‘het nieuwe hoger onderwijsmodel’

Door Ton Salman Terwijl in Nederland en Europa “de crisis” universitaire staf en studenten noodzaakt zich te verzetten tegen draconische bezuinigingsmaatregelen vermengd met bedrijfsadministratief-geïnspireerde reorganisaties die de kern van het métier (goed onderzoek en goed en toegankelijk onderwijs) bedreigen, is in Chili sinds ruim een jaar een strijd van nog epischer omvang aan de gang. Het afgelopen academisch jaar (dat in Chili van maart tot en met december loopt) ging voor vele duizenden studenten geheel of grotendeels verloren, of werd uiteindelijk, zo goed en zo kwaad als het ging, afgesloten na intensieve inhaalcursussen en ‘nood-tentamens’ om zo tenminste toch enkele studiepunten te verwerven. De studenten staakten, en bezetten in veel gevallen universiteiten, gedurende het hele studiejaar. Voor zoveel zelf-benadeling moeten wel hele goede redenen bestaan.

Die zijn er. De structuur van het Chileense hogere en universitaire onderwijs stamt uit de tijd van de Pinochet-dictatuur. Dat regime koesterde het ongereguleerde privé-initiatief, en wantrouwde elke staatsbemoeienis met uitzondering van de controle op en zonodig vervolging van dissidente burgers. Ook in het onderwijs werd deze regel  tot gelding gebracht. Het beste wapen tegen de notoire rebellie die universiteiten immer kenmerkte, was het hoger onderwijs zoveel mogelijk in handen van ’s lands ondernemers te brengen. Niet alleen wisten zij beter dan wie ook aan welke expertise behoefte was, ook werd onderwijs op die manier een handelsartikel, een product met een prijs, en een uiteindelijke beloning of opbrengst.

In het Chili van toen, en ook nog in de jaren na Pinochet, schoten de privé-universiteiten als paddestoelen uit de grond – en ze zijn er nog steeds. De aantallen en de hoogte van overheidsbeurzen werden drastisch teruggebracht, maar banken werden gestimuleerd een systeem van studieleningen te ontwikkelen, waarbij lucratieve rentes voor die banken ruimhartig werden toegestaan.

Investeringen door ondernemers in privé-universiteiten werden, op een paar idealistische uitzonderingen na, louter ingegeven door kosten-baten-overwegingen. Studies als natuurkunde, medicijnen en tandheelkunde, die forse investeringen in laboratoria, apparatuur en practica-ruimtes vergden, lieten de ondernemers liever aan anderen over. Daarentegen wemelde en wemelt het in Chili van de studies Sociaal Werk, Journalistiek, Sociologie en Antropologie, Bedrijfsadministratie, Verpleging en Rechten. Belangrijke en pittige studies, zonder enige twijfel. Maar tot op de dag van vandaag zit er veel kaf onder het koren.

Veel universiteiten investeren niet in onderzoek, en trekken docenten uitsluitend op contractbasis aan. Zoveel  lesuren, zoveel salaris. Voorbereidings- en corrigeertijd, laat staan onderzoekstijd, worden niet gehonoreerd. Om aan een fatsoenlijk salaris te komen, accepteerden docenten vaak meerdere parallelle cursussen of verkochten zij hun doceer-bevoegdheid aan meerdere universiteiten tegelijkertijd. De kwaliteit van hun onderwijs leed daar zeer onder.

Toegang tot de staatsuniversiteiten (die meestal van een gagarandeerde minimumkwaliteit zijn) is afhankelijk van een universitaire toelatingstest. Voor kinderen uit lagergeschoolde milieu’s is die test vaak een struikelblok; in hun armere wijken of op het platteland was hun vooropleiding ook al onder het gemiddelde niveau, zéker als het staatsonderwijs was (in Chili is de minderheid-zonder-alternatief op staatsonderwijs aangewezen). Zij zijn dus aangewezen op de privé-universiteiten en op privé-leningen. Indien ze de uitdaging aangaan, worden ze na hun opleiding echter vaak geconfronteerd met banenperspectieven en –salarissen die het hen onmogelijk maken de lening af te lossen ( een recente kleine concessie van de regering was dat de leningen voortaan, tegen een iets lagere rente, aande overheid worden afgelost).

Collegegelden in Chili zijn buitensporig hoog. Investeringen in hoger onderwijs en onderzoek zijn de laagste als BNP-percentage van de OECD-landen; staatsuniversiteiten financieren zichzelf slechts voor 20% met overheidsgeld en  voor iedere cent onderzoeksbudget moet in competitie gestreden worden, omdat dat goed zou zijn voor het rendement en de efficiëntie.

