocateur, eens een stapje terug doen en naar de ontwikkelingen kijken met een vergelijkend-historische bril. We kunnen dan ook beter zien dat er voortdurend zaken op een hoop gegooid worden die eigenlijk weinig met elkaar te maken hebben. Neem weer even dat voorbeeld van die islamitische scholen. We zien dat al te makkelijk de islamitische identiteit van die scholen in verband wordt gebracht met bijvoorbeeld zwakke prestaties van die scholen. Veel mensen gaan er automatisch vanuit dat het één met het ander te maken heeft zonder dat ze daarvoor steekhoudende argumenten aanvoeren. We gaan in het boek overigens niet rechtstreeks in op die hooglopende verhitte discussie van het moment. Het gaat ons zoals gezegd om de achterliggende processen.

Thijl Sunier is door VISOR aangesteld als hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’ op de afdeling Sociale en Culturele Anthropologie van de VU. Eerder schreef hij onder meer over zijn oratie op Standplaats Wereld, en verscheen hier een lezersbrief van hem aan NRC.

Door Oscar Salemink Gisteren sloeg ik – genietend van een kop koffie en een Jumbo Stroopwafel Bereid met Roomboter (per stuk te koop bij de Seven Eleven om de hoek hier in Taipei) – de opiniepagina van de Taipei Times open, waar mijn oog viel op een grote cartoon, over ongeveer een derde van de (broadsheet) krant. In de cartoon wandelt een gezin – vader, moeder, kind – over een hangbrug naar een donkere muur met een poort waardoor licht schijnt, en bewaakt.

De ‘vader’ in de cartoon vertoont een opvallende gelijkenis met onze oerhollandse schrijver Kader Abolah. De titel van het artikel is ‘Europe’s complex fear of immigrants’, en is geschreven door ‘one of Holland’s leading writers [who] laments the way that the migrant dream has turned to suspicion on both sides’. De auteur blijkt niet de (besnorde) Kader Abdolah maar de (kalende) Abdelkader Benali, die dit opiniestuk had toegestuurd aan de Engelse krant The Guardian.

Het artikel  behelst een persoonlijk verhaal over zijn kennismaking met het gastvrije Nederland van de jaren tachtig; over de veranderingen in de jaren negentig en vooral sinds 2001; over zijn ongemak – als ‘seculiere’ Nederlander van Berber-Marokkaanse afkomst – met zowel de ‘islamisering’ van de migrantengemeenschap zelf als met het opkomend populisme in Europa.

Dat is oud nieuws voor Nederlanders. Op afstand probeer ik het nieuws een beetje bij te houden: de verWildersing van de Nederlandse samenleving en politiek; de dreigende teloorgang van een politieke partij die haar politieke principes verkwanselt om de machtsgeile ambities van haar nieuwe Leider te realiseren; de teloorgang van onze reputatie in het buitenland; en in schreeuwend contrast een juichend verhaal in de NRC (of was het Volkskrant?) over het feit dat Nederlandse boekrecensenten steeds minder vaak vermelden dat een schrijver een migrantenschrijver is – want we discrimineren toch niet echt! Eerlijk waar! Maar waarom is Abdelkader Benali’s verhaal wereldnieuws in Taipei, en Kader Abdolah’s snor goed voor een reuzencartoon in het verre Taiwan?

