Door Erik van Ommering.

Saida, een oeroude havenstad aan de Middellandse Zee. Gelegen op een smalle kustvlakte halverwege Beiroet en de grens met Israël, is het een strategisch punt op de route van noord naar zuid Libanon. Het is niet verwonderlijk dat vluchtelingen uit Syrië hier neerstrijken: naast de goede bereikbaarheid staat Saida te boek als een anti-Syrisch bolwerk, wat wil zeggen: een centrum van oppositie tegen het regime van de Syrische president al-Assad. Vluchtelingen hopen hier op de bescherming en hulp die ze elders in het land niet krijgen omdat de Libanese regering, ondanks de 10.000 doden, de gruwelijke beelden van in puin geschoten wijken en de wijdverbreide veroordeling vanuit de Arabische wereld, nog steeds ontkent dat zich een humanitaire ramp voltrekt in buurland Syrië. In plaats daarvan, en onder aanvoering van Hezbollah, volgt ze de lijn van de Syrische staatsmedia die de opstandelingen consequent omschrijven als door het buitenland gesteunde terroristen die de nationale orde en veiligheid in gevaar brengen. Voor terroristen en deserteurs is volgens de Libanese regering geen registratie of opvang nodig, en het liefst sturen ze de inmiddels 17.000 Syriërs die hier hun heil hebben gezocht meteen weer terug. Zo wordt over de rug van Syrische vluchtelingen een politieke strijd gestreden tussen de pro-Syrische regering en de anti-Syrische oppositie. En waar er twee honden vechten om een been, loopt een derde ermee heen… 

Overal in Libanon kom je ze tegen: jonge jongens die je schoenen willen poetsen, zeggen dat ze honger hebben en uit Syrië komen. Kleine kinderen die oud ijzer en aluminium blikjes op karretjes stapelen om te verkopen. Moeders die bedelen, een baby op de arm. Hun mannen staan op een straathoek te wachten tot iemand ze misschien als dagloner wil meenemen. In een vicieuze cirkel raken deze vluchtelingen steeds dieper in de put: enkelen van hen voelen zich gedwongen op criminele wijze aan geld te komen om hun familie te kunnen voeden, waardoor hun landgenoten in toenemende mate gemarginaliseerd raken en op steeds minder genade kunnen rekenen van Libanese zijde. Terwijl de regering stug blijft ontkennen dat er iets aan de hand is en zich concentreert op de haperende stroomvoorziening in het land en een mislukte moordaanslag op een prominente christelijke militieleider – toegegeven, ook belangrijk – zijn het slechts een handvol NGO’s en islamistische organisaties die zich het lot van de gevluchte Syriërs aantrekken. De NGO’s concentreren hun activiteiten in het anti-Syrische grensgebied in het noorden waar een afgesloten enclave is ingericht voor 4.000 vluchtelingen. Elders, zoals in Saida, zijn ontheemden veelal overgeleverd aan islamistische organisaties die weliswaar hulp bieden maar zich vooral lijken te bekommeren om hun eigen religieus-politieke agenda, die ze desnoods met geweld verdedigen. Drijvend op het politieke steekspel en de humanitaire problematiek rond de Syrische vluchtelingenkwestie klinkt hun stem steeds luider, als een voorbode op wat Libanon te wachten staat in het geval van een verdere escalatie in Syrië.

Helaas moeten we serieus rekening houden met dat scenario nu het vredesplan van Kofi Annan op het punt staat te falen. Al-Assad lijkt niet van plan zijn zware wapens uit de bebouwde kom te verwijderen en de bombardementen te stoppen voor hij de verzekering heeft dat de opstandelingen het geweld eveneens zullen staken. Althans, dat is de officiële lezing. Wat mij realistischer lijkt, ook in het licht van de geschiedenis van de al-Assad dynastie, is dat het huidige regime voor niets minder tekent dan de absolute overwinning. Een ‘politieke oplossing’ of ‘consensus’ staat voor al-Assad gelijk aan het weggeven van die overwinning en zal koste wat het kost voorkomen worden. De nauwe verwevenheid met de Libanese politiek betekent dat de toch al precaire veiligheidssituatie in Libanon steeds verder uitgehold wordt. Mocht het regime al-Assad verzwakken of zelfs ineenstorten, een scenario dat nog heel wat tijd en bloedvergieten zal kosten, dan brengt dat een gevoelige slag toe aan de Libanese Hezbollah voor wie dit regime een kritieke schakel vormt in het bondgenootschap met de Islamitische Republiek Iran. Dat zal menig lezer misschien in eerste instantie toejuichen, maar bedenk dat een in het nauw gedreven Hezbollah een grote pot ellende betekent die zich tot over de Libanese grenzen zal laten gelden – dat is in de jaren sinds de moord op voormalig premier Rafik Hariri (overigens geboren in Saida) meermaals gebleken. Met haar enorme wapenarsenaal en goedgetrainde milities is Hezbollah’s militaire vleugel niet alleen veel sterker dan het Libanese leger, maar tevens in staat om de regio in lichterlaaie te zetten. Herinnert u zich de bloedige oorlog tussen Hezbollah en Israël in 2006?