Chili’s hoger onderwijs is het meest geprivatiseerde ter wereld. Zowel de studieleningen die de banken ter beschikking stellen, als het universitaire privé-onderwijs, zijn winstgevend. Hoger onderwijs is een lucratieve branche binnen de Chileense economie. Maar het is ook het onverbiddellijke sociaaleconomische reproductiemechanisme in een samenleving waarin het verschil tussen hogere en lagere inkomens (en opleidingsniveau’s) tot de meest schrijnende ter wereld behoort. Onderwijs is geen kans of springplank voor talenten; het is een apparaat dat garandeert dat dubbeltjes nooit kwartjes worden, omdat het handel is. En die is er voor de grote, en daarnáást voor de kleine beurs.

‘Onderwijs is geen handeltje’

De Chileense studenten zijn goed georganiseerd in de CONFECH, de Confederación de Federaciones de Estudiantes Chilenos,en hebben de steun van het overgrote deel van de bevolking achter zich. Zij eisen iets eenvoudigs maar fundamenteels: een substantiële investering en bemoeienis van de overheid in onderwijs, om ervoor de zorgen dat (goed) onderwijs geen privilege, maar een recht is. Geen voorrecht voor reeds bevoorrechten, maar een gegarandeerd toegankelijk systeem voor wie de talenten en het doorzettingsvermogen heeft. Maar waar de centrumlinkse regeringen die op het vertrek van Pinochet volgden er niet in slaagden het onderwijssysteem te hervormen, is de huidige conservatieve president Piñera dat al helemáál niet van plan. En zo werd er een jaar lang gestaakt en actie gevoerd.

Hoewel de studenten zich beijverden om ludieke actievormen te hanteren (de grote kiss-inn: duizenden zoenende studenten op het plein; je hebt als autoriteit toch een hart van prikkeldraad als je dan geen concessies doet?), en verscheidene flash mobs (de plotse massale bezetting van een publieke ruimte, aldaar klappend, springend, handen-wuivend – en dan weer in het niets oplossend), liepen de protesten toch regelmatig uit op traangasconfrontaties en massale arrestaties, en zijn er aanhoudende berichten over revanches van universitaire bestuurders tegen rebelse studenten en leiders.

Onderwijs is geen handeltje, roepen in dit nieuwe studiejaar de studenten opnieuw. Laten we het goed onthouden.

Ton Salman is universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU).  Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns Amerika, waarover verschillende stukken op Standplaats Wereld zijn verschenen.

Foto van bezetting afgelopen week in Amsterdam

Door gastauteur Max van Lingen (m.m.v. Donya Alinejad)

De boodschap van de studenten die de afgelopen week collegezalen in Rotterdam, Nijmegen, Utrecht en Amsterdam bezetten was helder: 1)  Schaf de studiefinanciering niet af, want daarmee schaadt je de toegankelijkheid van het hoger onderwijs, 2) Investeer in de kwaliteit van het hoger onderwijs, want dat is goed voor de samenleving.

Het is niet voor niets dat juist nu studenten in actie komen. De voorgenomen bezuinigingen van maar liefst 20% op onderwijs zijn de laatste in een lange reeks. Sinds de jaren ’80 wordt er permanent bezuinigd op hogescholen en universiteiten. Daartegenover staat dat de gemiddelde student er het afgelopen jaar op achteruit is gegaan: het collegegeld is verhoogd, de studiefinanciering bevroren en de tweede studie dreigt ook ten onder te gaan. Tegelijkertijd is het onderwijs massaler geworden en is er minder tijd voor persoonlijke begeleiding.

Ik heb zelf meegedaan aan de bezetting van de Universiteit van Amsterdam. Daar heb ik de voorzitter van het College van Bestuur, Karel van der Toorn, horen zeggen hoe belangrijk de toegankelijkheid van het hoger onderwijs is, maar tegelijkertijd dat de kwaliteit wat hem betreft belangrijker is. Op een hardere toon beweerde de voorzitter van het College van Bestuur, René Smit, afgelopen donderdag min of meer hetzelfe tijdens een door de studentenbond van de Vrije Universiteit (SRVU) georganiseerde bijeenkomst.