Taiwan heeft natuurlijk zijn eigen sores. Het is democratisch maar ook corrupt, zoals in de lokale kranten te lezen valt. Het is zo bureaucratisch dat het Nederland bijna naar de kroon steekt, waardoor buitenlandse arbeidsmigranten als ikzelf – net als in Nederland – tussen wal en schip dreigen te vallen. Het is onvriendelijk voor arbeidsmigranten uit Indonesië, de Filippijnen, Thailand en Vietnam, die de onderklasse bevolken, maar tegenwoordig relatief vriendelijk voor de inheemse Aborigines (van vóór de Chinese kolonisatie) die er nu prominent voor mogen zorgen dat Taiwan een zelfstandige positie kan claimen tegenover de territoriale aanspraken van China. Die territoriale aanspraken leiden overigens tot gevaarlijke oorlogsretoriek en marine-acties, zoals ook blijkt uit de recente aanvaringen tussen China en Japan, en China en Vietnam, over Chinese aanspraken op zo’n beetje alle zee (+ grondstoffen) tussen de Chinese kust en Japan – Okinawa –Taiwan – Filippijnen – Maleisië en Vietnam. Plus de Chinese aanspraken op Taiwan zelf, met een steeds sterker en dreigender Chinees leger, en steeds grotere moeilijkheden voor Taiwan om aan wapens te komen ter zelfverdediging.

Dus waarom Benali in de Tapei Times? Het past in een patroon van gesprekken met vooral vreemden die je als Nederlander gedwongen bent te voeren in Azië. Tot 2002 gingen die gesprekken vooral over voetbal – over Oranje, over Kroeief [Cruyff], Vanbastén en Koeliet [Gullit]. Soms over Philips radio’s die vooral ouderen zich nog herinneren, soms over die mooie bloem toeliep [tulp], soms over Rembrandt en Vincent van Gogh. In 2002 kreeg ik plotseling vragen over Pim Fortwien [Fortuyn] en wat er toch in Nederland aan de hand was? Daarna de moord op Theo van Gogh – een bekende achternaam voor de meesten – en weer de vraag wat er toch aan de hand was in het leuke, vrije, tolerante Nederland dat vooral bekend stond om sex (de Wallen) en drugs (te koop in koffieshops) – zij het minder om rock&roll? En daarna Wilders met zijn wilde uitspraken, zijn wilde haren, zijn Fitna-film, en zijn Moslim-haat. Hoe kan het toch dat zoveel Nederlanders een dergelijke populist volgen, dat ons leuke, kleine, gastvrije landje zo gepolariseerd en verbitterd is geraakt?

Dus bestaan mijn gesprekken nu uit voorzichtige verklaring, voorzichtige verontschuldigingen, voorzichtige pogingen om uit te leggen dat Wilders slechts het standpunt van een minderheid vertolkt. Maar die laatste vlieger gaat niet meer op nu ook de regering is verWilderst, niet alleen tot afgrijzen van oud- en nieuwlinksers, maar ook van een oudere generatie ‘rechtse’ politici die hun morele kompas hebben afgestemd op verzet tegen discriminatie en stigmatisering. Dus sta ik – ondanks de Jumbo Stroopwafels Bereid met Roomboter – langzamerhand met mijn mond vol tanden als mij weer eens om uitleg wordt gevraagd omdat Nederland in  het buitenland in het nieuws is. Waar een klein land groot in kan zijn…

Oscar Salemink is hoogleraar op de afdeling Sociale en Culturele Antropologie aan de VU. Eerder schreef hij ‘Hoe dicht bij huis zit de rot? Over corruptie ver weg en dichtbij’ op Standplaats Wereld. Hij verblijft op dit moment in Taipei, Taiwan.

foto door ledpup

Door Jethro Alons Moslims mogen van hun geloof geen alcohol drinken. Dit wist ik al toen ik naar Marokko ging. Ook wist ik dat ik in Arabische landen het drinken van alcohol sociaal niet geaccepteerd is en dat ik niet hoefde te verwachten dat ik in elke kroeg een biertje kon bestellen zoals in Nederland. Maar hoe sociaal onacceptabel alcohol hier is werd mij pas duidelijk toen ik zelf wijn ging kopen.

Er zijn logischerwijs weinig winkels in Rabat waar je alcohol kan kopen. De winkel waar ik heen ging was de grote supermarkt (vergelijkbaar met de Franse Supermarchés)  aan de rand van de stad. De drank afdeling was aan de zijkant van de supermarkt, in de hoek. De hele supermarkt is wit en licht van kleur, zoals elke supermarkt. Behalve dit hoekje. Waar de hele supermarkt helder en licht is, is het hier donker en zijn de muren grijs. Er hangt hier een onprettige sfeer. Er ligt rommel op de grond en er hangt een geur van oud bier. Mandjes liggen ongeordend in een hoekje. Mensen zien er gehaast uit.