Een eerste zaak op dit moment is daarom de-escalatie van conflicten aan beide kanten van de grens. Naast adequate hulp en veiligheid voor vluchtelingen en burgers zal met goede moed en geduld gewerkt moeten worden aan dialoog, bijna tegen beter weten in, om langs die weg uit de huidige snel neergaande spiraal te komen. Tegelijk is het belangrijk om bij onszelf te rade te gaan, zowel wat Syrië als wat de rest van de (Arabische) wereld betreft, wat onze eigen rol is in het in stand houden van dictaturen uit naam van stabiliteit en behoud van soevereiniteit. Structurele internationale misstanden, polarisering en de machtige hand van de wapenhandel dienen aangepakt te worden om eraan bij te dragen dat conflicten niet meer zodanig kunnen escaleren als op dit moment gebeurt in Syrië.

Vooralsnog is er nog geen zicht op een vreedzame oplossing, noch voor Syrië, noch voor Libanon, en daarmee niet voor het hele Midden-Oosten. Deze vaak onuitgesproken wetenschap heeft zich als een deken over Saida heen gelegd. De onzekerheid is weer voelbaar na een periode van relatieve rust. Een teken aan de wand: afgelopen week heeft de coalitie van humanitaire organisaties in Zuid-Libanon het draaiboek voor hulpverlening tijdens rampen en conflicten alvast uit de kast gehaald. Zij zijn in elk geval voorbereid.

Erik van Ommering, promovendus, Afdeling Sociale en Culturele Antropologie. Eerdere bijdrage over de ‘Arabische Lente’:
http://standplaatswereld.nl/2011/02/01/wat-is-er-aan-de-hand-in-de-arabische-wereld-2/

At the end of February, armed Libyan rebels assembled in front of the work site and commandeered two trucks. The Chinese workers assembled into units armed with crowbars and bricks; they barricaded the entrance with more trucks and threw stones over the wall. The attackers retreated, but the offices at another, unguarded work site were looted. The article refers to these Libyans as thugs and provides no political context, but the engineer is quoted as saying that Chinese workers have encountered hostility and have even been thrown stones at before. He attributes this to causing a rise in the price of consumer goods such as cigarettes: the price of Rothmans has doubled since Chinese visitors have been buying them up. The article quotes a Chinese researcher, Liu Zhirong, as saying that the Chinese media’s portrayal of African friendliness towards Chinese is skewed. The reality, it suggests, is more mixed, just as Chinese see Africa in a mixed light (they like that cars let pedestrians cross the road).

The engineer featured in the article makes $1,700 a month, or 3-4 times what he made in China, plus a “substantial” living allowance, and has almost no expenses since accommodation, meals, and transportation are provided by the company. In less than a year in Libya, he has saved over 100 thousand yuan, while his total savings before he left China were just 5,000 yuan. An ordinary construction worker makes 4-5 thousand yuan a month, while a skilled carpenter makes around 10 thousand, or over $1,500.

Workers have 2 days off in a month. At these times, the company sometimes organised a barbecue at a nearby restaurant, a shopping trip to Benghazi, or a trip to the sea. They are not allowed to leave the site on their own — to avoid incidents such as a mass fight between Chinese workers and Algerians in Algiers in 2009. (Another article says that at a work site in Mali,  there is also a sign saying ”It is not allowed to become too close to local women.”)

It is not clear if the reporters, Zhou Peng and Wu Guixia, actualy visited  Africa, or if the article is based on interviews. The fact that Lome, the capital of Togo, is described as being on the Mediterranean coast raises suspicions of the latter.

Door Zakarija Messari en Manu van Kersbergen In Gaza deed zich eind 2008 en begin 2009 een 22 dagen durende oorlog voor. Gaza werd aangevallen en zoals dat vaak met headlines gaat, ook al snel weer vergeten. Zo ook deze koude winter. Oorverdovend stil werd het. Het internationaal publiek keek naar de tragedie die zich afspeelde op het toneel en wandelde in shock de zaal uit. Het heeft niet langer dan een dag geduurd, of Gaza was al weer vergeten. Alsof er niets was gebeurd. Het structurele leed van de mensen in Gaza stopte niet bij het einde van die 22 dagen durende militaire en politieke operatie in 2009.

Integendeel, dit leed werd een  humanitaire ramp als  gevolg van een al jaren durend en dagelijks terugkerend gevecht tegen de bezetting. Op elk vlak van het mens-zijn wordt de Palestijn bedreigt; zowel psychologisch, fysiek, economisch als spiritueel.  Dagelijks worden mensen beschoten, vernederd en geconfronteerd met dood, honger en armoede.