Smit, tevens lid van de regeringspartij CDA, is hiermee slechts de representant van de manier waarop velen aan de top de bezuinigingen goedpraten: Het is nu eenmaal crisis en dus moet er bezuinigd worden op alle terreinen. Binnen het onderwijs mag de kwaliteit niet geraakt worden en dus moet de toegankelijkheid sneuvelen. Om vervolgens de tegenstanders van deze logica ervan te betichten de kwaliteit van het onderwijs niet serieus te nemen.

Dat de media met name de eisen betreffende de basisbeurs overnam, terwijl de universiteitsbesturen het alleen over kwaliteit wilden hebben neemt niet weg dat de studenten zelf duidelijk vinden dat zowel de toegankelijkheid als de kwaliteit van het hoger onderwijs omhoog moeten. Ze betwijfelen echter of er uberhaupt moet worden bezuinigd op onderwijs en of er juist niet zou moeten worden geinvesteerd in het onderwijs, zoals in Duitsland en de Scandinavische landen gebeurt.

Het belang van hoger onderwijs gaat verder dan het behalen van een diploma. Voor mensen die uit lagere sociaal-economische klassen afkomstig zijn is het vaak de enige mogelijkheid om zich op te werken binnen de samenleving. Afschaffing van de studiefinanciering zal voor die groepen alleen maar een extra barriëre opwerpen, terwijl het vooruitzicht op een flinke schuld ook andere studenten zal beïnvloeden in hun studiekeuze.

De afgelopen decennia is er door de overheid al genoeg bezuinigd op het hoger onderwijs, het resultaat is een verslechterde situatie op de universiteit voor zowel studenten als het personeel. Op dit moment gebruiken overheid en universiteitsbesturen de kwaliteit van het onderwijs als stok om de studenten mee te slaan. Als we deze valse tegenstelling tussen kwaliteit en toegankelijkheid niet als geheel afwijzen is er straks niemand meer over om les aan te geven.

Max van Lingen is student sociale geschiedenis aan de UvA.

Donya Alinejad is promovenda aan de afdeling sociale en culturele antropologie van de VU. Zij schreef eerder over de aardbeving in Haiti en over de verkiezingen in Iran van 2009.

De website van het comité dat de acties uitvoerde is http://www.studentendemonstratie.nl/. Volgende week is er een bijeenkomst over “Hoe nu verder“.

Een van onze vroegere studenten – Anne Geerdink – heeft het afgelopen jaar Internationale Communicatie gedoceerd aan de Medische Universiteit van Ningxia, de Hui-autonome provincie in het noordwesten van China. Zij is de enige Nederlander in deze Chinese provincie. Hierbij een korte impressie van haar ervaringen.

Het universiteitsrestaurant, drie verdiepingen met uitstekend Han (Chinees) en Hui (halal)voedsel, heeft overal televisies hangen die altijd aanstaan. Meestal hard, vooral wanneer er NBA basketballwedstrijden zijn. Basketball is hier sport nummer één. Werkelijk overal zijn veldjes!  Studenten en medewerkers kunnen drie maal per dag een maaltijd gebruiken voor  minder dan een euro. De universiteitsleiders hebben een aparte eetruimte, waar ze zich in geval van “meetings” door hun chauffeur over de campus naar toe laten rijden. Hun bakken blokkeren de ingang, de chauffeurs drentelen ernaast of poetsen de auto. Zo weten wij, docenten, studenten en medewerkers,  dat er op dat moment “leiders” in het restaurant zijn.

De “professionele” leiders delen hun status en positie met de partijpolitieke leiders die uiteindelijk de baas zijn op de universiteit. Er zijn twee onoverzichtelijke verticale leiderslijnen, die soms op elkaar zijn afgestemd. Iets voor elkaar krijgen is veel moeilijker dan in een willekeurige Nederlandse organisatie. Afgezien van het feit dat je als vreemdeling misschien iets en als nieuweling vrijwel niets kunt bekokstoven. “Quanxi”, jarenlange relatienetwerken van vrienden, collega’s en familie vormen in feite de derde  “machtslijn”.

Universiteitsmedewerkers die met een leider getrouwd of bevriend zijn kunnen een voordeel hebben. Conflictvermijdend gedrag scoort hoog in een cultuur waar men sowieso niet van openlijke confrontaties houdt. Maar elke positie heeft een gecontroleerde speelruimte. Dus het vaakst hoor ik: dat kan ik niet beslissen. Dat bepaalt een hogere leider of die van een ander departement.

Na bijna een schooljaar werken durf ik te beweren dat het weefsel gecompliceerd is en meer lagen heeft. Het vraagt langere tijd om daarmee goed te dealen, zegt een Europeaan die hier al vier jaar woont. Geen transparantie of Nederlandse wetmatigheid in elk geval.