De dames met wie ik de wijn ging kopen voelen zich hier gelijk niet op hun gemak. Zij zijn ook de enig vrouwen hier. Nadat zij de wijn hadden uitgezocht lieten zij het afrekenen ook aan mij over en rekende zij de andere dingen bij de gewone kassa af.

Ik ga in de rij staan om af te rekenen. Iedereen in de rij staat erg dicht op elkaar. In de rij is er een dronken man met weinig tanden die tegen iedereen aanpraat, maar die door iedereen genegeerd word. De kassa medewerkers kijken niet bepaald vrolijk. Na het afrekenen loop ik naar buiten door de aparte uitgang van de drank afdeling. Dit lijkt meer op een laadpunt van een magazijn dan een uitgang. Buiten kom ik uit op een straatje dat wordt afgescheiden door een schutting van golfplaat. Het is hier vies en het stinkt. Hier komt een dronken jongen op me af en vraagt me om geld. Toen ik dit straatje uitgelopen was moest ik voor de hoofdingang weer wachten op de rest. Hier zag ik telkens de afkeurende blikken naar mijn tasje met wijn er in.

Ik moet zeggen dat dit voor mij een hele aparte ervaring was. De hele drankafdeling leek er op gericht te zijn om een gevoel van schaamte te geven over de drank die je aan het kopen was. Ik voelde mij ook een soort crimineel toen ik buiten stond. Terwijl ik mij thuis voor vier flessen wijn nooit en te nimmer zou schamen. Toch knap dat ze in een supermarkt een geïnstitutionaliseerd schaamtegevoel kunnen creëren.

Jethro Alons is bachelorstudent sociale en culturele antropologie. Hij schreef eerder over onder meer zijn vraag aan Professor Harvey Whitehouse en over de vraag of de populariteit van Apple als een religie beschouwd kan worden.

Ramadan in Rabat (foto door Lenie Brouwer)

Lenie Brouwer, docent antropologie aan de VU, verblijft tot 6 november in Rabat waar zij aan  het Nederlands Instituut Marokko college geeft aan studenten die de minor Marokko studies volgen. Vandaag, een week na het einde van de ramdan, doet zij verslag van haar observaties tijdens de vastenmaand.

Door Lenie Brouwer Ramadan is de heilige maand van de moslims, het is een tijd van bezinning, tijdens welke het geloof centraal staat. Maar volgens sommigen lijkt het wel een feestmaand, zo lees ik in het Marokkaanse tijdschrift Actuel. Elke avond is het feest op de boulevard Corniche in Casablanca, dat tot de ochtendgloren schijnt door te gaan.  

Ik zit weliswaar in Rabat, maar ik begrijp precies wat ze bedoelen. Het is hier, wat later op de avond, heel gezellig in het centrum, alle terrassen zijn bezet en de straten zijn vol. Op de pleinen en rondom de moskeeën verzamelen mensen zich, vrouwen zitten op het gras met elkaar te praten, kinderen spelen tikkertje, groepjes jongens hangen rond, en meisjes slenteren gearmd voorbij. Vrolijkheid overheerst alom.

De drukte van de avond staat in schril contrast met de rust van overdag. Het is uitgestorven op straat, veel winkels en restaurants zijn zelfs dicht – hetgeen voor de toerist behoorlijk lastig is. Tegen de tijd dat het vasten wordt verbroken, rond zeven uur ‘s avonds, wordt het echt stil op straat. Mensen spoeden zich vóór dat uur naar huis, ze hebben dan vijftien uur niet gegeten, gedronken of gerookt. Dan valt de stilte in. Je kunt probleemloos over de rijweg lopen, je kunt bij wijze van spreken een kanonskogel afvuren. Dit is niet alleen figuurlijk, dit gebeurt echt. Als de zon ondergaat hoor je eerst een hard kanonschot, vervolgens klinkt de oproep tot het gebed door de stad. Ook ’s nachts om half 5. De eerste keer werd ik met schrik wakker, maar nu de ramadan is afgelopen mis ik het.