In de valse hoop dat de schrijnende situatie in Gaza snel zou verbeteren en dus één benefietconcert genoeg zou zijn, organiseerden we in 2009 voor het eerst het benefiet “Don’t Forget Gaza”. Het was een succes! Een uitverkocht poppodium WATT in Rotterdam (1200 bezoekers), 5000,- ingezameld geld en tevreden artiesten. Helaas is de situatie voor de Gazanen in de afgelopen twee jaar niet veel veranderd. Dagelijks worden er mensen beschoten en vermoord door een repressief en tot de tanden toe bewapend leger dat aangestuurd wordt door een regering dat geen enkel middel lijkt te schuwen om de onderdrukkingstactieken voort te zetten. Gaza is wat dat betreft een symbolisch stukje grond ter grote van de gemeente Apeldoorn, waar elke denkbare vorm van onderdrukking tot uiting komt.

Daarom zeggen wij: “Gaza mag niet vergeten worden!” Net als dat wij Haïti, Soedan, Rwanda, Bangladesh, Liberia, Kongo en Ivoorkust niet mogen vergeten. Het is voor een ieder van ons als mens zijnde onacceptabel om deze situatie te verzwijgen. De hele wereld zwijgt bij elke overtreding van internationale wetten als het gaat om de Palestijnse kwestie. Elke keer schoffeert Israel het internationaal recht; door Gaza collectief aan te vallen, door haar letterlijk en figuurlijk hermetisch af te sluiten van de wereld; bombardementen uit te voeren op woonwijken, ziekenhuizen, ambulances en scholen. Daar bovenop komen nog de restricties die er voor zorgen dat Gaza niet heropgebouwd kan worden.

In aanloop naar het benefiet in 2009 werd onze organisatie eenzijdig en onwetend verweten terroristen te steunen.  Sindsdien benadrukken we in elk interview dat het benefiet zich als doel stelt om aandacht te genereren voor de humanitaire ramp in Gaza, die naar mijn mening veel te vaak en onterecht gepolitiseerd wordt. Als ik in de jaren ’60, ’70 of  ’80 de leeftijd zou hebben die ik nu heb, dan had ik er ook alles aan gedaan om me uit te spreken tegen het Apartheidsregime in Zuid Afrika. Natuurlijk verplicht niemand mij tot verantwoording, maar er lijkt een tendens in Nederland te zijn die mensen die zich uitspreken over de onderdrukking van het Palestijnse volk automatisch bestempeld als antisemiet.

Voor alle duidelijkheid: “Don’t Forget Gaza” is nooit in het leven geroepen om joden te bashen, desalniettemin ben ik samen met miljoenen andere mensen, waaronder joden, christenen, moslims en atheïsten een fel tegenstander van het soms op het vroegere Zuid Afrika lijkende zionistische apartheidsregime. Laatst las ik weer eens één van Nederland grootste exportproducten “Het Achterhuis”. De volgende alinea greep mij erg aan, zeker als je bedenkt dat het net zo goed anno 2011 geschreven had kunnen zijn door een Palestijns meisje:

 “We zijn er heel sterk aan herinnerd dat wij getekende Joden/Palestijnen zijn, getekend aan een plek, zonder rechten, met duizenden plichten. Wij Joden/Palestijnen mogen ons gevoel niet laten gelden, moeten moedig zijn en sterk, moeten alle ongemakken op ons nemen en niet mopperen, moeten doen wat in onze macht ligt en op God vertrouwen. Eens zal deze verschrikkelijke oorlog toch wel aflopen, eens zullen wij toch weer mensen en niet alleen Joden/Palestijnen zijn!”

Het eerste concert zal plaatsvinden op 22 April in de Petrol te Antwerpen, de andere op 15 Mei in de Melkweg te Amsterdam. Met de benefieten steunen we het Nederlandse initiatief om de blokkade te doorbreken, ofwel de Nederlandse boot die mee zal varen in de Freedom Flotilla 2; een konvooi aan schepen dat vanuit Griekenland koers zet op de kust van Gaza. Aan boord van het schip zullen naast opvarenden ook schoolmaterialen en medicijnen geladen worden. Goederen die hard nodig zijn, gezien de regelmatig platgebombardeerde ziekenhuizen en scholen in Gaza. Wij willen jullie bij deze allemaal uitnodigen om naar de benefietconcerten te komen en Gaza nooit meer te vergeten!

Manu van Kersbergen is radiomaker, rapper en student culturele antropologie op de Vrije Universiteit. De eerdere antropologisch-getinte afleveringen van Spoken gingen over inheemse culturen en diversiteit in de medische wereld, landjepik in Afrika, antropologie en activisme in Israël/Palestina en over de publieke antropologie.

Zie ook de eerdere berichten over het Israëlisch-Palestijns conflict op Standplaats Wereld.