Samen eten is normaal. Alleen opereren is afwijkend. Goed voedsel wordt hier ook door de meeste jongeren op waarde geschat. Men hecht aan gezond, voedzaam eten. Het junk voedsel is wel in opmars, maar Chinezen zijn ervan overtuigd dat ze het beste voedsel ter wereld hebben, al 5000 jaar. Ook de snacks zijn vaak gezond: kwarteleitjes, gegrilde tofu en inktvis. Wel te duur voor de armere student die verantwoord wil leven, want het is altijd op de zak van de ouders. Bijbaantjes bestaan niet. Alle tijd gaat naar de studie. In de studentenkamers met 4-6 studenten – ook de 25-jarigen delen een kleine leefruimte – is meestal geen kookgelegenheid. Men studeert, slaapt en sport. Seksegescheiden: ook de oudere jeugd trouwt eerst en woont dan samen. Een kennis moest bijvoorbeeld acht jaar op een huis en bedgenoot wachten. Ouders willen het zo, ouders worden gerespecteerd.

Shoppen is ook geliefd onder studenten: er is bijzonder leuke mode hier, goedkoop en duur; het meeste voor maatje 36. Alle wereldmode wordt in China gefabriceerd, dus restpartijen en klonen worden door de moderne Chinees gedragen. Naast enorme conformiteit zie je op straat een spannende individualiteit; geen jonge meid draagt hetzelfde kledingstuk En alles kan: men gaat in een baljurk en zilveren schoenen naar kantoor. Gekleed, maar kleurig, fleurig, glinsterend, mooi! En heel goed gekapt, zowel jongens als meisjes. De kapperszaak, de “barber” volgens het Engelse collegeboek, is de snelst groeiende kleine middenstander.

Internet is booming. Overal zijn internetcafe’s waar de verbinding zeven keer zo snel is als op mijn universiteit. Internetonderwijs is daar nog amper. Er worden vooral films gekeken en spelletjes gedaan, meestal door jongens. De meisjes studeren en werken (zorg voor zieken, ouders, familie en kinderen) ook hier harder. En er wordt gediscussieerd over van alles. Nu over de centrale filter die de overheid wil installeren om porno, drugs en criminaliteit tegen te gaan. Elk drugsgebruik valt onder criminaliteit. Onder porno vallen ook woorden als “gay” en “lesbian”. Niet iedereen hier is het daarmee eens.

Door Anne Geerdink, docent Cultuur, Communicatie en Organisatie aan de Hogeschool Amsterdam.

Zie voor een uitgebreid interview met Anne Geerdink het mei nummer (p. 22) van het Transfermagazine.

In het blad Zorgwelzijn zijn meer columns van Anne Geerdink te lezen over haar ervaringen in China.

Foto van Jos Bleijlevens

Al 25 jaar worden er op verschillende plekken op de wereld Trailwalkers georganiseerd door Oxfam, afgelopen weekend voor het eerst door Oxfam Novib in Nederland. Het doel is om 100 kilometer binnen 30 uur te lopen, in teams van vier mensen. Elk team wordt geacht een som geld op te halen van sponsors. Het totaalbedrag wordt ingezet voor ontwikkelings-samenwerkings projecten. Dit jaar is meer dan zes ton bijeen gebracht door de teams voor het onderwijs in Mali.

Elke rechtgeaarde antropoloog en kritisch geëngageerde burger zal nu recht overeind gaan zitten en een rijtje vragen gaan spuien:

Ontwikkelingssamenwerking? Dat werkt toch niet? Daarbij verdwijnt het geld toch altijd in de zakken van corrupte lokale politici? Of wordt gebruikt om de mooie landcruisers en huizen met personeel en zwembad van ontwikkelingswerkers te betalen? Hoeveel komt nu echt terecht bij de kinderen voor wie het bedoeld is? Hoe kan je dat controleren? En als het inderdaad terecht komt waar het hoort, creëert dat dan niet weer scheve verhoudingen? En hoeveel kostte het nou eigenlijk om die trailwalker te organiseren, moet dat bedrag niet worden afgetrokken van die zes ton die is opgehaald? Hebben die teams niet eigenlijk alleen maar hun eigen sportieve spielerei bekostigd?