Ramadan in Rabat, je kunt er niet omheen, ook al ben je  toerist,  geen moslim, en vast je niet. Het hele openbare leven ligt stil. Overigens gebeurt dit niet helemaal vrijwillig. In Marokko is het voor moslims verboden om tijdens de ramadan  in publieke ruimtes iets te consumeren. Je kunt hier een half jaar tot 2 jaar gevangenisstraf voor krijgen en een fikse boete. De Marokkaanse historicus die mij dit vertelt, voegt hier wel aan toe dat hij  nog nooit heeft gehoord dat iemand hiervoor was opgepakt. Blijkbaar is de praktijk minder streng dan de wet of is het dreigement zo effectief dat iedereen zich er zonder mankeren aan houdt.

Deze wet is overigens pas sinds 1965 van kracht. Onmiddellijk na Marokko’s onafhankelijkheid in 1956 speelde het thema nog niet. Toen waren alle cafe’s, terrassen en restaurants gewoon open. Pas later werden de religieuze teugels aangehaald. Overigens heeft McDonald’s laten zien dat het restaurant zich goed weet aan te passen aan de Marokkaanse wet, want overdag worden er alleen kinderen en niet-moslims bediend, degenen die zich niet aan de ramadan hoeven te houden.

Op de televisie wordt er ook rekening mee gehouden dat mensen om 7 uur de ftour maaltijd nuttigen, en massaal naar de televisie kijken. Rondom dat tijdstip zijn er speciale ramadan televisieprogramma’s die voor luchtig vertier moeten zorgen, dit om de laatste moeilijke uurtjes te verlichten. Dus geen zware religieuze programma’s, maar lichte kost als  sit-coms, soaps en satirische programma’s.

Het Suikerfeest is echt een familiefeest,  men gaat bij elkaar op bezoek en kinderen krijgen cadeautjes, meestal nieuwe kleren. De ramadan zelf is natuurlijk vooral een religieus gebeuren, maar als buitenstaander in Rabat is mij vooral het saamhorigheid- en gezelligheidsaspect opgevallen. Ik ben benieuwd hoe het leven in de stad er na de ramadan uit zal zien.

Lenie Brouwer is docent aan de afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Eerder schreef ze hier onder meer over een  islamitische studentenvereniging, Cohen over islam en een ‘global village’ in Turkije. Zie haar berichten. Zie ook onze eerdere berichten over de ramadan.

foto door Fatoe Inc.

Thijl Sunier Meindert Fennema (NRC 31/8) vindt Wilders’ credo ‘niet voor Ali en Fatima, maar voor Henk en Ingrid’ verwerpelijk omdat het een etnische draai geeft aan de volgens de auteur overigens vaak terechte islamkritiek van Wilders. Islamkritiek en integratie moet je scheiden vindt Fennema, maar hier slaat hij de plank finaal mis. Het zou mooi zijn zo’n onderscheid, maar zoals Fennema het voorstelt is het vooral gratuite retoriek. Zolang de islam wordt beschouwd als een importreligie en de mythe van ‘de’ Nederlandse cultuur overeind blijft en mensen bang worden gemaakt voor wat ‘van buiten’komt, kun je niet met droge ogen beweren dat islamkritiek en integratie niets met elkaar te maken hebben. Dan is islamkritiek gewoon verkapte assimilatiedruk.