"I can see a light at the end of the tunnel" - Women lighting candles at a temple in Chiang Mai

By Ursula Cats How many times have the people from Burma used the slogan: “Free Free Aung San Suu Kyi”? And now she is “really” free, the regime has released her, without constraints, from her fifteen years’ house arrest. In Burma people are very happy, but also around the world there is great relief. A young female student from Yangon told me today: “When Aung San Suu Kyi was released I cried. Before the future looked like a dark tunnel, but now there is a light. I think we all feel more alive again.” When I talk to the women I work with, their excitement is palpable. Aung San Suu Kyi spreads hope; she stands for unity among the people of Burma. She is seen as a strong leader who loves her people. Throughout the years her voice was silenced, but they’ve build their own ideas on the core stances of her visions. Many people are ready to work alongside Aung San Suu Kyi and are prepared to carry on, even if she would be cut off from her people again. This is in line with her wish: “I cannot do it alone. I think we all have to work together. We will have to find a way of helping each other” she said, while calling for the release of more than 2100 political prisoners still in jail (The Age, 15 November). The fact that so many political prisoners remain behind bars is one of the many reminders to the world that despite Aung San Suu Kyi’s release, the people in Burma are not really free.

Hence, although the step taken to release Aung San Suu Kyi is rightly celebrated, the dictatorial regime is still in charge. “It can be seen as distracting the outside world from the unfair elections that have just been held”. This is what Nang Ong (28 year old woman from Burma) tells me when we discuss Aung San Suu Kyi’s release on the phone. The regime’s Union Solidarity and Development Party (USDP) won the elections. It is strongly believed that the party will not change its firm grip on the people and initiate democratic reforms in Burma. Already at Election Day, violence erupted along the Thai border. In and around the border town of Myawaddy 20.000 people had to flee to Thailand, because of severe fighting during which many houses were burned down. The clashes are believed to relate to measures taken to enforce a smooth election process. Armed forces stemming from different ethnic groups had to join the Burmese troops to guard the border under Burmese command. This has brought unrest across the militarized areas along the borders. It is also said that people were forced to vote for the regime’s party at gunpoint.

Ursula during a public briefing in the Netherlands in November 2010

When I ask Ong what she thinks will happen with the country and Aun San Suu Kyi now, she says: “Aung San Suu Kyi cannot change things in our country in a short time, maybe over a long period. But I am afraid that she will be jailed again or that she will be killed in an attack. She has been released several times before and has often been threatened and once almost died. The regime just plays a game, they can free her whenever they like and lock her up again as easy as that”. The people of Burma are not free and so Aung San Suu Kyi is not really free either. No one knows what steps the regime will take next.

Let us therefore not forget about the circumstances that people live in both within Burma and in exile. Let us all think critically about how power systems around the world create inequality and exclusion. After this let’s take action together.

Aung San Suu Kyi is free in an unfree country.

Let’s pay tribute to Daw Aung San Suu Kyi and let her and all the people of Burma know that the world stands with them in their struggle for democracy and respect for human rights.

There are still more than 2,200 political prisoners in Burma. The UN should work to facilitate negotiations between the dictatorship, Aung San Suu Kyi’s National League for Democracy, and ethnic groups. UN Secretary General Ban Ki-moon is not actively working to make this happen. Please sign this petition to get Ban Ki-moon to take action on Burma.

Follow the latest developments on The Irrawaddy.

Ursula Cats finished her Master’s degree in Social and Cultural Anthropology at VU University Amsterdam in June 2010. She now works for an NGO she set up in Chiang Mai, Thailand. See also her earlier post on standplaatswereld.

Steminkt

Lidewyde Berckmoes doet onderzoek met jongeren in Burundi. Eind mei vonden er de gemeenteverkiezingen plaats. Tegen de verwachtingen in, leden oppositiepartijen een grote nederlaag, waarop zij zich terugtrokken uit de presidentiële verkiezingen van twee dagen geleden. Zij wilden niet deelnemen aan oneerlijke, ‘gestolen’, verkiezingen. In het land is het sindsdien onrustig. Gelaten wacht iedereen af wat de toekomst brengt. Oorlog, dictatuur, of is er toch nog kans op  vrede en democratie?

Sinds kort heb ik het gevoel dat ik een vreemde ben in dit land. Ik ben mijn feeling kwijt met wat er speelt. Het begon op de dag van de start van de presidentiële verkiezingscampagne, ongeveer 2 weken geleden. Ik zat bij een Ethiopisch restaurantje met wat vrienden toen de eerste smsjes over granaataanvallen in de stad binnenkwamen.

Vier granaten: twee in populaire buitenwijken, één bij een lokale bar, één midden in het centrum voor de ingang van het luxueus hotel dat voorheen Novotel heette en nog steeds bij die naam bekend staat. Er waren gewonden, geen doden gelukkig. Sinds die avond valt er iedere avond ten minste één granaat. Vaak in de hoofdstad, maar ook elders in het land. Niemand weet echt wie erachter zit. Oppositiepartijen beschuldigen de overheid, overheid de oppositie. ‘Een onverzadigbaar fantoom’, volgens een lokale krant.