Als het over ontwikkelingssamenwerking gaat is het niet goed of het deugt niet. Als antropoloog heb ik gezien hoe het mis kan gaan, maar ook hoe het goed kan gaan, zeker als het om onderwijs gaat. Ik kan natuurlijk elk van die vragen (die in feite beschuldigingen zijn) aan Oxfam Novib voorleggen en een antwoord eisen. Ik heb zelf namelijk meegelopen, honderd kilometer door mul zand over de Veluwe, met drie medewerkers van Oxfam Novib, een daarvan mijn man, team Djalan Djalan. Een half Nederlands, half Filippijns team.

Het was afzien. 28 uur en 54 minuten hebben we gelopen, een dag, een nacht, en nog een dag. Gelukkig was er elke tien kilometer een checkpoint met een Rode Kruis-post en koffie en thee, waar ons eigen support team op ons wachtte met eten en blarenpleisters. Ik had me niet gerealiseerd hoe belangrijk zo’n support-team is: wij konden helemaal niets wanneer we aankwamen. Mijn voeten waren steeds zo heet van het lopen dat ik me niet kon voorstellen dat ik verder zou kunnen lopen. Maar uiteindelijk hebben we (vloekend!) de eindstreep gehaald.

foto van Jos Bleijlevens

Ook voor de mensen die niet liepen was het afzien: een hele nacht door steeds opbouwen en afbreken zonder slaap.Veel van de vrijwilligers waren mensen van Oxfam Novib zelf, collega’s van mijn teamleden.

Al deze mensen rijden bepaald niet rond in mooie landcruisers (hoewel sommigen, zoals mijn man, dat stiekem wel zouden willen maar ik zeg altijd dat hij daarvoor het verkeerde beroep heeft gekozen). Al deze mensen zagen in dit evenement een sportieve uitdaging, maar ook een uitdaging om zoveel mogelijk geld bijeen te brengen voor onderwijs in Mali. Al met al hebben wij als team rond de 4.600 euro opgehaald, en dat hadden we nooit verwacht! De teller stijgt nog steeds.

Ik vond het vooral bijzonder omdat het in mijn ogen vooral een enorme operatie was in het vergroten van betrokkenheid in Nederland bij wat er in andere delen van de wereld gebeurt. Dat creëert natuurlijk weer draagvlak voor het financieren van lokale NGO’s, het werk van Oxfam Novib. Als we alleen al naar de aantallen kijken: er liepen 150 teams, van elk vier mensen. Dat zijn dus 600 mensen. Die mensen hebben allemaal hun netwerken gemobiliseerd om sponsor te worden. Zeg minimaal tien personen, per persoon, dat zijn alweer 6000 mensen. In ons geval hebben we veel meer mensen bereikt, dus dit is een lage inschatting, die wel drie of vier keer zo hoog kan uitvallen.

Daarnaast nog al die vrijwilligers en support-teams. Als elk team een support-team had van vier mensen (minimaal, want wij hadden paren die elkaar afwisselden) dan zijn dat nog eens 600 mensen. Alle medewerkers van Novib die een weekend opofferden om het vuil op te ruimen achter de wandelaars, een koffie-punt bemanden, alle (vrijwillige) Rode Kruis medewerkers. Ik weet niet hoeveel mensen dat zijn, maar toch zeker een paar honderd denk ik. In totaal zullen er dus misschien 8000 mensen direct betrokken zijn geweest bij de trailwalker afgelopen weekend, die allemaal of tijd of geld hebben gegeven.

En dan heb ik nog niet eens de organisaties meegeteld die het evenement mogelijk maakten: gemeente Ede (de burgemeester gaf een toespraakje bij de start), staatsbosbeheer die het park openstelde ‘s nachts, de scoutingclubs waar sommigen van de checkpoints opgezet werden.

Al met al een onvoorstelbare hoeveelheid goodwill en betrokkenheid die gemobiliseerd is… toen ik daarbij stilstond bij de finish toen konden mijn pijnlijke voeten mij niet meer zoveel schelen. Juist in een wereld waar eigenbelang, cynisme en kritiek zo schril de boventoon voeren, is het een wonder om mee te maken dat dit mogelijk is. Bij mij verstomde even de interne antropologische criticus en ik was alleen maar blij, en trots dat zoiets ook mogelijk is in Nederland. Jawel, trots op Nederland, niet het Nederland met een hek eromheen, maar een Nederland dat staat voor een rechtvaardiger wereld.

Doneren kan nog altijd, volg de link en selecteer team Djalan Djalan.

Dit stukje is geschreven door Kim Knibbe, antropoloog aan de afdeling Sociale en Culturele antropologie.