Die principiële gelijkschakeling van Ali en Fatima met Henk en Ingrid waar Fennema zich op beroept is een holle frase zolang de eersten alleen mogen meedoen als ze een ‘salonfähige’ islam aanhangen, een gekuiste voor Nederland aanvaardbare vorm. Een getemde islam. Als je Ali en Fatima principieel hetzelfde wil behandelen als Ingrid en Henk, dan moet je ook accepteren dat Ali of Fatima er denkbeelden en opvattingen op na houden die je niet onderschrijft, net als dat voor Henk en Ingrid geldt. Dan mag je geen ‘wij-zij’ onderscheid maken, om dat oude cliché maar weer eens van stal te halen. Zo’n onderscheid hoort niet in een integratiedebat en heeft al helemaal niets te maken met de islam. Gelijkheid mag niet betekenen dat je probeert de wereld buiten de deur te houden.

Thijl Sunier is door VISOR aangesteld als hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’ op de afdeling Sociale en Culturele Anthropologie van de VU. Eerder schreef hij onder meer over zijn oratie op Standplaats Wereld. Deze brief verscheen afgelopen zaterdag (4 september) in de NRC.

‘Religie, zo stelt menig godsdienstwetenschapper vast, is weer helemaal terug in het hart van de hedendaagse samenleving. Alle voorspellingen uit het verleden over de onontkoombare privatisering van religie ten spijt, zijn islamitische identiteiten alleen maar saillanter geworden, debatteren politici volop over hun manifestatie in het publieke domein, roeren ook christelijke groepen zich nadrukkelijker dan voorheen, en zijn media en populaire cultuur zwanger van religie, mystiek en spiritualiteit. Redenen genoeg, kortom, voor een conferentie over deze voor velen zo onverwachte terugkeer van religie.’

De bijeenkomst bestaat uit vier plenaire lezingen:

* José Casanova: The return of religion to the European public sphere
* Annelies Moors: Living Islam: public debates and everyday life
* Kathryn McClymond: Saddam Hussein: Execution gone wrong
* Sophie van Bijsterveld: De maatschappelijke betekenis van religie

Gevolgd door een aantal parallelle Future-projectpresentaties:

* Willemien Otten (team Burcht Pranger): Tijd en natuur
* Marten van der Meulen en Hijme Stoffels: Publieke participatie van migrantenkerken in Amsterdam Zuidoost en Danielle Koning: Omgekeerde zending: mythe of realiteit. Over evangelisatie-initiatieven van migrantenkerken
* Yolande Jansen (team Ruud Peters): De rol van religie in de hedendaagse Islamitische wereld

* Karin Willemse/Jose van Santen (team Peter Geschiere): Mannen (-in wording) in een moderne wereld: mobiliteit, moraliteit en nationale identiteit in islamitisch Afrika
* Nathal Dessing/Loubna El Morabet: Vormen en elementen van Islam in Europa: vroomheid, het verlangen naar kennis en de toekenning van religieuze autoriteit

En een afsluitende lezing:
Stef Aupers: God in cyberspace. De ethiek van het transhumanisme en de geest van Sillicon Valley

Meer informatie en aanmelden kan op de website van NWO.

Culturele antropologie is veel meer dan een boeiende studie: het is een manier van kijken. Antropologen proberen van binnenuit te begrijpen wat mensen met verschillende achtergronden ervaren, en wat dit voor hen betekent. Met hun specifieke kennis kunnen antropologen een verhelderende bijdrage leveren aan de getroebleerde discussie over religieuze en culturele diversiteit.  De krenten in de pap van mijn promotieonderzoek waren diepte-interviews met sleutelfiguren uit de interreligieuze dialoog. Mijn doel was te weten te komen hoe de dialoog tussen Joden, Christenen en Moslims hun identiteiten beïnvloedt. Door als onderzoeker uit je eigen referentiekader te stappen en te luisteren kom je, als je ook wat geluk hebt, tot verrassende ontdekkingen.