Vlag van de partij aan de macht

Een paar dagen later zat ik in het binnenland, in Ruyigi. ’s Avonds stuurde een Nederlandse vriendin me een bezorgd smsje om te zeggen dat ik beter binnen kon blijven, want het was erg onrustig in de hoofdstad. Er gingen geruchten over geplande aanvallen. Ze was even vergeten dat ik buiten de stad was. De Burundese collega’s met wie ik voor het avondeten in een restaurantje zat, kregen ook aan de lopende band angstige berichtjes van familieleden uit de hoofdstad. Eén dame aan tafel keek bezorgd omhoog naar een klein ruitje ongeveer 3 meter boven ons hoofd. ‘We hebben onze tafel niet zo strategisch gekozen’, merkte ze op, ‘ze zouden daar een granaat door kunnen gooien en dan zitten wij er direct onder’. Alle andere tafels waren leeg, maar niemand stond op om te gaan verzitten. Niemand leek zich te willen overgeven aan die angst.

Een week ervoor vroeg een vrouw me nog of ik niet bang was om in Burundi te zijn, een land dat net uit de oorlog komt. Ik antwoordde steevast: ‘Ik word pas bang als de lokale bevolking ook bang wordt’. Maar nu het zover lijkt te zijn, weet ik het niet goed. Moet ik nu bang zijn? Ik voel eerder een mengeling van teleurstelling en boosheid. Al weet ik niet zo goed op wie ik boos moet zijn.

Weer terug in de hoofdstad, sprak ik er met een paar jongeren uit mijn onderzoek over. Zij leken niet zo bang. Maar was dat omdat er toch niet zoveel is om zorgen over te maken, of ligt hun ‘alarmgrens’ hoger? De buitenwijken waar zij vandaan komen zijn de afgelopen decennia tenslotte zwaarder getroffen door het geweld dan de meeste andere plaatsen in het land. Ze zijn wel wat gewend. Ik herinner me dat toen ik een paar maanden geleden een jongen vertelde dat ik niet zo goed had geslapen nadat ik geweerschoten in mijn buurt had gehoord, hij merkte op dat er bij hem altijd een soort warme jeugdherinneringen opkwamen als hij dat weer eens hoorde na lange tijd.

De geruchtenmolen draait in ieder geval op volle toeren. De belangrijkste oppositiekandidaat, en tot 2008 rebellenlegerleider, is sinds een paar dagen uit het zicht verdwenen. Hij zou gevlucht zijn om in Congo weer een rebellenleger op te bouwen, of om arrest te voorkomen, of hij is gewoon op vakantie? In de populaire wijken waar ik onderzoek doe, zouden ook een aantal jongeren zijn verdwenen, wellicht om zich aan te sluiten bij de rebellen. Bovendien zouden er wapens ingezameld worden onder de ex-strijders, en een vreemde vracht zou zijn aangekomen op het vliegveld van Bujumbura. Het is moeilijk om te zeggen of deze geruchten gevoed worden door alleen angst, of ook door concrete aanwijzingen. Het gerucht dat de hoofdstad zou worden gebombardeerd op de dag van de verkiezingen, eergisteren, bleek gelukkig niet waar te zijn.

Lokale stembureau Cibitoke

Op zijn of haar manier probeert iedereen zich een beetje in te dekken. Ik ook. Toch maar de nummers van veiligheidsexperts noteren, misschien wat extra eten inslaan, ‘s avonds wat vroeger naar huis dan anders, extra batterijen voor de radio om op de hoogte te blijven van het laatste nieuws, extra krediet voor de telefoon, en misschien voorlopig even niet naar de Havana club, want, als ik het fantoom was en de expatgemeenschap wilde raken, dan zou ik daar als eerste toeslaan. Op mijn vraag hoe Burundese jongeren hiermee omgaan, antwoordde een jongeman me: ‘als het oorlog wordt, dan is het niet onze eerste keer. We zullen veel lijden, heel veel lijden. Maar we weten hoe we moeten vluchten.’ Hij probeert de situatie zo kalm mogelijk te benaderen.

Misschien ben ik toch niet mijn feeling kwijt met wat er speelt, maar is dat het precies: een onbestemd gevoel. ‘De tijd zal het ons leren,’ de frase die mij hier al tig keer is verteld, krijgt steeds meer betekenis voor me.

Lidewyde Berckmoes is promovenda aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Op het moment is ze in Burundi voor haar onderzoek naar de rol van jeugd in vredesopbouw. Op Standplaats Wereld schreef ze eerder over Burundi Bakstenen en wantrouwen, Over demobilisatie en (on)vrede en Vergeten we Burundi?

Jongen met handelswaar op Mphungwe berg (foto's: Lidewyde Berckmoes)

Door Lidewyde Berckmoes

Onze verkenning van Ruyigi (Burundi) start vanuit  het hotel. Bijna vier en een half jaar geleden, toen ik met een convooi terugkerende vluchtelingen meereisde van het kamp net over de grens in Tanzania, verbleef ik ook in dit hotel, in dezelfde kamer zelfs. Dat is toevallig, maar geen wonder als je bedenkt dat Ruyigi, de hoofdstad van de gelijknamige provincie, eigenlijk een heel kleine plaats is. De jonge man die ons de afgelopen dagen op onze onderzoeksmissie in de omliggende ‘collines’ heeft rondgereden, had, na mijn nieuwsgierige vragen over zijn jeugd in Ruyigi tijdens de oorlog, voorgesteld mijn onderzoeksassistente en mij op deze mooie zondagochtend rond te leiden. Het zou niet alleen een rondleiding worden langs wat er nu te zien is, maar vooral langs wat er niet te zien is en wat de mensen doen alsof ze zijn vergeten – dat wat tijdens de oorlog gebeurd is.

Vanuit ons hotel lopen we naar de enige rotonde van Ruyigi, 20 meter verderop. Schuin tegenover deze rotonde op de doorgaande weg tussen de grensplaats Gisuru en de hoofdstad Bujumbura aan de  andere kant van het land, staat het strak witte provinciehuis. Claver – niet zijn echte naam omdat hij liever anoniem wil blijven – wijst naar het kleine veld voor het provinciehuis: ‘Dat is het veld waarover ik je vertelde, daar zijn in 1993 de dagen na de moord op de president mensen naartoe gebracht om te worden gedood.

Provinciehuis: 'daar zijn in 1993 na de moord op de president mensen naartoe gebracht om te worden gedood.'

Zie je het veldje ernaast, waar nu mais staat? Daar stonden grote bamboestaken. De rimboe begon daar. Ruyigi was toen nog kleiner. De staken werden schuin afgesneden en als wapen gebruikt. En hier, het huis waar we nu naast staan, daar werden de doden begraven. Onder het huis liggen minstens 200 doden.’ Wanneer ik vraag hoe de mensen het vinden om bovenop een massagraf te wonen, zegt hij: ‘Oh nee, het zijn buitenlanders, zij weten van niets’.

We steken de rotonde over. Links van ons ligt de bioscoop ‘des Anges’, waar we donderdagavond een film hebben gekeken. Mijn Burundese onderzoeksassistente vertelde me naar aanleiding van de film een gangbaar grapje over Afrikanen: tenminste vijftig procent van de films die ze ooit hebben gezien, zijn clandestien. Rechts van ons twee winkels. ‘Kijk daar, die zijn van mensen die in de oorlog rijk zijn geworden. Zij waren simpele nachtwakers, en moet je nu zien!’.

We passeren een klein veld waar vrouwen bonen aan het verbouwen zijn. Tot voor kort was hier de markt. Nu is er een groter marktplein aangelegd aan de rand van Ruyigi. Op de hoek rondom een boom staat een monument ter ere van Prince Rwagasore, die een belangrijke rol heeft gespeeld in de onafhankelijkheidsstrijd. ‘Het monument markeert de plaats waar in 1959 een mislukte aanslag op zijn leven is gepleegd. Twee jaar later lukte het wel’.

Vrouwen verbouwen bonen op de oude markt van Ruyigi

Door naar ‘quartier Musulman’, ook wel de Swahili-wijk genoemd, omdat de meeste mensen daar moslim zijn en Swahili spreken. Een aantal meisjes en vrouwen zit ontspannen op de veranda van een klein huisje naar de radio te luisteren. ‘Ze wachten op klanten’, zegt Claver, ‘het zijn prostituees’.

De wijk ligt aan de voet van de stijle berg Mpungwe. Vanaf de heuvel druppelen mannen, vrouwen en kinderen naar beneden, bijna allemaal met bananen, linga-linga, of ander waar op hun hoofd om op de markt te verkopen, om vervolgens weer met zout, palmolie of Amstel bier naar boven te klimmen. De berg is stijl, en in tegenstelling tot de lokale bevolking lopen mijn assistente en ik te ploeteren en te zweten om de rotsen op te komen, maar het uitzicht is fantastisch. ‘Door alle rotsen op deze berg,’ haalt Claver mij uit mijn gedachten, ‘konden de helikopters met militairen niet landen en hun achtervolging doorzetten. Kun je je voorstellen dat we deze berg in 1993 oprenden’?  Mijn assistente, die het eerste uitgeput is en voor we boven zijn oppert om te draaien, zegt: ‘Ik weet dat ik dat ook heb gedaan als kind in de bergen rondom Bujumbura, maar nu kan ik het me niet meer voorstellen. Als je achtervolgd wordt, merk je misschien je vermoeidheid niet’.

Eenmaal beneden laat Claver het huis van zijn ouders zien: ‘Dit was helemaal afgebrand. We hebben het opnieuw moeten opbouwen. We hadden een auto en een oprit en een poort. Die hebben we nu niet meer. Dat ze ons niet vermoord hebben is dankzij een buurman. Hij kende onze familie goed omdat hij graag het zelfgebrouwen bier van mijn moeder dronk’.

Gedenkteken bij massagraf: ‘Daarnaast liggen er nog 200, maar dat wordt, omwille van de goede orde, verzwegen’.