Zo laat mijn promotieonderzoek naar de interreligieuze dialoog op basis van 44 diepte-interviews zien dat geïnterviewden zich onderscheiden door drie karakteristieke dialoog profielen. Advocaten zijn bezorgd over de continuïteit van de eigen religie. Theologische uitwisseling is naar hun mening ongeoorloofd door het gevaar van syncretisme, en onmogelijk omdat hun religies fundamenteel van elkaar verschillen. Ambassadeurs richten zich op het creëren en instandhouden van de interreligieuze relatie, en proberen daartoe delicate onderwerpen te vermijden. Met metaforen als de schildpad die weer in zijn schulp kruipt en de deur die weer dicht gaat onderstreept de ambassadeur de dilemma’s waarmee hij geconfronteerd wordt. Karakteristiek voor grensgangers – meestal dialoog pioniers - is hun zoektocht naar nieuwe inzichten. Ten aanzien van de dialoog voelt men zich beter begrepen in de dialoog gemeenschap dan in de eigen achterban, maar men is zich bewust van het risico vervreemd te raken van de eigen geloofstraditie.

Alle respondenten zijn van mening dat hun religieuze identiteit een steunpilaar biedt voor persoonlijke groei. Omgekeerd heeft de interreligieuze dialoog hen veranderd in “betere Joden, Christenen en Moslims”. Een grote meerderheid verwerpt agressieve missie. Joden, Christenen en Moslims zijn het erover eens dat deelname aan elkaars rituelen buitengewoon problematisch is, en eigenlijk niet toegestaan. Toch besluiten sommigen bij uitzonderlijke gebeurtenissen, zoals een interreligieuze begrafenis, om de rituele regels tijdelijk tussen haakjes te plaatsen. De geïnterviewden bevestigen dat stereotypen verminderen door persoonlijke contacten. Tegelijkertijd interpreteren zij neutrale vragen in termen van hun vooroordelen over “ons”. Het verlangen om begrepen te worden is groter dan de wens te begrijpen. Joden, Christenen en Moslims zijn het erover eens dat religieuze en maatschappelijk doelen niet gescheiden kunnen en ook niet mogen worden. Velen zijn moe: het pad van de dialoog is bezaaid met voetangels en klemmen. Anderzijds maakt een derde van de geïnterviewden melding van geopende harten en geesten.

Een van mijn conclusies is dat onder de huidige gepolariseerde verhoudingen ook veel dialogen zich kenmerken door polemiek en apologetiek, en dat dialoog begint met zich in te spannen voor het herstel en ontstaan van vertrouwen.  De bottom-line is dat sleutelfiguren in de interreligieuze dialoog hebben laten zien dat het mogelijk is om trouw te blijven aan de Joodse, Christelijke dan wel Moslimse identiteit, en tegelijkertijd open te staan voor het anders-zijn van de ander. Roots en routes, traditie en toekomst, vormen geen tegenstelling maar kunnen met elkaar verbonden worden.

Rachel Reedijk studeerde Etnische Studies en Minderheidsvraagstukken aan de VU (1988-1991). In die periode was zij tevens migrantenopbouwwerker in Amsterdam Oost. Na haar afstuderen werkte zij als coördinator en beleidsmedewerker bij het Anti Discriminatie Bureau. Haar betrokkenheid bij de interreligieuze dialoog dateert van de Rushdie affaire in 1989. Op dit moment is zij secretaris van de commissie dialoog van de Liberaal Joodse Gemeente en (bestuurlijk) actief in de dialoog met zowel Christenen als Moslims.

Haar proefschrift Roots and Routes: Identity Construction and the Jewish-Christian-Muslim Dialogue is uitgegeven bij uitgeverij Rodopi.

]]> http://standplaatswereld.nl/2010/02/17/roots-and-routes/feed/ 0 standplaatswereld Roots and Routes: Identity Construction and the Jewish-Christian http://standplaatswereld.nl/2009/12/17/teveel-integratie-in-onderzoek-naar-islam/ http://standplaatswereld.nl/2009/12/17/teveel-integratie-in-onderzoek-naar-islam/#comments Thu, 17 Dec 2009 09:00:02 +0000 standplaatswereld http://standplaatswereld.nl/?p=2089 Lees verder →]]>

Niets is minder waar. Het gaat mij erom dat de vereenzelviging van moslims met migranten, de impliciete aanname dat islam een ‘vreemde religie van buiten’ is, en de enorme nadruk op integratie ertoe leidt dat onderzoeksprogramma’s zich eenzijdig ontwikkelen. Vragen die de overheid, de politiek en het publiek belangrijk vinden krijgen onevenredig grote aandacht onder het mom dat onderzoek nuttig en relevant moet zijn. Dat nut vertaalt zich vooral in vraagstukken van inpassing, aanpassing en integratie.

Veel van het onderzoek naar integratie is onderdeel van een integratie-industrie, het geheel van politieke programma’s, beleidsprioriteiten, impliciete aannames over wat aandacht behoeft en wat niet, wat er moet gebeuren om de samenleving ‘bij elkaar te houden’, om fricties tussen bevolkingsgroepen te voorkomen, enzovoorts.

Waartoe een te ver doorgeschoten integratiedenken kan leiden toont het meest recente incident dat weer eens de landelijke pers haalde. Op de hogeschool in Den Haag had de leiding, ongetwijfeld uit goede (multiculturele) bedoelingen, besloten dit jaar geen kerstboom in de centrale hal te plaatsten omdat een groot deel van de studenten geen christelijke achtergrond heeft. Zonder dat moslims hierom hadden verzocht en op enigerlei wijze bij dit besluit betrokken waren, barste binnen een mum van tijd de verontwaardiging in Nederland weer los. Geert Wilders had zijn quote tegen de ‘verdere islamisering van de samenleving’ al klaar en verklaarde dat hij desnoods zelf een boom zou kopen en daar neerzetten.

Zowel de goedbedoelende schoolleiding als de PVV (en met hen helaas velen in Nederland) gaan uit van hetzelfde rare idee dat ‘de islam’ bepaalde wensen uit en eisen stelt en dat zo’n boom kan leiden tot cultuurbotsing. Het zijn beide reacties ‘van bovenaf’, bedoeld om regels en omgangsprincipes op te leggen zonder te kijken naar wat zich in de samenleving afspeelt. Ik heb dat in mijn oratie de helikopterview genoemd. Het voorbeeld van de kerstboom is te onbenullig om lang bij stil te blijven staan, maar het zou heel goed een vraag voor een onderzoek kunnen opleveren. Het zijn precies dit soort vragen en ‘oplossingen’ die de integratie-industrie genereert.

Het gaat er mij niet om al het integratieonderzoek te veroordelen. Mijn stelling is dat het onderzoek naar de islam voorbij moet aan dat integratiedenken. Ik heb drie terreinen genoemd die te lijden hebben van teveel integratie in het onderzoek naar de islam in Europa: onderzoek naar de vraag hoe islam vorm krijgt onder jongeren, onderzoek naar het sterk veranderende karakter van islamitisch leiderschap en onderzoek naar alledaagse vormen van islam. Wie meer wil weten verwijs ik naar mijn website van de Vrije Universiteit.

Ik vind dat er veel meer geld moet worden gestoken in onderzoek naar hoe de islam vorm krijgt onder de 98% moslims waarmee niets aan de hand is. De afgelopen weken heb ik meerdere malen in de pers moeten uitleggen waarom onderzoek naar de islam ook ‘nuttig’ en ‘relevant’ kan zijn als het niet over problemen gaat en dus geen nieuws is. Van die 98% leren we veel meer is mijn mening. En voor alle duidelijkheid, onderzoek naar 2% problemen is niet ook automatisch onderzoek naar die overige 98% procent. Dat is wel erg kort door de bocht.

Thijl Sunier is door VISOR aangesteld als hoogleraar ‘islam in Europese samenlevingen’ op de afdeling Sociale en Culturele Anthropologie van de VU.

Thijl Sunier schreef eerder over zijn oratie op Standplaats Wereld.