Achter ons hotel links passeren we een enorme katholieke kerk. Aan de omvang is te zien dat het katholicisme het voornaamste geloof  is in het binnenland. Claver wijst naar de gebouwen erachter: ‘Daar, bij de paters, kwamen mensen schuilen voor de soldaten. Maar ze zijn alsnog vermoord’. Een stukje verderop is een begraafplaats waar de doden liggen. Op een grote tombe staat een gedenkteken dat getuigt van 72 doden. ‘Daarnaast liggen er nog 200, maar dat wordt, omwille van de goede orde, verzwegen’.

Op de terugweg stoppen we op een paar meter afstand van een grote 4×4 wagen. Claver zwaait glimlachend naar de man die net uitstapt, en vertelt ons vervolgens zonder omhaal dat het de moordenaar van zijn oom is. Letterlijk iedere straathoek herinnert aan een gruwelijk verleden. Maar, ‘we doen alsof we het zijn vergeten’. In één lange ochtend hebben we de hele plaats bekeken, maar slechts een klein begin gemaakt met het zien van wat de lokale bevolking ziet.

Lidewyde Berckmoes is promovenda aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Op het moment is ze in Burundi voor haar onderzoek naar de rol van jeugd in vredesopbouw. Op Standplaats Wereld schreef ze eerder over Burundi Bakstenen en wantrouwen, Over demobilisatie en (on)vrede en Vergeten we Burundi?

Zie ook de reflecties van Mattijs van de Port over ‘Dat wat rest’, die aansluiten op dit verslag van Lidewyde.

Premier Balkenende (foto Roel1943)

Door Daan Beekers Afgelopen dinsdag werd het onderzoek van de commissie Davids over de Nederlandse besluitvorming rond de inval in Irak gepresenteerd. Wat me hierbij opviel was niet de inhoud van het rapport, de politieke reflectie die daaruit voortkwam (of had moeten komen), laat staan het idee dat ik hier een hoogtepunt van onze persvrijheid meemaakte. Nee, wat opviel was het hoge circusgehalte dat de presentatie van de gebeurtenissen kenmerkte en uiteindelijk leidde tot het meedogenloze opslokken van de onderzoeksbevindingen door de politieke waan van de dag.

Dit begon met, zoals presentatrice Eva Jinek het veelbelovend benadrukte, de “speciale uitzending” van meer dan twee uur van de NOS. Al snel werd “live” overgeschakeld naar Den Haag voor de overhandiging van het rapport aan premier Balkenende door commissievoorzitter Davids. En de vraag die je in ieders ogen kon lezen was niet: wat staat er in dat rapport?, maar: zien we hier een MP die voor het laatst zelfverzekerd rechtop kan staan? Zal deze man genadeloos ten val worden gebracht? Doelt Davids op Balkenende als hij zegt Goliath het hoofd te hebben afgehouwen (zoals hij zijn gevoel na het volbrengen van zijn karwei omschreef)?

Dan onder een terecht grote belangstelling van de pers de presentatie van het rapport, waarbij Davids duidelijk en onomwonden de belangrijkste conclusies weergeeft. De meest fundamentele kritiek, tenminste voor mij, was dat de steun voor de inval in Irak een politieke afweging was die bijna automatisch leek voort te komen uit loyaliteit aan de VS. Eenmaal genomen (kennelijk in een kortstondig overleg in kleine kring onder leiding van De Hoop Scheffer), was er voor de regering nauwelijks meer ruimte voor kritische bezinning op dat besluit en werden inlichtingen selectief benut om het al gekozen beleid te onderbouwen.

Maar dan. Het Acht Uur Journaal. Het grote nieuws is dat de PvdA boos is op Balkenende vanwege zijn eerste (inderdaad onverstandige) reactie op het rapport. De grote vraag die iedereen nu bezighoudt is of dit een breuk in de coalitie zal betekenen. En de publieke aandacht is afgeleid van waar het werkelijk om gaat, zoals dat zo vaak gebeurt in Nederland en in andere “mediacratieën”. Het werk van de onderzoekscommissie is al binnen een dag verstomd in politiek gekrakeel, zoals dat heet, tussen partijen. Ook de volgende dagen blijft dit politieke conflict het nieuws beheersen (totdat het de heren gisternacht lukte om het op een akkoord te gooien). Misschien is Davids dan toch zelf Goliath en is het zijn onderzoek dat zo genadeloos ten onder is gegaan aan het zwaard van de politieke waan van de dag?

Wat we werkelijk zouden moeten overdenken is hetgeen de gasten van Jinek, Docters van Leeuwen en De Wijk, in de NOS uitzending probeerden uit te leggen: deze geschiedenis leert ons in de eerste plaats hoe gevaarlijk tunnelvisies zijn in politieke besluitvorming, al helemaal als het gaat om zaken van oorlog en geen-oorlog (termen die Davids terecht liever hanteerde dan het gebruikelijke “oorlog en vrede”). We moeten ons inderdaad hoeden voor de grote verleiding in politiek en beleid om kennis aan te passen aan besluitvorming, in plaats van andersom. Het zou een grote misser zijn om die belangrijke les van dinsdag aan ons voorbij te laten gaan.

Daan Beekers is promovendus aan de Afdeling Sociale en Culturele Antropologie van de VU. Hij doet onderzoek naar religiebeleving onder jonge christenen en moslims in Nederland. Op Standplaats Wereld schreef hij eerder over onder meer de uitslag van de Europese verkiezingen in 2009.

Pal Nyiri schreef een bijdrage over ‘anthropology and Iraq’. De antropoloog Martijn de Koning wijst op zijn weblog op de rol van het Nederlandse beleid inzake Irak in het proces van radicalisering onder een aantal jonge moslims in Nederland.

foto: Lidewyde Berckmoes

 Door Lidewyde Berckmoes

Vanmorgen kreeg ik weer een mailtje van één van de Burundese jongeren die ik deze zomer heb leren kennen in mijn onderzoek. Benoit is een trouwe mailer. Gemiddeld 1 keer per twee weken stuurt hij me een groet. Diezelfde trouw denkt hij niet van mij te kunnen verwachten, al mail ik iedere keer terug. Zijn e-mails beginnen standaard met: “Hallo! Waarom die stilte? Je bent me vergeten.” Benoit is geen uitzondering met deze opening in zijn e-mails.

Protest tegen de Russische invasie in Georgië (door pntphoto)

door Inge Melchior

De NRC-kop van 30 september is kort, krachtig en onbetwistbaar: “EU commissie: Georgië begon oorlog Rusland.” Het onderzoeksrapport van de EU heeft uitgewezen dat Georgië de eerste stappen gezet heeft in de oorlog die vorig jaar augustus uitbrak tussen Rusland en Georgië. Rusland wordt daarentegen deels schuldig bevonden, voornamelijk vanwege de escalatie van het conflict. Maar – en dit doet me vreemd genoeg denken aan de onschuldige ruzies tussen kinderen – Georgië is begonnen, aldus de EU. Hoe heeft men in Estland – het land dat nationaal rouwde om de aanval op Georgië en massaal Georgische wijnen inkocht als steunbetuiging – gereageerd op dit bericht? Hoe zit het, nu een jaar later, met hun angst het volgende slachtoffer van Rusland te worden?

Vijf artikelen zijn er gewijd aan het EU rapport in de Estse nationale krant Postimees. Het hoofdartikel kopt “Het rapport verdeelt de oorlogsschuld tussen Rusland en Georgië.” Verrassend genoeg een kopje dat een geheel andere sfeer bij mij oproept dan de NRC-kop. De andere artikelen beschrijven het Georgische perspectief “Georgië: Het rapport van de augustusoorlog bewijst niet Tbilisi’s schuld” en het Russische “Rusland: Het rapport van de augustusoorlog zou Georgië moeten beschuldigen”. Dan is er nog een artikel dat gaat over dat Georgië Rusland beschuldigt van leugens en dat de EU weigert verder commentaar te leveren op het rapport.

De commentaren die Esten online geschreven hebben als reactie op deze krantenartikelen zijn overduidelijk. Ze zijn het niet eens met de uitkomst van het rapport. En dan zijn de Estse krantenkoppen ook nog eens minder beschuldigend naar Georgië toe dan die van het NRC. De schuld ligt volgens velen duidelijk bij Rusland; ‘kijk maar eens terug naar hoe zij Georgië in het verleden behandeld hebben’. Het gevoel niet begrepen te worden door de EU speelt ook weer op. Het rapport is te weinig gebaseerd op het gevaar dat Rusland vormt voor de wereld en met name in de voormalige Sovjetlanden.

Ik herinner me nog goed de spanning die in de lucht hing in Estland vorige zomer, toen ik rustig mijn Estse taallessen volgde en mijn Estse vrienden de ontwikkelingen in Georgië. Ze bedachten plannen om Estland te ontvluchten in het geval Rusland zou binnenvallen. Ik probeerde hen tevergeefs gerust te stellen met de gedachte dat Estland nu bij de EU hoort en geen enkel gevaar zou lopen.

Maar hoewel voor mij veiligheid en vrijheid vanzelfsprekend zijn, ligt voor hen het gevaar op de loer. Hoe feitelijk het NRC de uitkomsten van het rapport dan ook probeert te presenteren, de onbetwistheid ervan is ver te zoeken. Waar Georgië probeert haar onschuld te bewijzen, Rusland vindt dat Georgië niet genoeg beschuldigd wordt, promoten de Estse krantenkoppen dat meer schuld naar Rusland zou moeten gaan. Hoe kan een onderzoeksrapport in deze wereld van historisch gevormd conflict nog uitsluitsel geven? Juist; niet. Wie immers, kunnen we het recht geven om onpartijdig te bepalen waar conflict begint en waar het eindigt?

Inge Melchior is promovendus aan de Vrije Universiteit. Ze doet onderzoek naar collectief geheugen in Estland, met nadruk op herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog.

Eerder publiceerde ze op het weblog: “Zingen met je hele land“, over het belang van nationale liederen in Estland.